Հայկական Հարցը եւ Հայերու Ցեղասպանութիւնը Պատմագրութեան Մէջ

Հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութիւնը պատմագրութեան մէջ, Հայկական հարցի եւ հայերու ցեղասպանութեան բազմերես խնդիրներու ուսումնասիրութեամբ առաջացած է մեծաքանակ պատմական գրականութիւն՝ աշխատութիւններ, փաստաթուղթերու ու վաւերագիրներու ժողովածուներ, յուշագրութիւններու եւ այլն հրապարակումներ: Խնդիրը ուսումնասիրած են եւ կ'ուսումնասիրեն ո՛չ միայն հայ պատմաբանները, այլեւ օտարները՝ Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի, եւրոպական ու մերձ-արեւելեան երկիրներու գիտնականները: Իրադարձութիւններու իր տեսակէտը առաջ կը քաշէ նաեւ թրքական պատմագրութիւնը, որ կը ձգտի ամէն կերպ արդարացնել Թուրքիոյ ղեկավար շրջաններու յանցաւոր գործողութիւնները, անոնց հակահայկական քաղաքականութիւնը: Ստեղծուած գրականութիւնը կը տարբերուի ո՛չ միայն ժամանակի առումով, այլեւ մեթոդաբանական մօտեցումներով, պատմական նիւթի քննութեան հաւաստիութեան եւ օբյեկտիւութեան աստիճանով, որ պայմանաւորուած է ինչպէս հետազօտողներու տարբեր ձեւաբանական դպրոցներու պատկանելոութեամբ, այնպէս ալ այլ խնդիրներով (գիտական կամ քաղաքական իրադրութենէն ելլելով), որոնք դրած են տարբեր երկիրներու հեղինակները: Հետաքրքրութիւնը խնդիրի նկատմամբ չի թուլնար, ընդհակառակը, շատ երկրներու մէջ ստեղծուող պատմական գրականութիւնը կը վկայէ, որ հայկական հարցը եւ հայերու ցեղասպանութեան խնդիրը կը մնան միջազգային պատմագրութեան, հետեւաբար եւ միջազգային հանրութեան ուշադրութեան կեդրոնը:

Հայկական Պատմագրութիւն

Հայ ժողովուրդի գոյապահպանման, ազգային համախմբման, իր երկրին տէր դառնալու եւ պետականութիւնը վերականգնելու արդար պայքարին հետեւանքն էր Հայկական Հարցը։

19-րդ դարու 70-ական թուականներէն սկսեալ, հայ հասարակական միտքի եւ պատմագիտութեան բազմաթիւ ակնառու ներկայացուցիչներ հետաքրքրուած են Հայկական Հարցի արծարծումներով եւ հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժումներուն առնչուող ամէնաբազմազան խնդիրներով, ինչպէս նաեւ արեւմտահայութեան դէմ Թուրքիոյ կիրարկած ջարդերու քաղաքականութեամբ։

Ստեղծուած է ծաւալուն գրականութիւն եւ հարուստ փաստական տուեալներու հիման վրայ գրուած մեծաթիւ մենագրութիւններ, որոնց մէջ դէպքերը մեկնաբանուած են տնտեսական, քաղաքական, դիւանագիտական եւ այլ տեսանկիւններէ։ Այս աշխատութիւններով բացայայտուած են Հայկական Հարցի եւ Հայոց Ցեղասպանութեան սկզբնաւորման ու անոր յաջորդող ընթացքին յայտնի թէ գաղտնի նենգ դիտաւորութիւնները։ Անոնք իրենց արմատները ունին՝ Օսմանեան առաջին սուլթաններու «խաղաղ» ֆերմաններուն մէջ, Համիտեան բռնապետութեան «զուլումի» քաղաքականութեան որոգայթներուն ու կոտորածներուն մէջ եւ ի վերջոյ, իբրեւ զանգուածային ցեղասպանութեան ծրագիր, իրենց գագաթնակէտին հասած են երիտթուրքերու գործողութիւններով։

Րաֆֆի

Հայ ազգային-ազատագրական շարժման եւ հայկական հարցի յառաջացուցած խնդիրներուն պատասխաններն ու լուծումը որոնած է իր ամբողջ ստեղծագործական կեանքին ընթացքին պատմավիպասան ու հրապարակախօս Րաֆֆին (Յակոբ Մելիք-Յակոբեան, 1835-1888)։ Իր բազմաթիւ յօդուածներուն մէջ, «Ճանապարհորդութիւն Թիֆլիսից մինչեւ Ագուլիս» (1878) ուղեգրութեան եւ «Ջալալէդտին» (1878) վիպակին մէջ, վերլուծելով ազատագրական շարժման իրական հանգամանքները եւ անհեռանկար համարելով հայկական հարցի լուծման եւրոպական դիւանագիտութեան ուղին, Րաֆֆին առաջադրած է ազատագրական պայքարի գաղափարը՝ արեւմտահայերու գլխաւոր խնդիրը համարելով այդ գաղափարի «անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստութիւնը»։

Այս ծրագրին գեղարուեստական արտայայտութիւնն են «Խենթը» (1881) եւ «Կայծեր» վէպերը։ Րաֆֆին կը մերկացնէ թրքական քաղաքականութեան խարդաւանքները՝ հետեւողականօրէն բացայայտելով այն մտայնութեան պատրանքային ըլլալը, թէ կարելի է փրկութիւն գտնել ապագայ «քաղաքակրթուած» Թուրքիոյ մէջ։

«Այդ ցնորք է. թուրքը այսօր անկիրթ բարբարոս է, բայց քաղաքակրթուելէ ետք պիտի դառնայ կրթեալ աւազակ եւ այն ատեն աւելի վտանգաւոր պիտի ըլլայ... Մենք ունինք պատմութիւն, 850 տարուան պատմութիւն, թէ ինչպէ՛ս վարուած է մեզի հետ թուրքը։ Անոր ամէն մէկ տողը արիւնով ու արցունքով գրուած է։ Ան որ կ’ուրանայ պատմութիւնը, նախ ինքը կը կնքէ իր դատավարութեան վճիռը»։

1878 թուականին Պերլինի վեհաժողովին ընթացքին եւրոպական տէրութիւնները կրցան դիմակայել ռուս-թրքական պատերազմին մէջ յաղթած Ռուսաստանի հզօրացման՝ ատով իսկ մերժելով արեւմտահայերու պահանջատիրութիւնը։ Նման պարագայի, Րաֆֆին կ’առաջարկէր քարոզիչներ ուղարկել Արեւմտեան Հայաստան, որոնք հայ ժողովուրդին պիտի ուսուցանէին ազգային մաքառման գիտութիւնը եւ պիտի ցանէին գաղափարական այն կայծերը, որոնցմէ պիտի բռնկէին արեւմտահայութեան ազատագրութեան համար համազգային պայքարի կրակները։

Այն ժամանակ, երբ հայ քաղաքական շրջանակները Պերլինի վեհաժողովէն առաջ ու ետք յաճախ անհետեւողականութիւն ցոյց կու տային եւ կը տարուբերէին փոփոխական իրավիճակներուն մէջ, Րաֆֆին կը շարունակէր հաւատք չընծայել եւրոպական դիւանագիտութեան։ Ապաւինելով Ռուսաստանի ազատագրական առաքելութեան՝ ան միաժամանակ յառաջ կը քաշէր Հայաստանի ազատագրութիւնը սուրով ու զէնքի ուժով ձեռք ձգելու համարձակ ծրագիրը։

1879 թուականին Րաֆֆին գրած է, որ արեւմտահայերը «նախապատրաստուած չէին ժամանակէն մեծ օգուտ քաղելու եւ այս պատճառով չհասան իրենց նպատակին, թէեւ ոմանք Պերլինի վճռի 61-րդ յօդուածին մէջ ոսկիի հանք կը տեսնեն։ Այդ հանքը մեզ շատ չի շլացներ... Մենք մէկ հանք կը ճանչնանք, որմէ կարելի է ստանալ ցանկացած ոսկին, եթէ այդ հանքը անդադար եւ անընդհատ կերպով մշակուէր. այդ կը կոչուի նախապատրաստուածութիւն։ Եւ Տաճկահայոց խնդիրը պէտք է կայանար այսուհետեւ անդադար եւ անընդհատ նախապատրաստութեան գործին մէջ, որպէսզի անոնք կազմ ու պատրաստ դիմաւորեն այն մեծ օրը, երբ կրկին պիտի հնչէ ազատութեան ժամը»։

Այս գաղափարախօսութեան վրայ հիմնուեցաւ 1880-1890-ական թուականներու հայ ազգային-ազատագրական պայքարը։ Այդ շրջանին հայկական հարցի լուծման եւ թրքական բարբարոս տիրապետութենէն ազատելու հիմքին մէջ տակաւին համառօրէն կը դրուէր Ռուսաստանի գործօնը եւ ռուսական պետութեան օգնութեամբ փրկուելու կարելիութիւնը։ Սակայն 1880-ական թուականներուն, յատկապէս 1883-1884-ին, երբ յստակ դարձաւ ցարիզմի բացասական դիրքորոշումը հայկական հարցին հանդէպ եւ բացայայտուեցաւ հայ ժողովուրդի դպրոցական-եկեղեցական ինքնավարութեան դէմ ուղղուած հալածական քաղաքականութիւնը (1885-ին փակուեցան կովկասահայ դպրոցները), Րաֆֆին փոխեց իր վերաբերմունքը պաշտօնական Ռուսաստանի նկատմամբ։ Ան դժգոհ էր, որ Ռուսաստանը հետեւողական չէր հայկական հարցի լուծման գործին մէջ. աւելի՛ն, հայերու մօտ մէկդարեայ բացառիկ զոհողութիւնները ռուսական զէնքի յաջողութեան համար ցարական պաշտօնեաներուն կողմէ որեւէ փոխհատուցման չարժանացան։

Գրիգոր Արծրունի

Իր այս տեսակէտով Րաֆֆին կը ջանար ներազդել Գրիգոր Արծրունիի վրայ, որ կը յարմարէր ցարական կառավարութեան քաղաքականութեան։ Արծրունին իրաւացի էր, որ չէր հաւատար եւրոպական տէրութիւններու արեւելեան քաղաքականութեան անկեղծութեան, սակայն կը մոլորէր, երբ մէկ ուրիշ նուաճողի՝ ցարական Ռուսաստանի օգնութեամբ հնարաւոր կը համարէր Թուրքիոյ լուծէն հայ ժողովուրդի արեւմտահայ հատուածին ազատագրումը։

Ան կը գտնէր, որ լաւ կ’ըլլայ, եթէ Արեւմտեան Հայաստանը միանայ Ռուսաստանի, բայց եթէ իրավիճակը այլ ընթացք ստանայ եւ արեւմտահայերու ցանկութիւնը չիրականանայ, ապա.

