Յայսմաւուրք

Jump to navigation Jump to search

Յայսմաւուրք (Յայսմաւուրք, XIII դարէն կիրառուող այս անուանունը կը ծագի գրաբարեան «Յայսմ աւուր»` «այս օրը» բառակապակցութիւններէն, ինչով կը սկսի սուրբերու պատմութիւնը), ծիսամատեան, ուր կը պարունակէ սուրբերու կեանքի (վարքի) եւ նահատակութեան (վկայութեան) պատմութիւնները, որոնք հաւաքվելով, գրի կ՛առնեն IV դ.` Եւսեբիոս Կեսարեացւոյ կողմէն։ «Հաւաքումն պատմութեան մարտիրոսաց հնոց» խորագիրը գրող այդ ժողովածուն կը կորէ VI դ., ինչը անհրաժեշտութիւն է առաջացրել վերստին հավաքել եւ կազմել նոր ժողովածուներ՝ ծիսական նպատակներով։ Ի տարբերութիւն սուրբերու հիշատակի կատարման համար Յոյն եւ Լատին եկեղեցիներու որդեգրած արեգակնային, ամսաթուային կարգի, որ անշարժ է, Հայոց եկեղեցին կ՛ընդունի յոթնեկական դրութիւնը, որ շարժական է։ Սակայն հայոց մէջ կը կիրարուի նաեւ սրբոց հիշատակման մէկ եղանակ եւս՝ համաձայն անուններու այբենական կարգի։ Հայոց Հայսմաւուրքը կը կազմաւորուի V–XV դդ. ընթացքին։ Մատենագրական աղբիւրները Յայսմաւուրքի կազմաւորումը կը կապեն Սողոմոն Մաքենացւոյ, Գագիկ վարդապետի (IX–X դդ.) եւ Ատոմ եպիսկոպոսի (X դ.) անուան հետ։ Հայոց Յայսմավուրքի կազմաւորմանը զգալիօրէն կը նպաստէ յոյն Յայսմավուրքի հայերէն թարգմանութիւնը (991 թ.), երբ կ՛իրականացուի Հովսեփ Կոստանդնուպոլսեցին։ Հատկապէս կարեւոր կ՛ըլլայ Գրիգոր Բ Վկայասեր կաթողիկոսի կազմած Յայսմավուրքը, որ, ենթարկուելով զանազան փոփոխութիւններու, ժամանակի ընթացքին ձեռք կը բերէ կայուն նկարագիր եւ հիմքը կը դառնայ այդ ծիսամատեանի տարբեր խմբագրումներու համար։

Հայոց Յայսմաւուրքն ունի չորս խմբագրությիւն. Իսրայել Խաչենցիի (մահ. 1249), Կիրակոս Գանձակեցւոյ, Գրիգոր Է Անավարզեցի կաթողիկոսի եւ Գրիգոր Խլաթեցւոյ։ Տէր Իսրայել Խաչենցին իր Յայսմաւուրքը կը կազմէ Վանական Վարդապետի (XIII դ.) եւ Հասան-Ջալալ Դոլա իշխանի պատուերով։ Ան կը ճշգրտէ Գրիգոր Բ Վկայասերի սահմանած՝ հայ նահատակներու վկայութեան օրերը եւ անոնք կը տեղադրէ Հովսեփ Կոստանդնուպոլսեցիի թարգմանած յունական Յայսմաւուրքի մէջ։ Տէր Իսրայելը անոր օրուա մէջ նշուողտոնի կարգը՝ առաջնութիւնը տալով հայոց տոնակարգին։ Ի տարբերութիւն թէ՛ Տէր Իսրայելի, որ տարուա տոնաշարն կը սկսի Յունուար 1-էն (Բարսեղ Կեսարացու վարքով), եւ թէ՛ Հովսեփ Կոստանդնուպոլսեցիի թարգմանած ժողովածուի, որտեղ տարին կը սկսի Սեպտեմբերով (Սիմեոն Սիւնակեացի վարքով), Կիրակոս Գանձակեցին իր Յայսմավուրքի համար կ՛ընտրէ հայկական ամսակարգը՝ Գրիգոր Բ Վկայասերի օրինակով տոնաշարն սկսելով Նաւասարդի 1-էն, որ օգոստոս 11-ըն է (կը սկսի Յովհաննէս Մկրտիչի տօնով)։ Անոր շնորհիւ Կիրակոս Գանձակեցւոյ խմբագրած Յայսմաւուրքը ձեռք կը բերէ ազգային կերպարանք։ Անոր կազմած Յ-ի առաջին խմբագրութեան մէջ (1252) կը ներմուծուեն վկայաբանական նոր միաւորներ, իսկ 1269-ին ցոյց կու տայ ընդօրինակուած Յ-ի մէջ՝ եւս 170-ը։ Գրիգոր Է Անաւարզեցւոյ կազմած Յայսմաւուրքը նախորդներէն կը տարբերի ոչ հայկական՝ լատինադական տօնակարգով։ Հայոց Յ-ի լատինականացուիլը նպատակ ուներ նպաստելու Հայ եւ Կաթոլիկ եկեղեցիներու մերձեցմանը, որ հայտ կը բերէ Գրիգոր Է Անաւարզեցւոյ քաղաքական կողմնորոշումը։ Գրիգոր Է Անաւարզեցւոյ կազմած Յայսմավուրքը, որ հիմնուած էր Տէր Իսրայելի Յայսմավուրքի վրայ, Գրիգոր Փեշտիմալճեանի ձեռքով վերախմբագրելէ ետք՝ 1834-ին թիւրութեամբ կը հրատարակուի իբրեւ Տէր Իսրայելի խմբագրութիւն։ Գրիգոր Խլաթեցւոյ կազմած Յայսմաւուրքը զգալիօրէն կը տարբերի նախորդ խմբագրութիւններէն իր ծաւալով, ընդգրկած նիւթերու բազմազանութեամբ։ Անոր խմբագրութիւնը Կիրակոս Գանձակեցւոյ Յայսմաւուրքի ընդարձակ տարբերակն է, որ ունի աւելի քան 700 միաւոր։ Այն աչքի կը զարնէ իր ընդգրկած պատմական նիւթի հարստութեամբ։ Հեղինակը ոչ միայն կը հաւաքէ նախկինին շարադրուած վարքերն ու վկաիաբանութիւնները, այլև անոնց մէջ ներմուծել նորանոր տուիալներ, որոնք ունին պատմագիտական արժէք։ Ան կը փոխէ ատոնց լեզուն՝ դարձնելով ժողովրդին մատչելի։ Գրիգոր Խլաթեցւոյ Յայսմաւուրքի մէջ բազմաթիւ տեղանուններ կան, անձնանուններու ժողովրդական ստուգաբանութեան օրինակները։ Ան լայն տեղ կը հատկցրէ ժողողովրդական բարքերու, կենցաղի, նիստուկացի, սովորութիւններու նկարագրութեանը։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Աւդալբեգեան Մ., «Յայսմաւուրք» ժողովածուները եւ անոնց պատմագրական արժէքը, Երեւան,1982։
  • Պողարեան Ն., Ծիսագիտութիւն, Նիւ Յորք, 1990, էջ 47–62։
  • Վարդանեան Ռ., Հայոց Տոնացոյցը (4–18-րդ դարեր), Երեւան, 1999։
  • Մա թևոսեան Ա., Մարաբեան Ս., Գրիգոր Ծերենց Խլաթեցի, Երեւան, 2000, էջ 95–106։

Աղբիւր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է « Քրիստոնեա Հայաստան» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png

Կատեգորիա:Ծիսամատեաններ