Շերոքի լեզու

Երթեւեկության ցուցմունքներ Շերոքի Լեզուով Օգլահոմա նահանգին մէջ, ԱՄՆ

Սեքուօյան, Շերոքի լեզուով իր հնարած ցուցակով

Շերոքի լեզու կամ Ձալակի (անգլերէն Cherokee շերոքերեն ᏣᎳᎩ ᎦᏬᏂᎯᏍᏗ որ կը կարդացուի Tsalagi Gawonihisdi) Իրոքուայեան (Iroquoian) լեզուաընտանիքին պատկանող, վտանգուած կամ մահացող լեզու մըն է եւ չերոքի ժողովուրդին մայրենի բարբառը։ Ըստ «Ethnologue»-ի՝ 2018-ին 376,000 չերոքիներէն միայն 1,520-ը կը խօսէր այս լեզուով, մինչդեռ 2019-ին երեք չերոքի ցեղախումբերու կատարած հաշուառումը արձանագրած է մօտ 2,100 խօսող։

Խօսողներուն թիւը գնալով կը նուազի։ «Tahlequah Daily Press»-ը 2019-ին հաղորդեց, թէ խօսողներուն մեծ մասը տարեցներ են. ամէն ամիս լեզուին վարժ տիրապետող մօտ ութ անձ կը մահանայ, եւ 50 տարեկանէն վար միայն հինգ հոգի սահուն կը խօսի։ Ըստ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի (UNESCO)՝ Օքլահոմայի չերոքի բարբառը «որոշակիօրէն վտանգուած» է, իսկ Հիւսիսային Քարոլայնայի բարբառը՝ «լրջօրէն վտանգուած»։ Ստորին բարբառը, որով նախապէս կը խօսէին Հարաւային Քարոլայնայի եւ Ճորճիոյ սահմանին վրայ, անհետացած է մօտաւորապէս 1900 թուականէն։ Մնացած երկու բարբառներուն ապագայի վերաբերեալ այս օրհասական վիճակը մղեց չերոքի ցեղախումբերու Եռակողմ Խորհուրդը՝ 2019 Յունիսին յայտարարելու արտակարգ դրութիւն՝ լեզուի վերակենդանացման ջանքերը ուժեղացնելու կոչով։

Բարբառներ եւ Ուսուցում

Հիւսիսային Քարոլայնայի մէջ կը մնան Արեւելեան բարբառով (նաեւ ծանօթ որպէս Միջին կամ Քիթուահ) խօսող մօտ 200 հոգի։ Լեզուի պահպանման ջանքերը կը ներառեն «Նոր Քիթուահ Ակադեմիա»-ն՝ երկլեզու ընկղմման (immersion) դպրոցը։ Չերոքիախօսներու ամենամեծ խումբը կեդրոնացած է Օքլահոմայի Թահլեքուահ քաղաքին շուրջ, ուր կը գերիշխէ Արեւմտեան բարբառը։ Թահլեքուահի «Չերոքի Ընկղմման Դպրոց»-ը (Tsalagi Tsunadeloquasdi) կը սպասարկէ դաշնային մակարդակով ճանչցուած ցեղախումբերու երեխաներուն՝ մանկապարտէզէն մինչեւ 6-րդ դասարան։

Լեզուական Կառոյց

Չերոքին բազմահամադրական (polysynthetic) լեզու մըն է եւ Հարաւային Իրոքուայեան լեզուաընտանիքի միակ անդամը. ան կը գործածէ ինքնատիպ վանկային այբուբեն մը։ Որպէս բազմահամադրական լեզու՝ չերոքին էապէս կը տարբերի հնդեւրոպական լեզուներէն (ինչպէս՝ անգլերէն, ֆրանսերէն, սպաներէն կամ փորթուգալերէն)։ Չերոքի մէկ բառը կրնայ արտայայտել այնպիսի գաղափարներ, որոնց համար անգլերէնի մէջ բազմաթիւ բառեր անհրաժեշտ են՝ ներառեալ հաստատման համատեքստը, խօսողի վերաբերմունքը, գործողութիւնը եւ առարկան։

Լեզուի ձեւաբանական բարդութիւնը լաւագոյնս կ'երեւի բայերուն մէջ, որոնք կը կազմեն լեզուին մօտ 75%-ը (ի տարբերութիւն անգլերէնի, ուր անոնք միայն 25% են)։ Բայերը նուազագոյնը պէտք է պարունակեն.