«որքան ալ աննպաստ, անընդունակ ըլլար Հայաստանը ինքնուրոյն կեանքի, ինքնավարութիւնը, այնուամենայնիւ լաւ է. թող ինքնավարութիւն ստանայ, քան թէ նորէն վերադարձած ըլլայ թուրքաց բարբարոս, ճնշող, ոչնչացնող տիրապետութեան»։

Արծրունին այս անգամ ալ հայերու միակ յոյսը Ռուսաստանը կը համարէր, քանզի Ռուսաստանի համար «աւելի լաւ է որպէս դրացի ունենալ փոքրիկ անկախ Հայաստան մը, քան թէ Անգլիոյ պէս նենգաւոր, եսասէր, հարստահարող եւ միշտ թշնամի դրացի մը»։

Պատմութիւնը, ինչպէս յայտնի է, հակառակ ընթացաւ Արծրունիի կանխատեսումներուն եւ ակնկալութիւններուն։ Թուրքիան պատերազմէն ետք մնաց կանգուն, եւ ցարիզմը բնաւ բարեացակամ չգտնուեցաւ հայերուն նկատմամբ։ Ոչ մէկ լաւ ապագայ գուշակելով «հիւանդ մարդուն» (Թուրքիոյ) համար, եւ առաւել եւս անոր լուծին տակ տառապող արեւմտահայութեան համար՝ Արծրունին կը գտնէր, որ վերջինս Ռուսաստանի հետ կապուելով ոչ միայն առիթ պիտի ունենայ արեւելահայութեան նման հաղորդակից դառնալու համաշխարհային քաղաքակրթութեան, այլեւ պիտի դառնայ այդ քաղաքակրթութեան տարածողը Փոքր Ասիոյ մէջ։

Մատթէոս Մամուրեան

Հայ ազատագրական շարժման ապագային եւ հայկական հարցի լուծման այլ ուղի կը տեսնէր Մատթէոս Մամուրեանը (1830-1901)։ Ան կը մերժէր կովկասահայ ազատամիտներուն ռուսական կողմնորոշումը եւ կը պաշտպանէր ցարիզմի կովկասեան քաղաքականութեան հանդէպ ազգպահպանողականներուն որդեգրած քննադատական գիծը։

Եթէ անգլիական քաղաքականութեան մէջ Մամուրեանը կը նկատէր աշխարհակալութեան, յափշտակութեան ու անիրաւութեան վրայ հիմնուած իրաւունքի հետքերը, ապա ռուսական գաղութատիրութիւնը պատկերաւոր ներկայացնելու համար՝ ցարական «կնուտը» (մտրակը) կը համեմատէր պարսկական խարազանին եւ թրքական թակին հետ՝ գրելով, թէ անոնցմէ առաջինը՝ «կը սպաննէ, երկրորդը կ’անդամալուծէ, երրորդը կը գրգռէ»։

19-րդ դարու 80-ական թուականներու կէսէն արեւմտահայութեան ազատագրութեան գաղափարախօսութիւնն ու գործը թեւակոխեցին իրենց զարգացման նոր փուլը։ Հայ հասարակական-քաղաքական ուժերը կ’առնէին իրենց անդրանիկ քայլերը՝ կազմակերպուելու համար ժամանակի պահանջներուն համապատասխան։ Ամէնուրեք՝ հայրենիքի մէջ թէ հայրենիքէն դուրս, Ռուսաստանի եւ Եւրոպայի երկիրներուն մէջ կը ստեղծուէին խումբեր ու կազմակերպութիւններ, որոնց նպատակն էր նախ եւ առաջ ունենալ անկախ հայրենիք եւ թօթափել օտարի լուծը։

Մ. Խրիմեան, Ն. Վարժապետեան, Րաֆֆի, Գ. Արծրունի, Ա. Արփիարեան, Մ. Փորթուգալեան, Ռ. Պատկանեան եւ միւսները դրին գործնական պայքարի գաղափարական հիմքերը։ Ազատագրական պայքարի այս շեփորահարները ոչ միայն ազատութեան համար մաքառելու գաղափարը կռեցին հայ ժողովուրդի սրտին ու հոգիին մէջ, այլեւ գործնականին մէջ դաստիարակեցին թրքական «հանրաբանտին» վրայ գրոհող մարտիկներու խիզախ սերունդ մը։

Ըստ Լէոյի, հայրենասիրական բուռն վերելքը բացայայտօրէն սկսաւ ռուս-թրքական պատերազմի պահուն ու շարունակուեցաւ 6-7 տարի. ասիկա այն շրջանն էր, որ «կռեց ու կոփեց գործունեայ եւ անձնազոհ հայրենասիրութիւն մը»։ Հասարակութեան տրամադրութիւնը այնպիսին էր, որ Արեւմտեան Հայաստանի «ազատութիւնը համայն հայ ազգի ազատութիւնը կը համարուէր»։

Լէօ

Հայ պատմագրութեան մէջ, ամէնէն աւելի հանգամանօրէն Լէոն է, որ զբաղած է արեւմտահայութեան ծանր կացութեան պատճառներու եւ եւրոպական դիւանագիտութեան խարդաւանքներու առարկայ դարձած հայկական հարցի ուսումնասիրութեամբ։ Արեւելեան ճգնաժամին ու հայկական հարցին նուիրուած իր աշխատութիւններուն մէջ, ան կրցած է լուսաբանել միջազգային իրադրութեան, Թուրքիոյ ներքին ու արտաքին իրավիճակի հանգուցային խնդիրները, ինչպէս նաեւ այն հիմնական դէպքերու ընթացքն ու դէմքերու գործունէութիւնը, որոնք առաւելաբար առնչուած են արեւմտահայերու քաղաքական ճակատագրին եւ հայկական հարցին շուրջ ծաւալած դիւանագիտական գործողութիւններուն։

1878-1914 թուականներու ժամանակաշրջանը ընդգրկող «Հայոց հարցի վաւերագրերը» (1915) ժողովածուին մէջ յստակօրէն կ’երեւի, թէ ինչպէ՛ս մեծ տէրութիւնները ամէն միջոցով կը ջանային կանխել 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմին ռուսական բանակներու յաղթանակին համապատասխանող Ռուսաստանի քաղաքական եւ դիւանագիտական վերելքը։ Մեծ տէրութիւնները ամէն կերպով խոչընդոտեցին Ռուսաստանի գործօն մասնակցութեամբ արեւմտահայութեան քաղաքական կացութեան բարելաւումը։ Անոնց համար հայկական հարցը լոկ միջոց մըն էր Օսմանեան կայսրութեան ներքին գործերուն միջամտելու համար։

Անհերքելի փաստերով Լէոն կը բացայայտէ այն խարդախութիւնները, որոնցմով նոյն այդ տէրութիւնները 1915 թուականին եւ յաջորդող տարիներուն ոչ միայն չպաշտպանեցին արեւմտահայութիւնը թուրք բարբարոսներէն, այլեւ իրենք ուղղակի եւ անուղղակի մասնակից դարձան 20-րդ դարու առաջին ցեղասպանութեան իրականացման։

«Անցեալից» (1925), «Հայոց պատմութիւն» (նորագոյն շրջան, 1927), «Թուրքահայ յեղափոխութեան գաղափարաբանութիւնը» (հ. 1-2, 1934-1935), «Խոջայական կապիտալ» (1934) եւ այլ աշխատութիւններուն մէջ Լէոն բացասական վերաբերմունք ցուցաբերած է հայ ազատագրական շարժումներու եւ անոնց գործիչներուն նկատմամբ։ Ըստ իրեն, հայ ազատագրական շարժման անցանկալի հետեւանքներուն պատճառը Ռուսաստանի անազնիւ ու «խարդախ» քաղաքականութիւնն էր, քանի որ ցարիզմը չյարգեց հայերուն տուած իր բազմաթիւ խոստումները։

Մեղադրելով ցարիզմի երկդիմի քաղաքականութիւնը՝ Լէոն չի բացատրեր իր մեղադրանքներուն հիմքերն ու պատճառները։ Քննադատելով հանդերձ ռուսական ինքնակալութեան նուաճողական քաղաքականութիւնը՝ Լէոն կը գտնէր, որ նուաճուելով ու ցարական ծանր վարչակարգին ենթարկուելով հանդերձ, Մերձաւոր Արեւելքի երկիրները, այդուհանդերձ, ակամայ կը ներգրաւուէին Ռուսաստանի հասարակական զարգացման ոլորտին մէջ եւ հնարաւորութիւն կը ստանային հաղորդակից դառնալու եւրոպական մշակոյթին։

Արշակ Չօպանեան

Հայ ազգային-ազատագրական պայքարին սթափ եւ հաւասարակշռուած գնահատական տուած է Արշակ Չօպանեանը (1872-1954) իր աշխատութիւններուն մէջ։ Ան կը գտնէր, որ ճիշդ չեն այն «հայ քաղաքագէտները», որոնք «պիտի նախընտրէին թուրքը ռուսէն», մինչդեռ Ռուսաստանը Արեւելահայաստանի փոքրիկ տարածքի մը մէջ արդէն իսկ հաստատած էր «պատուի, կեանքի եւ ինչքի ապահովութիւն»։ Ան կը մերժէր բոլոր անոնք, որոնք կը փափաքէին որեւէ տեսակի ինքնավարութիւն ունենալ «շնորհիւ Անգլիոյ եւ մինչեւ իսկ թուրքին հաւանութեամբ»։

Չօպանեանը հաստատ համոզուած էր, որ հայերու ֆիզիքական ոչնչացումը Օսմանեան Թուրքիոյ կառավարիչներուն անշեղ ծրագիրն է, որուն գործադրութիւնը պարզապէս կախուած է ժամանակէն ու տարածաշրջանային եւ միջազգային նպաստաւոր պայմաններէն։ Միաժամանակ, ան ճիշդ չէր համարեր այն կարծիքը, թէ իբր թուրքերուն կողմէ այդ ծրագրին արագացման նպաստեց որոշ հայ տարրերու (կամաւորներ, կուսակցութիւններ) արկածախնդրական գործելակերպը։

19-րդ դարու 90-ական թուականներուն Չօպանեանը արեւմտահայ իրականութեան մէջ առաջիններէն էր, որ ամուր կանգնեցաւ ռուսական կողմնորոշման դիրքերուն վրայ։ «Ռուսիա եւ հայերը», «Հայաստանը թուրք լուծին տակ» եւ այլ ուսումնասիրութիւններուն մէջ, ան հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրութեան վճռորոշ դերը կը վերապահէր Ռուսաստանին, զոր կը դիտէր իբրեւ դրական ու բնական դաշնակից, եւ որուն արտաքին քաղաքական շահերը յաճախ համընկնած են հայերու ակնկալութիւններուն։ Ան կը դատապարտէր անտարբեր դիտորդի դերին մէջ հանդէս եկող եւրոպական դիւանագիտութիւնը։

Առաջին աշխարհամարտի նախօրեակին, Չօպանեանը կը յորդորէր հայերը պահպանել չէզոքութիւն։ Սակայն, եթէ պատերազմի ընթացքին Ռուսաստանի մէջ բարեշրջում կատարուէր եւ ցարական վարչակարգին փոխարինելու գար «ազատական Ռուսաստանը», այն ատեն հայերը պէտք էր օգնէին նոր Ռուսաստանին, քանի որ ատով նպաստած պիտի ըլլային բռնութեան նահանջին։ Բռնութեան շղթաները թօթափած Ռուսաստանի մէջ, ըստ անոր.

«որքան ալ մեզի համար յատուկ տուն մը շինելու յոյսը գոյութիւն չունենայ, գէթ մեծ, առողջ եւ հզօր տան մը մէջ ապահով ու հանգիստ սենեակ մը ունեցած կ’ըլլանք մեր գոյութիւնը պատսպարելու եւ զարգացնելու համար»։

Եղիշէ Քահանայ Գեղամեան

Եղիշէ Քահանայ Գեղամեանը (1840-1920) իր շարք մը աշխատութիւններուն մէջ («Պատմական քաղուածքներ», 1909, «Պատմութեան դասերը», 1915, «Հայ ազատագրական շարժումները ԺԹ դարում», 1915 եւ այլն) հակակրանքով խօսած է Րաֆֆիի եւ Մ. Խրիմեանի այն «ինքնահնար գիւտին» մասին, որ կը նախապատուէր «երկաթը» (զէնքը)՝ «համազգային ոգիի զօրութեան» փոխարէն։ Ըստ իրեն, անոնք «հասուն գիտակցութեան զօրութիւնը արհամարհելով՝ միայն երկաթին մէջ փնտռեցին հայ ժողովուրդի ազատագրութիւնը, որ մեծ մոլորութիւն էր՝ իր մեծ ու չարաչար հետեւանքներով»։ Գեղամեանի համոզումով՝ իսլամական աշխարհին մէջ հայերու անդորրը խանգարած են յատկապէս անոնց ռուսական կողմնորոշումը եւ Ռուսաստանի արեւելեան քաղաքականութիւնը։

Սեդրակ Աւագեան

Հայերու ռուսական կողմնորոշումը եւ անոր հետեւանքները նոյն դիրքերէն քննած է Սեդրակ Աւագեանը։ 1915 թուականին լոյս տեսած «Ազատ Հայաստան Ռուսաստանի հովանաւորութեան տակ» աշխատութեան մէջ, չափաւորութեամբ քննադատելով ցարիզմի ազգային ու կրօնական քաղաքականութիւնը, ան այդ քննադատութեան քողին տակ սեւցուցած է հայ ազատագրական շարժումները։ Ան կը պնդէր, որ ռուս-թրքական զինուած բախումներու ժամանակ հայերը «կուրօրէն օգնած ու աջակցած են» ռուսերուն։

«Ահա թէ ինչու,— գրած է ան Մեծ Եղեռնի նախօրեակին,— տասնեակ տարիներ տաճիկը մեզ կը հալածէ, կը կոտորէ ու բնաջինջ կ’ուզէ ընել մեր հարազատ երկրին մէջ»։

