Յակոբ Եպս. Թոփուզեան

Յակոբ Թոփուզեան (արեւմտահայերէն երբեմնի ուղղագրութեամբ՝ Յակոբոս Տ. Թոփուզեան), (1855, Մուշ), եպիսկոպոս եւ ուսուցիչ:

Հայաստանեայց Առաքելական Եկեղեցւոյ ամէնէն երախտաւոր, ուսումնատենչ եւ ողբերգական ճակատագիր ունեցած հոգեւորականներէն մէկն է։ Անոր կեանքն ու գործունէութիւնը սերտօրէն կապուած են հայկական գաւառներու կրթական զարթօնքին եւ Մշոյ Սուրբ Կարապետ վանքի վերջին տարիներու պատմութեան հետ։

Կեանքն ու գործունէութիւնը

1. Յակոբ Սրբազան նախնական կրթութիւնը հայրենի Մուշի մէջ ստանալէ ետք, բարձրագոյն ուսման համար կը մեկնի Իտալիա։ Յատկանշական է, որ ան ուսանած է Հռոմի «Մուրատ-Ռափայէլեան» կամ «Անթոնեան» (Որբանեան) վարժարանին մէջ, ուր ստացած է փիլիսոփայական եւ աստուածաբանական հիմնաւոր կրթութիւն, տիրապետած է օտար լեզուներու (յատկապէս իտալերէնի եւ լատիներէնի)։

2. Հովուական եւ Կրթական Գործունէութիւնը Գաւառներու Մէջ

Անոր ծառայութիւնը Պանտըրմա յի եւ Կեսարիոյ մէջ սոսկ ծիսական չէր, այլեւ՝ կրթական-պատմական. այս շրջաններուն մէջ ծառայած տարիներուն (1880-1890-ականներ) ան եկեղեցականութեան զուգահեռ եղած է տեղական հայկական դպրոցներու ուսուցիչ եւ տեսուչ։ Կեսարիոյ մէջ մեծապէս նպաստած է հայերէնի դասաւանդման մակարդակի բարձրացման։

Վանի մէջ պաշտօնավարած միջոցին ան մօտէն գործակցած է ժամանակի յառաջդիմական գործիչներուն եւ մտաւորականներուն հետ, քաջալերելով արեւմտահայ գաւառական գրականութիւնն ու դպրոցաշինութիւնը։

3. Մշոյ Թեմակալ Առաջնորդ եւ Սուրբ Կարապետ Վանքի Վանահայր (1911-1915)

1911-ին, երբ Յակոբ Սրբազանը կ'ընտրուի Մշոյ թեմի առաջնորդ, ան միաժամանակ կը ստանձնէ դարաւոր ու նուիրական Մշոյ Սուրբ Կարապետ վանքի վանահայրութիւնը։ Ան անմիջապէս ձեռնամուխ կըլլայ վանքի ժառանգաւորաց դպրոցի բարեկարգման։ Իր առաջնորդութեան տարիներուն Մուշի եւ Սասնոյ շրջաններուն մէջ կը բացուին նոր դպրոցներ, կ'աշխուժանայ կրթական կեանքը։ Ան անձամբ կը դասաւանդէր աշակերտներուն։'

Առաջին Աշխարհամարտի նախօրեակին եւ ընթացքին (1914-1915), ան ամէն գնով կը փորձէր տեղական թրքական պաշտօնէութեան եւ քիւրտ պէկերու մօտ միջնորդել ու պաշտպանել Մշոյ դաշտի անպաշտպան հայ գիւղացիութիւնը հարստահարութիւններէ։

4. Նահատակութիւնը (1915)

Յակոբ Եպիսկոպոս Թոփուզեանը կիսեց իր հօտի ողբերգական ճակատագիրը։ 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութեան օրերուն, Մշոյ հայութեան ջարդերու ժամանակ, թրքական իշխանութիւնները զինք ձերբակալեցին։ Ըստ վկայութիւններու՝ անթիւ չարչարանքներու ենթարկուելէ ետք, Յակոբ Սրբազանը դաժանաբար սպաննուեցաւ (նահատակուեցաւ) 1915-ի Յունիսին կամ Յուլիսի սկիզբը, Մուշի մօտակայքը։

Աղբիւրներ

1. Թէոդիկ, «Ամէնուն Տարեցոյցը» (1916-1920-ականներու հրատարակութիւններ)
2. Մաղաքիա Արքեպիսկոպոս Օրմանեան, «Ազգապատում» (Գ. հատոր)
3. Կարօ Սասունի, «Պատմութիւն Տարօնի Աշխարհի» (Պէյրութ, 1957)
4. Յուշամատեան Մշոյ եւ Տարօնի աշխարհի հայրենակցական միութիւններու արխիւներ
5. Յուշարձան 1919 ապրիլ տասնըմէկի, էջ 89