Վորթիցիզմ
Վորթիցիզմ (անգլ.՝ Vorticism), յորձանապաշտութիւնը Լոնտոնի մէջ հիմնուած արդիապաշտ (modernist) արուեստի շարժում մըն էր, որ կազմաւորուեցաւ 1914-ին՝ գրող եւ արուեստագէտ Ուինտհամ Լուիսի (Wyndham Lewis) կողմէ։ Շարժումը մասամբ ներշնչուած էր Խորանարդապաշտութենէն (Cubism) եւ հանրութեան ներկայացուեցաւ «Blast» պարբերաթերթին մէջ հրատարակուած Յորձանապաշտական մանիֆեսթին միջոցաւ։ Ներկայացուցչական արուեստի ծանօթ ձեւերը մերժուեցան՝ ի նպաստ երկրաչափական ոճի մը, որ կը հակէր դէպի կոշտ եզրերով վերացականութիւն (abstraction)։ Լուիս չկրցաւ համախմբել իր յառաջապահ (avant-garde) արուեստագէտներու տարասեռ խումբին տաղանդները. այսուհանդերձ, կարճ ժամանակաշրջանի մը համար Յորձանապաշտութիւնը հանդիսացաւ յուզիչ միջամտութիւն մը եւ արուեստի ինքնատիպ պատասխան մը՝ Մարինեթիի Ապագայապաշտութեան (Futurism) եւ Ռոճըր Ֆրայի «Omega Workshops»-ի Յետ-տպաւորապաշտութեան (Post-Impressionism)[1]։
Յորձանապաշտական նկարչութիւնը կը շեշտէր «արդի կեանքը»՝ որպէս համարձակ գիծերու եւ խիստ գոյներու համադրութիւն, որոնք դիտողին հայեացքը կը քաշէին դէպի պաստառին կեդրոնը, իսկ յորձանապաշտական քանդակագործութիւնը կը ստեղծէր կորով եւ լարուածութիւն՝ «ուղղակի փորագրութեան» (direct carving) մեթոտին միջոցաւ[2]։
Էտուարտ Ուատսուըրթ, Յորձանապաշտական Ուսումնասիրութիւն , 1914, Թիսէն-Պորնեմիսա Թանգարան, Մատրիտ։
Նախերգանք Յորձանապաշտութեան
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]1913-ի ամրան, Ռոճըր Ֆրայ, Տանքըն Կրանթի եւ Վանեսա Պելի հետ միասին, հիմնեց «Omega Workshops»-ը Ֆիցրովիայի մէջ՝ Լոնտոնի պոհեմական կեդրոնին սիրտը։ Ֆրայը հետզհետէ աւելի վերացական արուեստի եւ ձեւաւորման (design) ջատագովն էր. ստուտիա-ցուցասրահ-խանութ այս կառոյցը իրեն թոյլ տուաւ աշխատանքի լծել եւ սատարել այն արուեստագէտներուն, որոնք համամիտ էին այս մօտեցման, ինչպէս՝ Ուինտհամ Լուիսը, Ֆրետերիք Էչելսը, Քատպըրթ Համիլթոնը եւ Էտուարտ Ուատսուըրթը։ Լուիսը նախորդ տարի մեծ տպաւորութիւն ձգած էր «Allied Artists' Salon»-ի ընթացքին իր հսկայական, գրեթէ վերացական «Kermesse» գործով (որ այժմ կորսուած է), եւ նոյն տարին ան աշխատած էր ամերիկացի քանդակագործ Եաքոպ Էփսթայնի հետ՝ Մատամ Սթրինտպերկի հանրայայտ «The Cave of the Golden Calf» գիշերային ակումբի ներքին ձեւաւորման վրայ[3]։
Լուիսը եւ «Omega Workshop»-ի իր գործընկերներ Էչելսը, Համիլթոնը եւ Ուատսուըրթը նոյն տարուան վերջաւորութեան Պրայթընի մէջ միասնաբար ցուցադրուեցան Էփսթայնի եւ Տէյվիտ Պոմպերկի հետ։ Լուիսը համադրեց ցուցահանդէսի «Խորանարդապաշտական սենեակը» (Cubist Room) եւ գրեց ներածական մը, ուր փորձեց համակարգել ցուցադրուած վերացականութեան տարբեր ուղղութիւնները․ «Այս նկարիչները այստեղ պատահականօրէն չեն միաւորուած, այլ կը կազմեն գլխապտոյտ յառաջացնող, բայց ոչ օտարոտի կղզի մը՝ անգլիական արուեստի հանդարտ եւ յարգի արշիպեղագոսին մէջ»[4][5]:
Պատմութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Վորթիցիզմը բացառապէս անգլիական մշակութային երեւոյթ է, մոտեռնիզմի անգլիական ճիւղ եւ հակազդեր է ինչպէս իմփրեսիոնիզմին, այնպէս ալ` դասական ուղղութիւն քլասիցիզմի գեղանկարչութեան աւանդոյթներուն: Վորթիցիզմի նախակարապետը եղեր է նկարիչ Ռոճըր Ֆրայը, որը ոճի ներկայացուցիչներու համար ճանապարհ հարթեր է իր «Մանէն եւ փոսթիմփրեսիոնիսթները»[6]»» (1910) եւ «Անգլիացի, ֆրանսացի եւ ռուս նկարիչներու երկրորդ փոսթիմփրեսիոնիսթական ցուցահանդէս» (1912 տարի) ցուցահանդէսներով:
Վորթիցիզմի ձեւաւորման վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցեր է իտալական ֆութուրիզմը: 1910 թուականին Լոնտոն եկեր է Ֆիլիփօ Մարինեթթին եւ դասախօսութիւններ կարդացեր է ֆութուրիզմի մասին կանանց Լայսիըմ ակումբին մէջ (Lyceum Club for Women), իսկ 1912 թուականին լոնտոնեան Սաքուիլ պատկերասրահը դարձեր է երկրորդ վայրը, ուր ցուցադրուեր է ֆութուրիստական մեծ շարժական ցուցահանդէսը:
1914 թուականին որոշ անգլիացի նկարիչներ, որոնցմէ յիշատակելի են հետեւեալները՝ Ուինտհըմ Լուիսը (Wyndham Lewis), Լօրենս Աթքինսոնը (Lawrence Atkinson), Տէյվիտ Պոմբերկը (David Bomberg) եւ բանաստեղծ Էզրա Փաունտը (Ezra Pound), ստեղծեր են գեղարուեստական միաւորում, որը հիմնուած էր ճարտարարուեստական ծաղկման եւ մեծ քաղաքներու (megapolis)` հետագային եւրոպական քաղաքակրթութեան վրայ ունենալիք վճռորոշ ազդեցութեան հասկացութեան վրայ: Այս գեղարուեստական ուղղութեան տպագիր օրկան դարձեր է Լուիսի կողմէն թողարկուող «Blast» ամսագիրը, որը գոյութիւն ունեցեր է երկու տարի եւ թողարկուեր է երկու անգամ, 1914 թուականի Յուլիսին եւ 1915 թուականի Յուլիսին: Փաունտը շարժման գաղափարական ոգեշնչողն էր[7]:
Վորթիցիզմը կը պայքարէր գեղանկարչութեան մեջ իրապաշտութեան (realism) աւանդոյթներու դէմ, կը ժխտէր արուեստի բարոյական երեւոյթը եւ կը պնդէր, որ գեղարուեստական իւրաքանչիւր արարում ինքնուրոյն է: Դրանից բացի, յորձանապաշտները ֆրանսական գեղարուեստական դպրոցի հակառակորդներն էին եւ իրենց կը համարէին անգլիական նորտիական արուեստի ներկայացուցիչներ: Ըստ անոնց, ժամանակակից ոգիին մէջ յատուկ ռիթմ կը զգացուէր, որը ծնած է փոփոխութիւններու փոթորիկէն: Միեւնոյն ժամանակ, յորձանապաշտները համընդհանուր առաջընթաց կը տեսնէին ոչ թէ նոր ինքնաշարժներու կամ օդանաւներու արագութեան չափումներուն մէջ, այլ` գործառութային կառուցուածքներու եւ հասարակութեան ներքին կազմակերպման