Այս տեսակէտը, սակայն, լայն տարածում չէ գտած հայ մտաւորականութեան շրջանակներուն մէջ։

Մաղաքիա Օրմանեան

1896-1908 թուականներու դժնդակ տարիներուն, երբ եւրոպական տէրութիւններու գործօն հովանաւորութեամբ Թուրքիոյ մէջ խաթարուած էր հայերու ոչ միայն խաղաղութիւնը, այլեւ ֆիզիքական գոյութիւնը, հայ պահպանողականութեան ինքնատիպ ու խոհուն ներկայացուցիչ Մաղաքիա Օրմանեանը (1841-1918), քննադատելով ցարական իշխանութիւններու ուխտադրժութիւնը, ռուսական տիրապետութիւնը հայերուն նկատմամբ ըստ էութեան ընդունելի կը համարէր։

Ան իրատեսութեամբ կը գնահատէր պատմաքաղաքական իրադարձութիւնները։ Քիչ չեն դէպքերը, կը գրէր ան, երբ ռուսական տիրապետութեան տակ սաստկացած են հայութեան հանդէպ ճնշումներն ու հալածանքները, փակուած են մշակութային հաստատութիւններն ու դպրոցները, բռնագրաւուած է եկեղեցապատկան գոյքը։ Այնուամենայնիւ, «Ազգապատում»-ի հեղինակը կը նախընտրէր ռուսական տիրապետութիւնը, որովհետեւ անիկա համատարած մեռելութիւն չէր սփռեր եւ երբեք «երեք հարիւր հազարներու խողխողում», «մոլեռանդ խուժանի մը ձեռքով խաղաղ ապրող տարրին վրայ յարձակում եւ ջարդ», կամ «երեսուն հազար անմեղ կեանքերու անողորմ կոտորած» չէր ստեղծեր։

Այլ պատմագիրներ

Հայկական հարցի արծարծման, արեւմտահայերու ծանր կացութեան եւ հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ «Զէյթունեան հերոսապատում» (1899), «Գ. Ա. Տանշիեւը եւ Հայկական հարցը» (1901), «Թրքական Հայաստանի ապագան» (1911) աշխատութիւններուն մէջ Ալեքսէյ Տիվելեկովը (1875-1952) մերկացուցած է սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի եւ երիտթուրքերու մոլեռանդ ազգայնամոլութիւնը, ինչպէս նաեւ եւրոպական մեծ տէրութիւններու նենգ քաղաքական էութիւնը։

Արեւմտահայերու ընկերային-տնտեսական ծանր գոյատեւման, հասարակական շարժումներու եւ հայկական հարցի մասին արժէքաւոր փաստական նիւթ ու առարկայական գնահատականներ կը պարունակէ Առաքել Սարուխանի (1863-1949) «Հայկական խնդիրը եւ Ազգային սահմանադրութիւնը Թուրքիոյ մէջ (1860-1910)» աշխատութիւնը (1912)։ Հայկական հարցին յօդուածներ նուիրած է նաեւ Նիկողայոս Ադոնցը (1871-1942)։ Ան խստօրէն քննադատած է 1918 թուականի Պրեսթ-Լիթովսկի հաշտութիւնը՝ գտնելով, որ յատկապէս այդ ժամանակ Խորհրդային Ռուսաստանը հրաժարեցաւ Արեւմտեան Հայաստանէն։ «Հայկական հարցը Սեւրի մէջ» յօդուածին մէջ պատմաբանը ցոյց տուած է եւրոպական տէրութիւններու քաղաքականութեան անհետեւողականութիւնը՝ պատերազմին մէջ Թուրքիոյ պարտութենէն ետք ալ։ Յաղթող տէրութիւնները չկրցան պարտադրել Թուրքիոյ գործադրել Սեւրի հաշտութեան պայմանագիրը (1920)։

20-րդ դարու առաջին երկու տասնամեակներուն հայ հասարակական մտքի բոլոր ակնառու ներկայացուցիչները յանգեցան այն ճշմարիտ գաղափարին, որ անցեալը պէտք է նպաստէ հասկնալու ժողովուրդին ներկան, անոր կարիքներն ու խնդիրները. եւ՝ ընդհակառակը, յանուն ներկայի ճիշդ գործելակերպի մշակման, հարկաւոր է անաչառ գնահատել պատմական անցուդարձերը, դէպքերն ու երեւոյթները։ Այս ելակէտէն դատած ու իրենց աշխատութիւններուն մէջ հայ ժողովուրդի քաղաքական կողմնորոշումը գնահատած են՝

• Հ. Առաքելեան («Թիֆլիսից-Դիլման. Տանջուած Հայաստան...»),
• Հ. Աճառեան («Տաճկահայոց հարցի պատմութիւնը...»),
• Մ. Սեմէրճեան (Զէյթունցի) («Զէյթունի անցեալէն ու ներկայէն»),
• Ա. Անտոնեան («Այն սեւ օրերուն...»),
• Ատոմ («Բարենորոգումներու հարցը»),
• Վ. Աւանէսեան («Հայ փախստականներին»),
• Ատրպետ («Թրքահայերի ներկայ վիճակը»),
• Բաբգէն Վարդապետ («Հայկական հարցը եւ Պօղոս Նուպար փաշան»),
• Սմբատ Բիւրատ («Արեւելեան խնդիր եւ հայկական հարց», «Արիւնի ճամբուն վրայ»),
• Հ. Թերզեան («Կիլիկիոյ աղէտը»),
• Ե. Թոփչեան («Երիտասարդ Թուրքիան եւ հայերը»),
• Ա. Յովհաննիսեան («Գորդեան հանգոյցը»),
• Վահան Միրաքենց («Հայկական ջարդերու փաստաթղթերը»),
• Մուշեղ Արքեպիսկոպոս («Հայկական մղձաւանջը»),
• Ս. Պարթեւեան («Կիլիկեան արհաւիրքը»),
• Եղիշէ Տէր-Պետրոսեան («Տարօնի ինքնապաշտպանութիւնն ու ջարդը») եւ ուրիշներ։

Հաւաքելով փաստական ու վաւերագրական նշանակալի նիւթ՝ հայ պատմագրութիւնը փորձեց իմաստաւորել ու ընդհանրացնել զայն՝ յառաջ քաշելով տարբեր հայեցակէտեր ու մօտեցումներ, որոնք կ’արտայայտէին 19-րդ դարու երկրորդ կէսի եւ 20-րդ դարու սկիզբի հայ հասարակական-քաղաքական մտքի որոշակի հոսանքներու շահերը։ Այս աշխատութիւններէն շատերը հիմք դրին հիմնահարցի գիտական ուսումնասիրման եւ ունին մնայուն արժէք։

Խորհրդային Պատմագրութիւն

Խորհրդային հայ պատմագրութիւնը իր ձեւաւորման շրջանին, անցեալի ժառանգութեան իւրացման հարցին մէջ հանդէս բերած է ոչ համապարփակ, խիստ խոցելի, ոչ գիտական եւ կողմնակալ մօտեցում։ Կողմնորոշուելով նախ եւ առաւելաբար դէպի ընկերային-տնտեսական խնդիրները՝ 1920-1930-ական թուականներէն սկսեալ իսպառ կամ գրեթէ իսպառ դուրս մղուեցան ազգային-ազատագրական պայքարի հարցերը։

Աւելին, նշուած շրջանին պատմական գիտութիւնը մերժեց հայ ժողովուրդի մեծ հատուածին՝ արեւմտահայութեան խնդիրներուն ուսումնասիրութիւնը, եւ զբաղեցաւ հայ ժողովուրդի միայն մէկ հատուածին՝ արեւելահայութեան ընկերային-հասարակական հարցերով, որոնք սերտօրէն առնչուած էին Ռուսաստանի պատմական զարգացման օրինաչափութիւններուն հետ։

Եթէ գիտական տեսակէտներու եւ մօտեցումներու ձեւաւորման սկզբնական շրջանին անոր վրայ կործանարար ազդեցութիւն ունէր «ընկերաբանութիւնը» (սոցիոլոգիզմ), ապա յաջորդող տասնամեակներուն պատմաբանի միտքը կաշկանդուած էր Ստալինի՝ անհատի պաշտամունքի պահանջներուն համապատասխան աշխարհայեացքի դաժան չափանիշներով։ Նման պայմաններու մէջ, հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի պատմութեան անդրադառնալը (թեկուզ եւ ան ուղղուած ըլլար օսմանեան ջարդարարներու, անոնց հովանաւոր մեծ տէրութիւններու կամ ցարական Ռուսաստանի քաղաքականութեան դէմ) կ'ընկալուէր եւ կը գնահատուէր որպէս «հայկական ազգայնամոլութեան» քարոզ։

Գռեհիկ կեղծարարութեան եւ անարդար մերժման ենթարկուեցան Րաֆֆիի եւ Ռ. Պատկանեանի ժառանգութիւնները։ Փորձեր կատարուեցան զանոնք դուրս բերել հայ ժողովրդավար միտքի զարգացման ընդհանուր ընթացքէն, եւ ժողովուրդը ազգային-ազատագրական պայքարի կոչող անոնց հայրենասիրութիւնը նոյնացնել յատկապէս տիրապետող մեծաքանակ ազգերու բիւրոկրատ մտաւորականութեան յատուկ ազգայնականութեան հետ։

Բագրատ Բորեան

Երկար ժամանակ, մինչեւ 1950-ական թուականներու կէսը, հայ պատմագիտութիւնը զրկուած էր ազգային-ազատագրական շարժումներու, հայ ազգային քաղաքական կուսակցութիւններու, հայկական հարցի եւ հայոց ցեղասպանութեան հետ առնչուող խնդիրները ուսումնասիրելու կարելիութենէն։ Նման պայմաններու մէջ բազմիցս «հերքուեցաւ», ապա նաեւ «մերժուեցաւ» Բագրատ Բորեանի (1882-1938) «Հայաստանը, միջազգային դիւանագիտութիւնը եւ ՍՍՀՄ-ը» աշխատութիւնը, ուր հեղինակը, փաստական հարուստ նիւթերու օգտագործմամբ, հայկական հարցը դիտարկած է միջազգային քաղաքականութեան, դիւանագիտութեան եւ իրաւունքի տեսանկիւնէն։ Բորեանը վերլուծած է մեծ տէրութիւններու դիրքորոշումը հայկական հարցին մէջ՝ ցոյց տալով, որ անոնք միշտ առաջնորդուած են նախ եւ առաջ իրենց շահադիտական խնդիրներով։

Մկրտիչ Ներսիսեան

Բորեանի աշխատութենէն ետք (մեծ լռութենէ մը ետք), 1955 թուականին լոյս տեսաւ Մկրտիչ Ներսիսեանի (ծն․ 1910) «Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարը թրքական բռնապետութեան դէմ 1850-1870-ական թուականներին» մենագրութիւնը։ Հեղինակը փաստական առատ նիւթերու հիման վրայ հանգամանօրէն բացայայտած է արեւմտահայութեան ծանր կացութիւնը, վեր հանած է անոր հերոսական մաքառումն ու ազատագրական շարժման ընթացքը, ինչպէս նաեւ այդ շարժման առնչութիւնները դրացի ժողովուրդներու հակասուլթանական ընդվզումներուն հետ։

Ան մատնանշած է հայ ազատագրական պայքարի ընկերային-դասակարգային բովանդակութիւնը, շարժման յառաջ մղող ուժերու ծրագրային նպատակները, արեւմտեան տէրութիւններու յետադիմական ու հակահայկական դիրքորոշումը եւ այլ հարցեր՝ շեշտելով արեւմտահայ ազատագրական շարժման բնականոն ու համազգային բնոյթը եւ անոր ազգային-ժողովրդավարական էութիւնը։

Մ. Ներսիսեանը յօդուածներ գրած է նաեւ Զէյթունի 1862 թուականի ապստամբութեան, արեւմտահայերու կոտորածներուն եւ հայ ժողովուրդի հերոս Անդրանիկի մասին։ Անոր յառաջաբանով ու խմբագրութեամբ 1966-ին լոյս տեսաւ «Հայերի ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութիւնում» ժողովածուն, ուր համակողմանիօրէն կը ներկայացուի սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի եւ երիտթուրքերու կազմակերպած զանգուածային կոտորածներու՝ ցեղասպանութեան քաղաքականութեան ամբողջ էութիւնը։ Բազմաթիւ նորայայտ արխիւային փաստաթուղթեր ու կարեւոր այլ նիւթեր պարունակող այս ժողովածուն անհերքելի պատմական տարեգրութիւն մըն է թուրքերու աննախադէպ ոճրագործութիւններուն եւ արեւմտահայութեան մեծ ողբերգութեան մասին։