1. Դերանուանական նախածանց,
2. Բայարմատ,
3. Կերպային (aspect) վերջաւորութիւն,
4. Եղանակաւորող վերջաւորութիւն։

Գրականութիւն եւ Ժառանգութիւն

Լեզուն ունի հարուստ փաստագրութիւն, քանի որ այն Հիւսիսային Ամերիկայի բնիկ լեզուներէն ամենաշատ գրականութիւն հրատարակած լեզուն է։ Այդ հրատարակութիւնները կը ներառեն չերոքի բառարանն ու քերականութիւնը, ինչպէս նաեւ Աստուածաշունչի Նոր Կտակարանի ու Սաղմոսներու քանի մը հրատարակութիւններ։ Նաեւ յիշատակելի է «Cherokee Phoenix»-ը (ᏣᎳᎩ ᏧᎴᎯասնվհի)՝ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու բնիկներուն կողմէ հրատարակուած առաջին լրագիրը, որ նաեւ առաջինն էր՝ տպագրուած բնիկ լեզուով։

Լեզուն ունեցած է 85 տառերէ բաղկացած յատուկ այբուբեն մը, զոր ստեղծած է Սեքուոյեան (անգլերէն՝ Sequoyah)։ Կարգ մը տառեր նմանութիւն ունին լատինական այբուբենի տառերուն, սակայն բոլորովին տարբեր հնչիւններ կ'արտայայտեն

Ꭰ

a

Ꭱ

e

Ꭲ

i

Ꭳ

o

Ꭴ

u

Ꭵ

v

Ꭶ

ga

Ꭷ

ka

Ꭸ

ge

Ꭹ

gi

Ꭺ

go

Ꭻ

gu

Ꭼ

gv

Ꭽ

ha

Ꭾ

he

Ꭿ

hi

Ꮀ

ho

Ꮁ

hu

Ꮂ

hv

Ꮃ

la

Ꮄ

le

Ꮅ

li

Ꮆ

lo

Ꮇ

lu

Ꮈ

lv

Ꮉ

ma

Ꮊ

me

Ꮋ

mi

Ꮌ

mo

Ꮍ

mu

Ꮎ

na

Ꮏ

hna

Ꮐ

nah

Ꮑ

ne

Ꮒ

ni

Ꮓ

no

Ꮔ

nu

Ꮕ

nv

Ꮖ

qua

Ꮗ

que

Ꮘ

qui

Ꮙ

quo

Ꮚ

quu

Ꮛ

quv

Ꮝ

s

Ꮜ

sa

Ꮞ

se

Ꮟ

si

Ꮠ

so

Ꮡ

su

Ꮢ

sv

Ꮣ

da

Ꮤ

ta

Ꮥ

de

Ꮦ

te

Ꮧ

di

Ꮨ

ti

Ꮩ

do

Ꮪ

du

Ꮫ

dv

Ꮬ

dla

Ꮭ

tla

Ꮮ

tle

Ꮯ

tli

Ꮰ

tlo

Ꮱ

tlu

Ꮲ

tlv

Ꮳ

tsa

Ꮴ

tse

Ꮵ

tsi

Ꮶ

tso

Ꮷ

tsu

Ꮸ

tsv

Ꮹ

wa

Ꮺ

we

Ꮻ

wi

Ꮼ

wo

Ꮽ

wu

Ꮾ

wv

Ꮿ

ya

Ᏸ

ye

Ᏹ

yi

Ᏺ

yo

Ᏻ

yu

Ᏼ

yv