փոփոխութիւններուն մէջ: Իրենց աշխատանքները վորթիցիզմի ներկայացուցիչները դիտարկեր են որպէս վէճ` ժամանակակից ճարտարարուեստական քաղաքակրթութեան դէմ, ուր մարդն իրեն մեծ քաղաքներու եւ զանգուածային արդիւնաբերութիւններու գերի կը զգայ: Իտալացի ֆութուրիսթներու կողմէն մեքենական շարժման առջեւ խոնարհումը յորձանապաշտները մերժեր են` համարելով այն զգացական ռոմանթիզմ: Վորթիցիզմը որպէս գեղարուեստական ուղղութիւն մարեր է Առաջին համաշխարհային պատերազմի աւարտին:
Ժառանգութիւն[8]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Պատերազմի պատճառած խաթարումը եւ արուեստագէտներու յաջորդող զօրաշարժը նպաստեցին այն իրավիճակին, երբ յորձանապաշտական մեծադիր կտաւներէն շատերը կորսուեցան։ Պրիճիտ Փեփինի արձանագրած մէկ դրուագը կը պատմէ, թէ ինչպէս Հելեն Սանտըրզի քոյրը յորձանապաշտական իւղանկար մը գործածած է իր մառանին յատակը ծածկելու համար, եւ այն «մաշելով ոչնչացած է»․ ասիկա ծայրայեղ օրինակ մըն է այն իրողութեան, թէ ինչպէս այս նկարները արժեւորուած չէին։ Երբ Ճոն Քուին մահացաւ 1927-ին, յորձանապաշտական գործերու անոր հաւաքածուն աճուրդի հանուեցաւ եւ ցրուեցաւ այժմ անհետք գնորդներու միջեւ, հաւանաբար՝ Ամերիկայի մէջ։ 1974-ին գրելով՝ Ռիչըրտ Քորք նշած է, որ «1915-ի Յորձանապաշտական ցուցահանդէսին շարժման լիիրաւ անդամներուն կողմէ ցուցադրուած քառասունինը գործերէն երեսունութը այժմ կորսուած են»։
Հակառակ քսաներորդ դարու կէսերուն Բրիտանիոյ մէջ վերացական արուեստի վերազարթօնքին, Յորձանապաշտութեան աւանդը մեծաւ մասամբ մոռացութեան մատնուած էր, մինչեւ որ «Tate Gallery»-ի տնօրէն Ճոն Ռոթընսթայնի եւ Ուիլիըմ Ռոպըրթսի միջեւ վէճ մը բռնկեցաւ մամուլին մէջ։ Ռոթընսթայնի 1956-ի «Ուինտհամ Լուիս եւ Յորձանապաշտութիւն» ցուցահանդէսը իրականութեան մէջ Լուիսի գործերու հետահայեաց ցուցադրութիւն մըն էր՝ շատ քիչ թիւով յորձանապաշտական գործերով։ Պոմպերկի, Ռոպըրթսի, Ուատսուըրթի, Նեվինսընի, Տոպսընի եւ Քրամերի գործերու ներառումը «Այլ Յորձանապաշտներ» խորագրին տակ, ինչպէս նաեւ Լուիսի այն պնդումը, թէ «Յորձանապաշտութիւնը, փաստօրէն, այն էր, ինչ ես անձնապէս ըրի եւ ըսի որոշակի շրջանի մը մէջ», զայրացուցին Ռոպըրթսը, քանի որ կը թուէր, թէ ինք եւ միւսները կը ներկայացուէին որպէս Լուիսի սոսկական հետեւորդները։ Ռոպըրթսի կողմէ 1956-էն 1958-ի միջեւ հրատարակուած հինգ «Յորձանապաշտական գրքոյկներուն» մէջ ներկայացուած փաստարկները կը դժուարանային առանցքային գործերու բացակայութեան պատճառով, բայց ատոնք ճամբայ հարթեցին Ռոպըրթսի կողմէ հրատարակուած այլ գիրքերու, որոնք կը ներառէին իր վերացական գործերու վաղ շրջանի ուսումնասիրութիւնները։ Աւելի լայնածաւալ հետազօտութիւն մը ներկայացուեցաւ 1969-ին «d'Offay Couper Gallery»-ի «Վերացական արուեստը Անգլիոյ մէջ 1913–1914» ցուցահանդէսով[9]։