Աշոտ Յովհաննիսեան

Հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման գաղափարախօսութիւնը՝ պետականութեան կորուստէն մինչեւ 19-րդ դարու վերջը, քննած է Աշոտ Յովհաննիսեանը (1887-1972) իր «Դրուագներ հայ ազատագրական մտքի պատմութեան» եւ «Նալբանդեանը եւ նրա ժամանակը» հիմնարար աշխատութիւններուն, ինչպէս նաեւ 1960-ական թուականներուն հրատարակած բազմաթիւ յօդուածներուն մէջ։ Աշոտ Յովհաննիսեանը հայ քաղաքական կուսակցութիւններու ստեղծման, գաղափարախօսութեան ու գործունէութեան նուիրուած իր յօդուածներուն մէջ յստակօրէն ցոյց տուած է, որ այդ կուսակցութիւններու գաղափարներուն առանցքը վերաբերմունքն էր հայկական հարցին եւ անոր լուծման ուղիներու որոնման։

Երուանդ Սարգսեան

19-րդ դարու երկրորդ կէսէն մինչեւ Առաջին համաշխարհային պատերազմը (1914-1918) Արեւմտեան Հայաստանի մէջ օսմանեան կառավարութեան վարած քաղաքականութեան նուիրած է շարք մը աշխատութիւններ Երուանդ Սարգսեանը։ «Օսմանեան կառավարութեան ագրարային (հողային) քաղաքականութիւնը Արեւմտեան Հայաստանում 19-րդ դարի երկրորդ կէսին» (1957), «Օսմանեան կայսրութեան էքսպանսիոնիստական (ծաւալապաշտական) քաղաքականութիւնը Անդրկովկասում...» (1962) եւ այլ ուսումնասիրութիւններու մէջ Սարգսեանը բացայայտած է բանթուրքիզմի ու պանիսլամիզմի յետադիմական էութիւնը։ Ան նշած է, որ երիտթուրքերուն իրագործած հայոց ցեղասպանութիւնը եղած է Թուրքիոյ կառավարիչներու նուաճողական ծրագիրներուն անբաժանելի մէկ մասը։

Ծատուր Աղայեան

«Հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի պատմութիւնից» (1976) ծաւալուն աշխատութեան մէջ Ծատուր Աղայեանը (1912-1983) լուսաբանած է հայկական հարցի բովանդակութիւնը կազմող խումբ մը խնդիրներ՝ արեւմտահայերու ընկերային-տնտեսական վիճակը, անոնց ազատագրական շարժումը եւ մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը։ Ան նաեւ զգալի տեղ յատկացուցած է ժողովրդական հերոս Անդրանիկի գործունէութեան ներկայացման։

Ճոն Կիրակոսեան

Հայկական հարցի դիւանագիտական պատմութիւնը ամէնէն ամբողջական ձեւով ուսումնասիրած է Ճոն Կիրակոսեանը (1929-1985)։ Իր «Բուրժուական դիւանագիտութիւնը եւ Հայաստանը 19-րդ դարի 70-ական թուականներին» (1978), «Բուրժուական դիւանագիտութիւնը եւ Հայաստանը 19-րդ դարի 80-ական թուականներին» (1980) եւ «Երիտթուրքերը պատմութեան դատաստանի առաջ» (1982-1983) աշխատութիւններուն մէջ, խոր վերլուծութեամբ բացայայտած է եւրոպական մեծ տէրութիւններու դիւանագիտական ամբողջ անբարոյականութիւնը։ Ան ցոյց տուած է, որ երբեք որեւէ ազատագրական շարժում աւելի մեծ դաժանութեամբ չեն դաւաճանած ու իբրեւ զոհ բռնութեան չեն ձգած, որքան հայկական շարժումը։

Եւրոպայէն ակնկալուող օգնութեան փոխարէն, հայերը հանդիպեցան բոլոր մեծ տէրութիւններու բացայայտ անբարեացակամութեան թէ՛ հայկական հարցի «խաղաղ» զարգացման շրջանին, թէ՛ ցեղասպանութեան նախորդող ու յաջորդող տարիներուն, եւ թէ՛ այսօր, երբ թրքական պատմագրութիւնը կը կեղծէ իրագործուած վայրագութիւնները։ Հայ ժողովուրդի 1915-1916 թուականներու ողբերգութիւնը Ճ. Կիրակոսեանը ներկայացուցած է «Առաջին համաշխարհային պատերազմը եւ արեւմտահայութիւնը» (1965) մենագրութեան մէջ։

Այլ պատմագիրներ

1960-1980-ական թուականներուն հայ պատմաբանները թէ՛ Հայաստանի եւ թէ՛ Սփիւռքի մէջ զգալի թիւով ուսումնասիրութիւններ նուիրած են հայկական հարցին ու հայոց ցեղասպանութեան։ Անոնց մէջ քննարկուած են՝

• Արեւմտեան Հայաստանի տեղը պետութիւններու զաւթողական ծրագիրներուն մէջ (Ս. Յակոբեան, Ս. Ստեփանեան),
• Արեւմտահայերու ընկերային-տնտեսական ու քաղաքական կացութիւնը (Հ. Ղազարեան, Ս. Մարկոսեան, Հ. Վարդանեան, Ա. Համբարեան, Մ. Արզումանեան եւ ուրիշներ),
• Թուրք ազգային բուրժուազիայի քաղաքականութիւնն ու գաղափարախօսութիւնը (Հ. Ինճիկեան, Հ. Սիմոնեան),
• Իրադարձութիւնները Կիլիկիոյ մէջ (Ռ. Սահակեան, Շ. Թորոսեան),
• Հայ ժողովուրդի կռիւը թուրք զաւթիչներուն դէմ (Հ. Թուրշեան, Ա. Յարութիւնեան),
• Խորհրդային Ռուսաստանի վերաբերմունքը հայկական հարցին (Լ. Խուրշուդեան, Է. Զոհրաբեան եւ ուրիշներ)։

Սփիւռքահայ հեղինակներու աշխատութիւնները կը պարունակեն հարուստ փաստական նիւթեր, ականատեսներու հաղորդումներ եւ տեղեկութիւններ ֆետայիներու մասին։ Անոնք կը ստեղծագործեն տարբեր երկիրներու մէջ․ ԱՄՆ (Տ. Պոյաճեան, Ս. Գաբրիէլեան, Շ. Թորիկեան, Ռ. Յովհաննիսեան, Վ. Տատրեան, Ժ. Լիպարիտեան, Մ. Յուսեփեան, Լ. Նալբանդեան, Հ. Տոքմէճեան, Գ. Բարտակճեան, Ռ. Սիւնի, Ռ. Ատալեան), Գանատա (Գ. Բաղճեան, Հ. Գաբրիէլեան), Արժանթին (Պ. Օհանեան, Ն. Պուլղուրճեան), Ֆրանսա (Ս. Աֆանասեան, Ա. Պէյլերեան, Ժ. Շալեան, Ա. Տէր-Մինասեան, Կ. Մուրատեան), Գերմանիա (Ժ. Քոչարեան), Եգիպտոս (Ա. Ալպոյաճեան), Լիբանան (Զ. Մսըրլեան, Ա. Պուճիգանեան), Սուրիա (Ռ. Պօղոսեան), Կիպրոս (Ա. Նասիպեան) եւ այլն։

Գիտական եզրակացութիւններ եւ բացթողումներ

Հայ պատմաբանները մշակած են հարցի աշխարհայեացքային դրոյթները՝ ապացուցելով հայ ազատագրական շարժման օրինաչափութիւնը։ Այն բնական պատասխան էր թրքական իշխանութիւններու ճնշումներուն։ Հայկական հարցն ու ցեղասպանութիւնը դիտարկուած են բանթուրքիզմի ու պանիսլամիզմի տեսանկիւնէն, որոնք զէնք դարձած էին յետադիմական թուրք բուրժուազիայի ձեռքին։

Այս ամէնուն հետ մէկտեղ, պատմագրութեան մէջ կան էական բացթողումներ։ Նախ եւ առաջ, անբաւարար ուսումնասիրուած է հայ ազգային քաղաքական կուսակցութիւններու գործունէութիւնը։ Շատ ուսումնասիրողներ հայդուկային շարժումը անջատած են կուսակցութիւններէն՝ վերջիններուս գործողութիւնները համարելով «անհեռատես» կամ նոյնիսկ «հակաժողովրդական»։ Միայն վերջին տարիներուն Հայաստանի մէջ սկսաւ վերանայուիլ հայ կամաւորական շարժումը, որ նախապէս կը որակուէր լոկ իբրեւ ցարիզմի շահերուն ծառայող երեւոյթ՝ անտեսելով հազարաւոր հայ կամաւորներու ազնիւ հայրենասիրութիւնը։

Հրատարակուած գրականութիւն

Հրատարակուած են նաեւ հայկական հարցին ու հայոց ցեղասպանութեան վերաբերող փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածուներ։ Բացի վերը յիշուած «Հայերի ցեղասպանութիւնը Օսմանեան կայսրութիւնում» գործէն, լոյս տեսած են նաեւ՝

• «Յուշամատեան Մեծ Եղեռնի» (1965, Պէյրութ),
• «Հայաստանը միջազգային դիւանագիտութեան եւ սովետական արտաքին քաղաքականութեան փաստաթղթերում (1828-1923)» (կազմողներ՝ Զ. Կիրակոսեան, Ռ. Սահակեան, խմբագիր՝ Ճ. Կիրակոսեան, 1972),
• «Հայերի ցեղասպանութիւնը ըստ երիտթուրքերի դատավարութեան փաստաթղթերի» (կազմող՝ Ա. Փափազեան, 1988),
• «Գերմանական աղբիւրները հայերի ցեղասպանութեան մասին» (1991, խմբագիր՝ Ս. Ստեփանեան)։

Հայ պատմաբանները որոշակի աշխատանք կատարած են նաեւ թրքական պատմագրութեան քննադատութեան ասպարէզին մէջ։ Հրատարակուած են՝

• Ե. Սարգսեանի եւ Ռ. Սահակեանի «Հայ ժողովրդի նոր շրջանի պատմութեան նենգափոխումը թուրք պատմագրութեան մէջ» (1963),
• Ռ. Սահակեանի «Սովետա-թրքական յարաբերութիւնների պատմութեան հակագիտական լուսաբանումը ժամանակակից թուրք պատմագրութեան մէջ» (1964) ու «Ցեղասպանութեան պատմութիւնից» (1990) ուսումնասիրութիւնները։

Լոյս տեսած է նաեւ հաւաքական մենագրութիւն մը՝ «Հայաստանի նոր պատմութիւնը արտասահմանեան արդի հեղինակների աշխատութիւններում» (ռուսերէն, 1993) եւ շարք մը յօդուածներ։

Ռուսական Պատմագրութիւն

19-րդ Դար

Հայ ժողովուրդի վիճակը Թուրքիոյ մէջ, անոր ազատագրական պայքարը, 1878 թուականի Պերլինի վեհաժողովէն (կոնգրէս) ի վեր ասպարէզ իջած Հայկական Հարցը եւ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը անոր հանդէպ, ինչպէս նաեւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը իրենց արտայայտութիւնը գտած են թէ՛ ռուսական հասարակական միտքին եւ թէ՛ ռուսական պատմագրութեան մէջ։

Այս հարցերուն նուիրուած յատուկ աշխատութիւնները քիչ են, սակայն անոնք լուսաբանուած են Ռուսաստանի պատմութեան, ռազմական եւ միջազգային յարաբերութիւններու պատմութեան եւ, յատկապէս, Արեւելեան Հարցին ու Թուրքիոյ պատմութեան նուիրուած երկերուն, ինչպէս նաեւ փաստաթուղթերու ժողովածուներուն մէջ։ Հարցերը արծարծուած են նաեւ պարբերական մամուլին մէջ։

Պատմաբաններու վերաբերմունքը այս խնդիրներուն տարբեր եղած է՝ պայմանաւորուած անոնց քաղաքական համոզումներով, սակայն աշխատութիւններու մեծ մասին մէջ առկայ է համակրանքը հայ ժողովուրդի ողբերգական ճակատագրին հանդէպ։ Խստօրէն կը դատապարտուի թրքական կառավարող շրջանակներու քաղաքականութիւնն ու արեւմտեան տէրութիւններու դիրքորոշումը, եւ ցոյց կը տրուի հայ ազատագրական պայքարի ռուսական կողմնորոշումն ու Ռուսաստանի օգնութիւնը հայ ժողովուրդին։ Որոշ աշխատութիւններու մէջ կը քննադատուի նաեւ ռուսական ցարիզմի քաղաքականութիւնը Հայկական Հարցի որոշակի փուլերուն եւ ցարական դիւանագիտութեան նահանջը հայ ժողովուրդի շահերու պաշտպանութեան դիրքերէն։

Ռազմական Պատմագրութիւն եւ Կամաւորական Շարժում

Ռուս պատմաբաններու շատ աշխատութիւններու մէջ կան հետաքրքիր տուեալներ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմի, Պերլինի վեհաժողովի, Հայկական Հարցի ծագման եւ 19-րդ դարու վերջին ու 20-րդ դարու սկզբին արեւմտեան տէրութիւններու միջեւ հակասութիւններու սրման վերաբերեալ։

Ռուսական ռազմական պատմաբաններու (ինչպէս՝ Ֆ. Ի. Պուլկաքով, Գ. Կ. Կրատովսքի, Մ. Վ. Ալեքսէեւ, Պ. Կարքովենքօ, Պ. Ի. Աւերեանով) երկերուն մէջ շեշտուած է․

• Հայերու մասնակցութիւնը այդ պատերազմին՝ Ռուսաստանի կողքին։
• Հայ բնակչութեան օգնութիւնը ռուսական բանակին։
• Ռուսական բանակի հայազգի զօրավարներու (Լորիս-Մելիքով, Տէր-Ղուկասով, Լազարեւ, Շելքովնիքով եւ ուրիշներ) վճռորոշ դերը Կովկասեան ճակատի ռազմական գործողութիւններուն մէջ։

Այս հարցերուն իր աշխատութիւններուն մէջ յատկապէս մեծ տեղ յատկացուցած է Վ. Փոթթոն։

Ջարդերու Դատապարտումը եւ «Եղբայրական Օգնութիւնը»

1877-1878 թուականներու պատերազմէն եւ Պերլինի վեհաժողովէն ետք հրատարակուած գիրքերուն մէջ ցոյց տրուած է արեւմտահայերու համար ստեղծուած ծանր իրավիճակը եւ թրքական իշխանութիւններու բռնութիւններու սաստկացումը։ 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները Ռուսաստանի մէջ յառաջացուցին բողոքի եւ հայերու իրաւունքներու պաշտպանութեան հզոր ալիք։

Ռուս յառաջադէմ հասարակայնութեան ներկայացուցիչները Մոսկուայի մէջ կազմակերպեցին երկու կարեւոր ժողովածուներու հրատարակումը․

1. «Հայերու դրութիւնը Թուրքիոյ մէջ մինչեւ տէրութիւններու միջամտութիւնը 1895 թուական» (1896)
2. «Եղբայրական օգնութիւն Թուրքիոյ մէջ տուժած հայերուն» (1897)

Այս վերջին ժողովածուի պատրաստութեան մասնակցեցան անուանի պատմաբաններ, ինչպէս՝ Մ. Քովալեւսքի, Փ. Միլիւքով, Լ. Քամարովսքի եւ ուրիշներ։ Յատկանշական է Լ. Քամարովսքիի դիրքորոշումը, որ տակաւին 1889-ին Լոնդոնի «Հայաստան» թերթին յղած նամակով դատապարտած էր մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը։ Իր «Արեւելեան Հարց» գիրքին մէջ ան խօսած է սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի քաղաքականութեան եւ հայերու ջարդերուն մասին՝ շեշտելով տէրութիւններու միջամտութեան անհրաժեշտութիւնը։

19-րդ դարու վերջին ռուս պատմաբաններու այլ գործերուն մէջ նոյնպէս արտացոլուած են 1894-1896 թուականներու իրադարձութիւնները, տէրութիւններու որոշումներու ձախողումը եւ հայերուն ցուցաբերուող գործնական օգնութեան բացակայութիւնը։

20-րդ Դար

20-րդ դարու սկզբնաւորութեան եւ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին, երբ Եւրոպայի մէջ կը ձեւաւորուէին նոր դաշինքներ, ռուսական պատմական գրականութեան մէջ արտացոլուեցան այնպիսի հարցեր, ինչպէս՝ երիտթուրքերու իշխանութեան գլուխ անցնիլը եւ անոնց քաղաքականութիւնը հայ բնակչութեան հանդէպ։ Այդ շրջանին նկատելի դարձաւ Ռուսաստանի քաղաքականութեան աշխուժացումը Թուրքիոյ նկատմամբ, ինչպէս նաեւ Ռուսաստանի նախաձեռնութիւնն ու հետեւողական ջանքերը՝ Արեւմտեան Հայաստանի 1912-1914 թուականներու բարենորոգումներուն ուղղութեամբ։ Ասոր զուգահեռ, Ռուսաստանի մէջ մեծցաւ հետաքրքրութիւնը արեւմտահայերու ճակատագրին հանդէպ։

Ի. Ի. Կոլոպորոտքոյի աշխատութիւններուն մէջ («Հին ու նոր Թուրքիան», 1908, «Թուրքիա», 1912) կը լուսաբանուին Սասնոյ եւ Արեւմտեան Հայաստանի այլ վայրերու հայերու ջարդերուն հետ կապուած իրադարձութիւնները։ Հեղինակը կը ներկայացնէ վիճակագրական տուեալներ հայերու հսկայաթիւ զոհերուն ու կրած վնասներուն մասին, կը նկարագրէ հայերու ծանր վիճակը երիտթուրքերու օրօք եւ կը վերլուծէ անոնց քաղաքականութիւնը ազգային փոքրամասնութիւններու նկատմամբ։ Նմանատիպ հարցեր քննարկուած են նաեւ Վ. Վոտովոզովի, Ա. Քաֆմանի, Ս. Կորեայինովի, Ի. Ռ. Պաժենովի եւ Մ. Միխայլովի («Արիւնոտ սուլթանը», 1912) աշխատութիւններուն մէջ։

Պատերազմի Տարիները եւ Հայոց Ցեղասպանութիւնը

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի իրադարձութիւնները, Հայոց Ցեղասպանութիւնը, Արեւմտեան Հայաստանի բռնագրաւումը, հայերու տարագրութիւնը աշխարհով մէկ եւ հայկական կամաւորական շարժումը՝ այդ օրերուն դեռ չէին կրնար դառնալ խորունկ գիտական ուսումնասիրութեան առարկայ։ Այդ պատճառով ալ ժամանակի ռուսական պատմագրութեան մէջ գրեթէ չկան յատուկ այս հարցերուն նուիրուած մենագրութիւններ։

Ռուս պատմաբաններու վերաբերմունքը այդ իրադարձութիւններուն հիմնականին մէջ արտայայտուած է պարբերական մամուլին մէջ, որպէս ռուս հասարակութեան անմիջական արձագանգ՝ ի պաշտպանութիւն հայ ժողովուրդի կեանքին ու իրաւունքներուն։ Պատերազմի տարիներուն, հայ գաղթականներուն օգնելու եւ ռուս հասարակութեան հայերու տառապանքները ներկայացնելու նպատակով, սկսան հրատարակուիլ հետեւեալ պարբերականները.

• «Արմեանսքի վեստնիք» (Armianski vestnik - 1916, Մոսկուա) շաբաթաթերթը։
• «Արմեանէ ի վոյնա» (Armiane i voyna - 1916, Օտեսա) ամսագիրը։

Այս պարբերականներուն մէջ յատկանշական յօդուածներով հանդէս եկած են Փ. Պուրսքին, Փ. Տոլկորուքովը («Հայկական հարցը եւ ռուս հասարակութիւնը»), Վ. Օպնինսքին եւ Ֆ. Զապլուտովսքին («Ֆրանսան եւ Հայկական հարցը»)։

Թուրայեւ եւ Մանտելշթամ

Հետաքրքրական է ակադեմիկոս Պորիս Թուրայեւի «Ռուսաստանը եւ քրիստոնեայ Արեւելքը» յօդուածը՝ «Ռուսաստանը եւ իր դաշնակիցները յանուն քաղաքակրթութեան» ժողովածուին մէջ (1916)։ Հեղինակը ռուս ընթերցողին կը ծանօթացնէ Հայաստանի պատմութեան ու մշակոյթին, ռուս-հայկական կապերուն, կը պատմէ ռուս-թրքական պատերազմներուն եւ անոնց հայերու մասնակցութեան մասին։ Անդրադառնալով Սան Ստեֆանոյի եւ Պերլինի դաշնագիրերուն՝ ան կը շեշտէ, որ 61-րդ յօդուածը «Դրան համար ազդանշան ծառայեց հայ ժողովուրդի պարբերական կոտորածներուն եւ ոչնչացման»։ Ան նաեւ կ’ընդգծէ Արեւմտեան Հայաստանի ազատագրման նշանակութիւնն ու հոն գտնուող պատմական յուշարձաններու կարեւորութիւնը ռուսական պատմագիտութեան համար։

Հայկական հարցի եւ Թուրքիոյ հայութեան ցեղասպանութեան մասին հիմնական աշխատութիւններ գրած է ռուս դիւանագէտ, պատմաբան ու իրաւագէտ Անտրէյ Մանտելշթամը։ Իր «Երիտթրքական տէրութիւնը» (1915) եւ յատկապէս «Օսմանեան կայսրութեան ճակատագիրը» (1917, ֆրանսերէն) գիրքերուն մէջ լուսաբանուած է հայերուն հանդէպ Թուրքիոյ վարած քաղաքականութիւնը։ Հոն մանրամասն տեղեկութիւններ կը տրուին 1915-ի ցեղասպանութեան նախորդած իրադարձութիւններուն, Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ արեւմտահայերու դէմ գործադրուած բռնութիւններուն, տեղահանութեան եւ ջարդերուն մասին։

«Ազգերու լիկան եւ մեծ տէրութիւնները Հայկական հարցի առջեւ» (1926, ֆրանսերէն) աշխատութեան մէջ Ա. Մանտելշթամը շարադրած է հայկական հարցի աւելի հանգամանալից պատմութիւնը՝ 1856 թուականի Փարիզի դաշնագիրէն մինչեւ 1922-1923 թուականներու Լոզանի վեհաժողովը։ Փաստագրական հարուստ նիւթերու հիման վրայ, ան լուսաբանած է Թուրքիոյ եւ եւրոպական տէրութիւններու (ներառեալ Ռուսաստանի) քաղաքականութիւնը հայկական հարցին մէջ։

Գիրքին մէջ կը տրուի Արեւմտեան Հայաստանի 1912-1914 թուականներու բարենորոգումներու շուրջ բանակցութիւններուն պատմութիւնը եւ կը վերլուծուի ռուսական կառավարութեան դիրքորոշումը այդ հարցին շուրջ։ Հոս մանրամասնօրէն կը քննարկուի նաեւ 1915-1916 թուականներու ցեղասպանութեան պատմութիւնը՝ բերելով անհերքելի փաստեր, որոնք կը վկայեն կայսերական Գերմանիոյ մեղսակցութիւնը արեւմտահայերու բնաջնջման գործին մէջ։

Միլյուկով և Մինորսկի

[խմբագրել | խմբագրել կոդը] [Միլյուկով] Պավել Միլյուկովը իր մի շարք աշխատություններում («Բալկանյան ճգնաժամը և Ա. Պ. Իզվոլսկու քաղաքականությունը», 1910, «Ռուսական երկրորդ հեղափոխության պատմությունը». հ. 1, 1921-1924 և այլն), կարեկցանքով վերաբերվելով Թուրքիայում հայերի ծանր կացությանը և նշելով «ռուսահայերի հավատարմությունը», միաժամանակ չէր պաշտպանում հայկական անկախ պետություն ստեղծելու գաղափարը, ավելին նա ուղղակի դեմ էր Հայաստանի ինքնավարությանը՝ ընդունելով միայն հայերի վերամիավորումը ռուսական պետության սահմաններում և Հայաստանը դիտում էր որպես ռուսական քաղաքականության կարևոր տարր Արևելքում։ Նա գտնում էր, որ արևմտահայության ճակատագրի համար վնասակար հետևանքների պատասխանատվությունը կրում է նախ և առաջ Մեծ Բրիտանիան։