Հինգ տարի ետք, Լոնտոնի «Hayward Gallery»-ի մէջ Ռիչըրտ Քորքի համադրած «Յորձանապաշտութիւնը եւ իր դաշնակիցները» ցուցահանդէսը աւելի հեռուն գնաց՝ մանրակրկիտ կերպով մէկտեղելով նկարներ, գծանկարներ, քանդակներ (ներառեալ Էփսթայնի 1913–15 թուականներու «Rock Drill»-ի վերակազմութիւնը), «Omega Workshop»-ի առարկաներ, լուսանկարներ, պարբերաթերթեր, պատկերագիրքեր, նամակներ եւ ծաղրանկարներ։ Քորք նաեւ ներառեց լուսանկարիչ Ալվին Լանկտոն Քոպըրնի 1917-ի քսանհինգ «Յորձանանկարները» (Vortographs), որոնք առաջին անգամ ցուցադրուած էին Լոնտոնի «Camera Club»-ին մէջ 1918-ին։
Առաւել յայտնի յորձանապաշտ նկարիչներ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Էլվին Քոպուրն (լուսանկարիչ)
Գրականութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- Вортицизм // Литературная энциклопедия терминов и понятий / Под ред. А. Н. Николюкина. — Институт научной информации по общественным наукам РАН: Интелвак, 2001. — 1596 с. — ISBN 5-93264-026-Х
- Sylvia Martin «Futurismus», Köln 2005
- Susanne Kappeler «Der Vortizismus in der englischen Avantgarde zwischen 1913 und 1915», Bern 1986.
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ Cork Richard (2003)։ Vorticism։ Oxford Art Online։ Oxford University Press
- ↑ Antliff, Mark (2019-02-13), 11 Into the Vortex: Ezra Pound, Anarchism and the Ideological Project of Art Criticism, Edinburgh University Press, pp. 193–213, https://doi.org/10.1515/9781474429184-014, վերցված է 2026-04-14
- ↑ (անգլերեն) Vorticism, 2026-04-04, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vorticism&oldid=1347092695, վերցված է 2026-04-14
- ↑ Cork Richard (2003)։ Vorticism։ Oxford Art Online։ Oxford University Press
- ↑ (անգլերեն) Vorticism, 2026-04-04, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vorticism&oldid=1347092695, վերցված է 2026-04-14
- ↑ Altshuler B. From salon to biennale: exhibitions that made the art history. Vol. I.. — London: Phaidon, 2009. — С. 85.
- ↑ Авангард в культуре XX века: 1900-1930 гг. : теория, история, поэтика. — ИМЛИ РАН, 2010. — 710 с. — ISBN 9785920803634
- ↑ (անգլերեն) Vorticism, 2026-04-04, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vorticism&oldid=1347092695, վերցված է 2026-04-14
- ↑ The exhibition catalogue was subsequently supported by Richard Cork's two-volume history Vorticism and Abstract Art in the First Machine Age (London : Gordon Fraser Gallery, 1976).