Հայ ժողովրդի համար բախտորոշ մի շարք հարցեր են քննարկվում նաև նշանավոր արևելագետ Վլադիմիր Գորդլևսկու և Վլադիմիր Մինորսկու աշխատություններում։

Ուշադրության են արժանի նաև ռուս պատմաբանների աշխատանքները հայկական հարցն ու Թուրքիայի հայերի դրությունը արտացոլող նյութերի և վավերագրերի ժողովածուների հրատարակության ուղղությամբ («1877-1878 թթ. ոուս-թուրքական պատերազմի Կովկաս-Փոքրասիական ռազմաբեմի նյութերի ժողովածու», 1903, «Հայաստանի ապագա կազմակերպումը» (Երրորդ նարնջագույն գիրք), 1915, «Դիվանագիտական փաստաթղթերի ժողովածու։ Բարենորոգումներ Հայաստանում. 1912 թվականի նոյեմբերի 26, 1914 թվականի մայիսի 10, 1915 և այլն։

Ռուսական խորհրդային պատմագրության մեջ հայկական հարցին ու հայերի ցեղասպանությանը նվիրված հատուկ աշխատություններ չկան։ Սակայն այդ հարցերն իրենց արտացոլումն են գտել Ռուսաստանի և Թուրքիայի նոր և նորագույն պատմության, միջազգային հարաբերությունների պատմության, ինչպես նաև Մերձավոր Արևելքի երկրների պատմության վերաբերյալ մի շարք աշխատություններում, որոնցում ընդհանուր գծերով քննարկվում են 1877-1878 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմը, հայ ազատագրական շարժման ռուսական կողմնորոշումը, Բեռլինի կոնգրեսն ու հայկական հարցի առաջացումը, արևմտահայերի ծանր կացությունը, եվրոպական տերությունների քաղաքականությունը հայկական հարցում 19-րդ դարի վերջին 20-րդ դարի սկզբին։

Ռոտշտեյն և Երուսալիմսկի

[Ռոտշտեյն] Ֆեոդոր Ռոտշտեյնի (1871-1953) աշխատություններում («Միջազգային հարաբերությունները XIX դարի վերջին», 1960, «Եգիպտոսի զավթումն ու ստրկացումը», 1959, «Դիվանագիտության պատմություն», հ. 2, 1963, ինչպես նաև մի շարք հոդվածներ) քննարկվում են 19-րդ դարի վերջին Արևմտյան Հայաստանի իրավիճակի վերաբերյալ եվրոպական տերությունների քաղաքականության բազմաթիվ հարցեր։ Մատնանշելով եվրոպական, մասնավորապես՝ անգլիական դիվանագիտության շահախնդիր մտադրությունները՝ հեղինակը գալիս է այն եզրակացության, որ եվրոպական տերությունների միջև սուր հակասությունների հետևանքով Բեռլինի դաշնագրի՝ արևմտյան Հայաստանի բարենորոգումների վերաբերյալ 61-րդ հոդվածի իրականացումը փաստորեն թողնվեց Թուրքիայի հայեցողությանը, իսկ արևմտահայության վիճակը էլ ավելի ծանրացավ։

Հայկական հարցին, մասնավորապես այդ հարցում կայսերական Գերմանիայի քաղաքականությանը մեծ տեղ է հատկացրել Արկադի Երուսալիմսկին (1901-1965) «Գերմանական իմպերիալիզմի արտաքին քաղաքականությունը և դիվանագիտությունը XIX դարի վերջին» (1948) գրքում։ Այստեղ լայնորեն լուսաբանված է Աբդուլ Համիդ II-ի արյունալի քաղաքականությունը, հայերի 1894-1896 թվականների ջարդերը, ցույց է տրված, որ Եվրոպայի հանրային կարծիքը պահանջում էր միջոցներ ձեռնարկել բազմաչարչար հայ ժողովրդի փրկության համար, բայց մեծ տերությունները չէին խորշում հայերի ճակատագիրն օգտագործել որպես դիվանագիտական անամոթ առքուվաճառքի առարկա»։ Արխիվային փաստաթղթերի հիման վրա մենագրությունում բացահայտվում է գերմանական դիվանագիտության փարիսեցիությունը. ցույց տրվում գերմանական կառավարության՝ որպես Թուրքիայի գործակցի ու հովանավորի իսկական դերը արևմտահայերի բնաջնջման արյունոտ ծրագրի իրականացման մեջ։

Քորսուն եւ Կուրքօ-Քրիաժին

Նիքոլայ Քորսունի՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի Կովկասեան ճակատի առանձին ռազմական գործողութիւններուն նուիրուած աշխատութիւններուն մէջ («Համաշխարհային պատերազմի Կովկասեան ռազմաճակատի Սարիղամիշի գործողութիւնը 1914-1915 թթ.», 1937, «Համաշխարհային պատերազմի Կովկասեան ռազմաճակատի Էրզրումի գործողութիւնը 1915-1916 թթ.», 1938, եւ այլն), ինչպէս նաեւ անոր «Առաջին համաշխարհային պատերազմը եւ Կովկասեան ռազմաճակատը» ընդհանրացնող գիրքին մէջ ուշագրաւ նիւթեր կան Արեւմտեան Հայաստանի ռազմավարական նշանակութեան եւ հայերու ռուսական կողմնորոշման մասին։ Հոն կը քննարկուին 1912-1914 թուականներուն Արեւմտեան Հայաստանի մէջ բարենորոգումներու արծարծման, հայկական հարցին մէջ Ռուսաստանի դերին ու արեւմտահայերու բռնի տեղահանութիւններու խնդիրները։ Նաեւ կը լուսաբանուին Վանի 1915 թուականի դէպքերը, հայկական կամաւորական ջոկատներու գործողութիւնները եւ այլն։

1915-1916 թուականներու հայերու ցեղասպանութեան, արեւմտահայութեան վիճակին, սուլթանական կառավարութեան եւ երիտթուրքերու քաղաքականութեան հարցերու ամբողջութիւնը համեմատաբար լայնօրէն լուսաբանած է Վլատիմիր Կուրքօ-Քրիաժինը (1887-1931)՝ «Մերձաւոր Արեւելքը եւ տէրութիւնները» (1925), «Տէրութիւններու պայքարը եւ ազգային-ազատագրական շարժման ծագումը Թուրքիոյ մէջ» (1929) եւ այլ աշխատութիւններու մէջ։

Այս հարցերուն պատշաճ ուշադրութիւն նուիրած է նաեւ թրքագէտ Պ. Տանցիկը «Թուրքիա» (1949) գիրքին մէջ, ուր ցոյց կու տայ, որ ԺԶ. (16-րդ) դարէն սկսեալ «հայերու վիճակը Թուրքիոյ մէջ միշտ եղած է շատ ծանր», եւ որ այն աւելի վատթարացած է յատկապէս ԺԹ. (19-րդ) դարու 70-ական թուականներէն ետք։ Վերլուծելով Սան Ստեֆանոյի դաշնագիրն ու Պերլինի վեհաժողովը՝ Տանցիկը կը մատնանշէ, որ «խափանելով Սան Ստեֆանոյի դաշնագիրը, անգլիացիները հայերը ձգեցին բախտի քմահաճոյքին»։ Օգտուելով ատկէ՝ Ապտիւլ Համիտ Բ.-ը որոշեց «վերջ տալ Ռուսաստանի հետ սահմանամերձ հայ բնակչութեան»։

Հեղինակը կը դատապարտէ Թուրքիոյ մէջ 1894-1896 թուականներու հայերու կոտորածները եւ կը շեշտէ այդ քաղաքականութեան քաջալերումը Գերմանիոյ կողմէ։ Քննարկելով երիտթուրքերու քաղաքականութիւնը՝ Տանցիկը կը նշէ, որ Թուրքիոյ մէջ ազգային հարցի «լուծումը» անոնք կը տեսնէին հպատակ ժողովուրդներու ջարդերուն եւ ֆիզիքական ոչնչացման մէջ։

Անաթոլի Միլլեր

Հայկական հարցի պատմութեան առանձին խնդիր մըն է խորհրդա-թրքական եւ հայ-թրքական յարաբերութիւններու հարցը Թուրքիոյ մէջ քեմալականներու տիրապետութեան շրջանին։ Թուրքիոյ մէջ հայ բնակչութեան մնացորդներու (Կիլիկիոյ մէջ) պարբերական ոչնչացմանն ուղղուած քեմալական քաղաքականութիւնը, վերաբերմունքը Հայաստանի հանդէպ, այդ ժամանակաշրջանի խորհրդա-թրքական յարաբերութիւնները եւ քեմալականներու գործարքը արեւմտեան տէրութիւններուն հետ արդէն 1919-1920 թուականներուն խորհրդային պատմագրութեան մէջ տարբեր ու ոչ միշտ ճիշդ ձեւով արտացոլուած են։

Խորհրդային թրքագէտներու շարք մը աշխատութիւններու կողքին, ուր հիմնականին մէջ ճշմարտութեամբ բացայայտուած է քեմալականներու ընկերային-դասակարգային էութիւնը, կան նաեւ գործեր, ուր տրուած է այդ հարցերու միակողմանի եւ սխալ լուսաբանումը։ Հեղինակներու դիրքորոշման վրայ իր կնիքը դրած է դեռեւս 1920-ական թուականներուն տարածում գտած քեմալական շարժման «յեղափոխականութեան» չափազանցուած գնահատումը եւ անոր դասակարգային էութեան թիւրիմացութիւնը, ինչ որ հետագային Թուրքիան կողմնորոշեց դէպի Արեւմուտք։

Ազգայնական շարժման նման գնահատականը իր արտայայտութիւնը գտած է նաեւ Հայաստանի նկատմամբ քեմալական Թուրքիոյ քաղաքականութեան ներկայացման մէջ։ Անաթոլի Միլլերը իր «Թուրքիոյ համառօտ պատմութիւն» (1948), «Թուրքիոյ նորագոյն պատմութեան ակնարկներ» (1948) եւ այլ աշխատութիւններու մէջ քեմալականները կը համարէ ճնշուած ժողովուրդներու ազատագրման կողմնակիցներ՝ չբացայայտելով Թուրքիոյ ազգային փոքրամասնութիւններու նկատմամբ քեմալականներու քաղաքականութեան յետադիմական էութիւնը։ Ան լռութեան կը մատնէ այն իրողութիւնը, որ քեմալականները կը շարունակէին իրենց նախորդներու հակահայկական քաղաքականութիւնը՝ ջարդեր կազմակերպելով Կիլիկիոյ եւ այլ շրջաններու մէջ 1920-1922 թուականներուն։

1920 թուականի քեմալական արշաւանքը դէպի Հայաստան Միլլերը կը բացատրէ ոչ թէ քեմալականներու ընդհանուր ազգայնական քաղաքականութեամբ, այլ միայն անով, որ «քեմալականներուն մէջ կային ոչ քիչ յետադիմականներ ու ազգայնամոլներ»։ Հեղինակը կը լռէ նաեւ Հայաստանի տարածքին մէջ քեմալականներու իրագործած բռնութիւններուն ու թալանին մասին։

Այլ գրողներ

[Դառլէ] Թուրքիոյ ազգային քաղաքականութիւնն ու հայկական հարցի նկատմամբ տէրութիւններու դիրքորոշումը քննարկուած են Ն. Քրաւչենկոյի, Սերկէյ Սկազկինի, Կ. Լ. Պոնտարեւսքու, Ալեքսանտր Սիլինի, Վլատիմիր Խուոսթովի, Ա. Տ. Ժելթեաքովի եւ այլ պատմաբաններու աշխատութիւններուն մէջ։

Ռուսական ժամանակակից պատմագրութեան մէջ ամբողջական խորութեամբ ու համակողմանիութեամբ իրենց արտացոլումը չեն գտած հայ ժողովուրդի ողբերգական պատմութեան այնպիսի կարեւոր էջեր, ինչպէս՝ երիտթուրքերու քաղաքականութիւնն ու Արեւմտեան Հայաստանի բարենորոգումներու (1880-1890-ական եւ 1912-1914 թուականներու) հարցերը, հայ կամաւորական շարժումը, հայերու մասնակցութիւնը Առաջին համաշխարհային պատերազմին՝ Ռուսաստանի ու Անթանթի կողմէն, եւ 1915-1916 թուականներու ցեղասպանութեան հետեւանքով հայ ժողովուրդի հայրենիքի բռնագրաւումը։ [պատուիրակութիւնը Ճենովայի վեհաժողով մեկնելու ընթացքին, Մայիս, 1927 թ.։ Ձախէն՝ Պորիս Շթէյն, աջէն՝ Գրիգորի Սոքոլնիքով։] Կայսերապաշտութեան (իմպերիալիզմ) եւ Առաջին համաշխարհային պատերազմի պատմութեան նուիրուած առանձին երկերու մէջ միայն (Եւկենի Թարլէ, Ե. Ֆ. Լուտշուվէյթ, Ա. Ս. Սիլին) կը խօսուի հայ ժողովուրդի ողբերգութեան մասին՝ սկզբունքօրէն դատապարտելով 1915-1916 թուականներու ցեղասպանութիւնը։

Քեմալականներու քաղաքականութեան հակահայկական ուղղուածութիւնը բաւական համոզիչ ձեւով բացայայտած են հետեւեալ հեղինակները.

• Պորիս Շթէյն. Իր «Ռուսական հարցը 1920-1921 թթ.» (1958) գիրքին մէջ ուղղակիօրէն կը մատնանշէ քեմալականներու ագահութիւնը, որոնք կը ձգտէին Հայաստանի բռնակցման։
• Ա. Նովիչեւ. Կը գրէ, թէ ինչպէս քեմալականները թուրք գիւղացիներն ու բանուորները նուաճողական արշաւանքի կը մղէին հայկական հողերը զաւթելու համար։
• Ա. Ն. Հէյֆեց. Իր ուսումնասիրութիւններուն մէջ կը շեշտէ քեմալականներու եւ անգլիացիներու միջեւ 1920-ին գոյացած գործարքի միտումը՝ զաւթել Հայաստանը որպէս յենակէտ Խորհրդային Ռուսաստանի դէմ պայքարելու համար։ Ան նաեւ կը նշէ, որ հայ հասարակութիւնը (թէ՛ ԽՍՀՄ-ի մէջ եւ թէ՛ արտասահման) կը պահանջէ վերադարձնել 1921-ի Մոսկուայի պայմանագիրով զաւթուած հայկական պապենական հողերը։

[] Հայկական հարցը՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմէն ետք եւ հաշտութեան դաշնագիրերու Վերսալեան համակարգի ստեղծման շրջանին, ինչպէս նաեւ 1920-ական թուականներու սկզբին, նոյնպէս իր արտացոլումը գտած է խորհրդային պատմագրութեան մէջ։ Այդ հարցերը մասնակիօրէն լուսաբանուած են Պորիս Շթէյնի «Ռուսական հարցը Փարիզի հաշտութեան վեհաժողովին (1919-1920 թթ.)» (1949) երկին մէջ։

Նշելով, որ Փարիզի հաշտութեան վեհաժողովը մեծ ուշադրութիւն նուիրած է հայկական հարցին, Շթէյնը միաժամանակ ցոյց կու տայ, որ այդ հարցը ԺԹ. (19-րդ) դարէն սկսեալ տէրութիւններու շահերու բախման առարկայ եղած է, եւ «այդ բախումներուն պարբերաբար զոհ գացած է հայ ժողովուրդը»։ Անդրադառնալով Հայաստանի հոգատարութեան (մանտաթի) հարցին եւ վերլուծելով տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Վերսալի մէջ՝ հեղինակը կը նշէ.

«Հայաստանին մարդասիրական օգնութիւն ցոյց տալու եւ հայ ժողովուրդի ճակատագրին շուրջ բարձրացուած աղմուկը կը դադրէր հենց որ խօսքը կը վերաբերէր ԱՄՆ-ի, Ֆրանսայի եւ Մեծ Բրիտանիոյ կայսերապաշտական ծրագիրերուն»։

Ան կը շեշտէ նաեւ, որ դաշնակիցներու իսկական նպատակը Հայաստանը Խորհրդային Ռուսաստանի դէմ պայքարին մէջ ներքաշելն էր։

Այլ աշխատութիւններ եւ ժողովածուներ

• Հեղինակներ. Հայկական հարցը Փարիզի եւ Լոնտոնի վեհաժողովներուն, ինչպէս նաեւ Ազգերու լիկայի վերաբերմունքը այս կամ այն ձեւով կը շօշափուին նաեւ Վասիլի Վոտովոզովի, Ալեքսանտր Մաքարովի եւ Նիքոլայ Ռուպինշթէյնի աշխատութիւններուն մէջ։
• Կոլեկտիւ գործեր. Միջազգային յարաբերութիւններու եւ դիւանագիտութեան պատմութեան վերաբերեալ խորհրդային գիտնականներու կոլեկտիւ աշխատութիւններուն մէջ նոյնպէս առկայ են հայկական հարցին եւ հայերու ցեղասպանութեան վերաբերող նիւթեր (օրինակ՝ «Դիւանագիտութեան պատմութիւն», «Ցեղասպանութիւն» եւ այլն)։
• Փաստաթուղթերու ժողովածուներ. Հայկական հարցը իր արտայայտութիւնը գտած է Ռուսաստանի եւ ԽՍՀՄ արտաքին քաղաքականութեան վերաբերող շարք մը փաստաթուղթերու մէջ, ինչպէս՝
  • «Նորագոյն շրջանի միջազգային քաղաքականութիւնը դաշնագիրերու, նոթաներու եւ յայտարարութիւններու մէջ»։
  • «ԽՍՀՄ արտաքին քաղաքականութեան փաստաթուղթեր»։
  • «Սեւրը եւ Լոզանը» (1927)։
  • «Հայկական հարցը Լոզանի վեհաժողովին» (1926)։
  • «Ասիական Թուրքիոյ բաժանումը նախկին Արտաքին գործոց նախարարութեան փաստաթուղթերուն մէջ»։
  • Պոտսդամի վեհաժողովի (1945) վերաբերեալ նիւթերու ժողովածուներ։

Անգլիական Պատմագրութիւն

19-րդ Դար

Հայ ժողովուրդի քաղաքական պատմութեան եւ Հայկական Հարցի խնդիրները 19-րդ դարու 70-ական թուականներէն սկսեալ իրենց արտայայտութիւնը գտած են անգլիական պատմագրութեան մէջ։

Արեւմտահայերու ծանր վիճակը սուլթանական տիրապետութեան տակ, թրքական իշխանութիւններուն կողմէ 1870-1880-ական թուականներուն հայերու հալածանքներուն ու ճնշումներուն սաստկացումը եւ հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի դրսեւորումները քննարկուած են անգլիացի հեղինակներու աշխատութիւններուն մէջ (Ու. Տիւթոն, Ճէյմս Ֆարլէյ, Ճ. Փրոպին, Հ. Սենտուորթ, Ճ. Սմիթ, Ու. Ռայլի)։

Ս. Նորմանի, Ֆ. Կրինի եւ Զ. Ուիլիամսի հետազօտութիւններուն մէջ լուսաբանուած են․

• 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմի ժամանակ հայերու կացութիւնը։
• Արեւմտեան Հայաստանի տարածքին տեղի ունեցած ռազմական գործողութիւնները։
• Հայ բնակչութեան կողմէ ռուսական բանակին ցուցաբերուած օգնութիւնը։

Հայկական Հարցի շուրջ տէրութիւններու դիւանագիտական մրցակցութեան եւ 1878 թուականի Սան Սթեֆանոյի ու Պերլինի բանակցութիւններուն նուիրուած են Մ. Մաքքոլի, Ս. Աբգարի, Ճ. Արկայլի, Ճէյմս Պրայսի, Թ. Հոլանտի եւ Մ. Սասլիի աշխատանքները։ Այս երկերուն մէջ արտայայտուած է Մեծ Բրիտանիոյ հասարակութեան մտահոգութիւնը արեւմտահայերու ճակատագրով, ինչպէս նաեւ առաջարկներ՝ բարենորոգումներու իրականացման եւ քրիստոնեայ բնակչութեան կենսապայմաններու բարելաւման վերաբերեալ։

Համիտեան Ջարդերը եւ Անգլիական Արձագանգը

Անգլիական պատմագրութեան մէջ լայն արտացոլում գտած են Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի հակահայկական քաղաքականութիւնը եւ 1894-1896 թուականներու զանգուածային կոտորածները։ 1889-1900 թուականներուն Մեծ Բրիտանիոյ մէջ հրատարակուած են աւելի քան 100 գիրք ու յօդուած Հայկական Հարցի մասին։

Այս շրջանի ջարդերուն եւ հայերու ազատագրական շարժման նուիրուած են Ռ. Տէյվիի, Է. Տիլոնի, Ու. Կլատսթոնի, Ռ. Կինեսի, Ու. Ռամզէյի, Հ. Լինչի եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։

Անգլիացի հեղինակներու մօտեցումները տարբեր էին: Ոմանք կողմնակից էին Օսմանեան կայսրութեան բաժանման եւ անկախ Հայաստանի ստեղծման, ոմանք կը պահանջէին բարենորոգումներ՝ տէրութիւններու վերահսկողութեամբ, իսկ Ճ. Պրայսը եւ Մ. Մաքքոլը հայերու փրկութիւնը կը տեսնէին Մեծ Բրիտանիոյ ռազմական միջամտութեան մէջ։

Ճ. Արկայլի դքսի, Է. Տիլոնի, Հ. Լինչի եւ Ֆ. Սթիւընսընի երկերուն մէջ կը վերլուծուի եւ կը քննադատուի եւրոպական տէրութիւններու դիրքորոշումը Արեւմտեան Հայաստանի նկատմամբ։ Փաստագրական հարուստ նիւթեր կը պարունակեն նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան դիւանագիտական վաւերագիրները եւ անգլիական հեղինակաւոր ամսագիրներու (ինչպէս՝ The Spectator, Contemporary Review) խմբագրական յօդուածները։

20-րդ Դար

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի նախօրեակին, անգլիական գրականութեան մէջ արծարծուած են Թուրքիոյ հայ բնակչութեան կացութեան, երիտթուրքական կառավարութեան ներքին քաղաքականութեան, Ատանայի 1909 թուականի ջարդերուն եւ 1912-1914 թուականներու բարենորոգումներուն վերաբերող հարցերը։ Բազմաթիւ անգլիացի հեղինակներ (Է. Փիրս, Ֆ. Քաւենտիշ, Է. Ռոպինսըն, Է. Ֆերիման) կը նախազգուշացնէին Մեծ Բրիտանիոյ կառավարութիւնը՝ հայութեան սպառնացող ֆիզիքական բնաջնջման վտանգին մասին։

Պատերազմի տարիներուն եւ անկէ ետք, Հայոց Ցեղասպանութիւնը ա՛լ աւելի կեդրոնացուց անգլիական պատմագրութեան ուշադրութիւնը։ Հրատարակուեցան արժէքաւոր փաստագրական ժողովածուներ, որոնցմէ յատկանշական են Ճէյմս Պրայսի («Հայերու վիճակը Օսմանեան կայսրութեան մէջ. 1915-1916», 1916), Առնոլտ Թոյնպիի (փաստաթուղթերու ժողովածու, 1916) եւ Արամ Անտոնեանի («Նայիմ պէյի յուշերը», 1920) աշխատութիւնները։

Հայատեաց քաղաքականութեան, տեղահանութեան եւ գաղթականներու ծանր վիճակին մասին փաստական հարուստ նիւթեր կը պարունակեն նաեւ Ա. Սաֆրաստեանի, Ու. Ուիլիամսի, Լ. Չամպերսի եւ այլոց երկերը։

Յետպատերազմեան Շրջան եւ Քաղաքական Վերլուծութիւններ

Հետպատերազմեան միջազգային խորհրդաժողովներուն մէջ Հայաստանի հարցի քննարկման եւ Մեծ Բրիտանիոյ ստանձնած պարտաւորութիւններուն նուիրուած են Ճ. Պրայսի, Հ. Պաքսթոնի, Ս. Լիզի եւ Ճ. Մերիոթի ուսումնասիրութիւնները։

1920-ական թուականներէն մինչեւ մեր օրերը, անգլիացի պատմաբանները շարունակած են հետազօտել․

1. Մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Արեւմտեան Հայաստանի նկատմամբ։
2. Հայկական Հարցի քննարկումները միջազգային ատեաններու մէջ։
3. Սփիւռքահայութեան ճակատագիրը Մերձաւոր Արեւելքի, Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ։
4. 1944-1946 թուականներուն Հայկական Հարցի վերարծարծման խնդիրները։

Այս թեմաներուն անդրադարձած են այնպիսի նշանաւոր հեղինակներ, ինչպէս՝ Դ. Լոյտ Ճորճը, Ա. Սարգսեանը, Ռ. Տակլըսը, Դ. Լանկը, Ա. Նասիպեանը եւ Ք. Ուոքըրը («Հայաստան. Մի ժողովուրդի վերապրումը»)։

Վերջին շրջանի աշխատութիւնները հիմնուած են Մեծ Բրիտանիոյ եւ այլ երկիրներու արխիւային նիւթերուն վրայ։ Անոնց մէջ ոչ միայն կը քննարկուին Ցեղասպանութեան խնդիրները, այլեւ կը շեշտուի հայ ժողովուրդի հինաւուրց մշակոյթն ու անոր ներդրումը համաշխարհային քաղաքակրթութեան զարգացման մէջ։

ԱՄՆ-ի պատմագրութիւն

19-րդ դար

ԱՄՆ-ի պատմագրութիւնը Հայկական հարցին եւ հայերուն անդրադարձած է դեռեւս 19-րդ դարու 90-ական թուականներուն, մասնաւորաբար՝ սկսած Օսմանեան կայսրութեան հայերու 1894-1896 թուականներու ջարդերէն եւ կոտորածներէն։ ԱՄՆ-ի բազմաթիւ ազդեցիկ թերթերու մէջ հրատարակուած են բազմաթիւ նիւթեր ու յօդուածներ արեւմտահայերու կեանքին, անոնց նկատմամբ սուլթանական կառավարութեան վարած քաղաքականութեան, Հայկական հարցին մէջ մեծ տէրութիւններու դիրքորոշման մասին, ինչպէս նաեւ դէպքերու ականատես ամերիկացի միսիոնարներու, դիւանագէտներու եւ փախստական հայերու վկայութիւններ։

Թուրքիոյ հայերու վիճակին ու հայկական կոտորածներուն մասին որոշակի եւ հաւաստի վկայութիւններ կը բովանդակեն ամերիկացի հեղինակներ՝ Տ. Օ. Շիի («Դժբախտ Հայաստան», 1895), Թ. Փեթըրսոնի («Թուրքիան եւ Հայկական հարցը», 1895), Չ. Մաքտերմոթի («Մեծ մարդասպանը եւ Հայաստանի քրիստոնեաները», 1897), Հ. Հիվերնաթի («Հայաստան. Անցեալը եւ ներկան», 1896), Տ. Կրեկորիի («Քրիստոնէական աշխարհի ոճրագործութիւնը. Հայկական ճգնաժամը եւ ջարդերը», 1900), Հ. Թափփըրի («Հայաստան, ներկայ ճգնաժամը եւ անցեալ պատմութիւնը», 1896) եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։

Օսմանեան կայսրութեան պատմութեան, Արեւմտեան Հայաստանի, Հայկական հարցին մէջ եւրոպական պետութիւններու եւ ԱՄՆ-ի քաղաքականութեան խնդիրներուն, ինչպէս նաեւ 1894-1896 թուականներու հայկական կոտորածներու հետազօտման արժէքաւոր աղբիւրներ են ամերիկացի միսիոնարներ՝ Է. Պլիսի («Թուրքիան եւ հայկական սարսափները»), Ս. Համլինի («Հայկական ջարդեր», 1895, «Հայաստանի նահատակութիւնը», 1896, «Հայ հպատակներու թրքական ջարդերու քաղաքականութեան ծագումն ու զարգացումը», 1899), Ֆ. Կրինի («Հայկական ճգնաժամը Թուրքիոյ մէջ. ջարդ 1894», 1895, «Հայկական ջարդերը կամ Մուհամմետի սուրը», 1896), Կ. Քիմպալի («Վանի ջարդերը», 1896, «Իրավիճակը Հայաստանի մէջ», 1896), լրագրողներ՝ Լ. Ապոթի («Հայկական հարց», 1896), Է. Կոտքինի («Հայկական տագնապներ», 1895, «Հայկական սարսափներ», 1897) եւ ուրիշներու ուսումնասիրութիւնները։

Ապտիւլ Համիտ Բ.-ի հակահայկական քաղաքականութիւնը տագնապ յառաջացուց նաեւ հայկական ծագում ունեցող ամերիկացիներուն մօտ. լոյս տեսան Ա. Ագտերեանի («Թուրքը եւ Հայկի երկիրը, կամ Թուրքիան եւ Հայաստանը», 1896), Կ. Փափազեանի («Հայերու անցեալը եւ ներկան», 1891), Ա. Վարդուղեանի («Հայաստանի փորձութիւնը», 1896), Մ. Մանգասարեանի («Հայաստանի անխուսափելի կործանումը», 1896) աշխատութիւնները։ Առաւել մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն Ս. Գաբրիէլեանի («Հայերը կամ Արարատի ժողովուրդը», 1892, «Փաստեր Հայաստանի մասին», 1895, «Արիւնաքամ Հայաստանը, անոր պատմութիւնն ու սարսափները», 1897) ուսումնասիրութիւնները, որոնք ամերիկացի ընթերցողը կը ծանօթացնէին հայ ժողովուրդի տառապալից պատմութեան, արեւմտահայերու վիճակին եւ Հայկական հարցին մէջ պետութիւններու վարած քաղաքականութեան։

20-րդ դար

Ատանայի հայ բնակչութեան կոտորածը (1909), Թուրքիոյ հայութեան տեղահանութիւններն ու կոտորածները լայնօրէն լուսաբանուած են ԱՄՆ-ի 1914-1923 թուականներու պատմագրութեան մէջ։ Երիտթրքական կառավարութեան կողմէ արեւմտահայերու ոչնչացման ու արտաքսման նախօրօք ծրագրուած քաղաքականութեան, հայկական կամաւորական շարժման եւ հայերու ինքնապաշտպանական կռիւներու վերաբերեալ բազմաթիւ վկայութիւններ ու դրուագներ ամփոփուած են Կ. Ռէյնոլտսի («Սարսափելի փորձութիւններ Վանի մէջ», 1916), Ու. Ռոքուէլի («Հայերու տեղահանութիւնը», 1916), Պ. Փափազեանի («Հայաստանի ողբերգութիւնը», 1918), Կ. Քնեփփի («Պիթլիսի ողբերգութիւնը», 1919), Ն. Տէր-Յակոբեանի («Հալածական Հայաստան», 1918), Կ. Ճենքինսի («Հայաստանը եւ հայերը», 1913), Թ. Օ'Քոննորի («Հայաստանը եւ անոր ապագան», 1917), Պ. Էպիի («Թուրք ելուզակներու իշխանութեան տակ», 1922), Ու. Քինկի («Թրքական ջարդեր Փոքր Ասիոյ մէջ», 1922), Կ. Մոնթկոմերիի («Հայերու ջարդերը 1915-ին», 1922) աշխատութիւններուն մէջ։

Յ. Կիպպոնսի գիրքերը («Հայաստանը համաշխարհային պատերազմին մէջ», 1926, «Նորագոյն պատմութեան ամէնասեւ էջը. Վերջին կոտորածները Հայաստանի մէջ, փաստեր եւ պատասխանատուութիւններ», 1916) կը հիմնուին հաւաստի փաստաթուղթերու վրայ, որոնց համար աղբիւր ծառայած են, մասնաւորաբար, Ամերկոմի (Near East Relief) զեկուցագիրները, գերմանացի միսիոնարներու նամակները, ամերիկեան եւ անգլիական թերթերու մէջ հրատարակուած բազմաթիւ վկաներու ցուցմունքները։ Հայոց ցեղասպանութեան կարեւոր աղբիւրներ են Թուրքիոյ մօտ ամերիկեան դեսպան Հ. Մորկընթաուի «Հայաստանի ողբերգութիւնը» (1918) եւ «Հայկական ջարդերու առթիւ» (1918) աշխատութիւնները։ 1926 թուականին լոյս տեսան «Դեսպան Մորկընթաուի յուշերը», ուր, մասնաւորաբար, շարադրուած են անոր զրոյցները Թալէաթ փաշայի եւ երիտթրքական այլ պարագլուխներու հետ։ Հայերու տեղահանութեան եւ Միջագետքի աւազուտներուն մէջ անոնց ոչնչացման նուիրուած գլուխները գրուած են Հալէպի ամերիկեան հիւպատոսի զեկոյցներու հիման վրայ։

Պատերազմի ժամանակ եւ անկէ ետք Հայկական հարցին մէջ ԱՄՆ-ի եւ եւրոպական տէրութիւններու քաղաքականութեան, Հայաստանի անկախութիւն տալու եւ Հայաստանի նկատմամբ ամերիկեան մանդատ հաստատելու խնդիրներուն նուիրուած են Ու. Զիպերթի («Հայաստանին ինքնավարութիւն տալու իրաւունքը», 1916), Ֆ. Փաուըրսի եւ Կ. Վարդումեանի («Հայաստանը հայերուն համար», 1918), Վ. Վիլսոնի («Հայաստանի մանդատը», 1920, «Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանը», 1920), Կ. Մոսլիի («Հայաստանի մանդատը. զօրավար Թ. Հարպորտի հաշուետուութիւնը», 1929) եւ ուրիշներու աշխատութիւնները։

1930-ական թուականներու վերջաւորութենէն մինչեւ 1940-ականներու սկիզբը կը սկսի ԱՄՆ-ի հասարակական-քաղաքական կեանքին մէջ տեղի հայ համայնքի դերի ուժեղացման, Հայոց ցեղասպանութեան փաստերու միջազգային ճանաչման եւ Թուրքիոյ զաւթած հայկական տարածքներու վերադարձման համար հայ սփիւռքի ծաւալած եռանդուն պայքարի շրջանը։ Հայկական հարցի եւ ցեղասպանութեան առանձին խնդիրներ կը լուսաբանուին հայ ժողովուրդի պատմութեան, անոր ազգային-ազատագրական պայքարի եւ միջազգային դիւանագիտութեան ընդհանուր հարցերուն նուիրուած ամերիկացի հեղինակներու ուսումնասիրութիւններուն մէջ։ Յիշատակելի են Կ. Փայէլեանի «Հայկական պատմութեան փուլերը» (1942), Կ. Պօղոսեանի «Հայոց պատմութեան եւ քաղաքականութեան կարեւորագոյն փուլերը» (1957), Վ. Քիւրքճեանի «Հայաստանի պատմութիւն» (1957), Ա. Զարդարեանի «Հայ ազատագրական շարժման պատմութեան ակնարկներ» (1959) եւ Լ. Նալպանտեանի «Հայ յեղափոխական շարժում» (1963) գործերը։

Հայկական հարցի 1870-1920-ական թուականներու պատմութեան առանձին խնդիրներ կը շօշափեն Ս. Սարգիսեանի, Զ. Վրթանէսի, Ա. Պլեքի, Ռ. Տէյվիսոնի, Մ. Միսակեանի, Ռ. Տէրեանի եւ Ռ. Յովհաննիսեանի ուսումնասիրութիւնները։ Լ. Կորտոնի («Ամերիկեան յարաբերութիւնները Թուրքիոյ հետ. 1830-1930», 1938), Թ. Պէյլիի եւ Ճ. Կիտնէյի («Հայաստանի մանդատը», 1967) աշխատութիւններուն մէջ վերլուծուած է ԱՄՆ-ի քաղաքականութիւնը Հայկական հարցին մէջ։

Հայոց ցեղասպանութեան խնդիրներու վերաբերեալ ԱՄՆ-ի մէջ լոյս տեսած են հարուստ փաստագրական նիւթեր պարունակող յատուկ ուսումնասիրութիւններ՝ Չ. Կութմանի, Տ. Պոյաճեանի, Կ. Պարտաքճեանի կողմէ, ինչպէս նաեւ ականատեսներու (Ա. Յարութիւնեան, Ն. Կապիկեան, Լ. Տէյվիս) վկայութիւններ ու փաստաթուղթերու ժողովածուներ (Զ. Վրթանէս, Ճ. Նէյզըր)։ 1980-ին լոյս տեսաւ Ռ. Քլոյեանի «Հայկական ցեղասպանութիւն» ժողովածուն, որ ամերիկեան մամուլի մէջ հրատարակուած հարիւրաւոր յօդուածներու պատճէններու հաւաքածոյ է։ Ռ. Յովհաննիսեան կազմած է «Հայկական ողջակիզում» (1978) մատենագիտութիւնը։ Ցեղասպանութեան տեսական հարցերուն նուիրուած են Վ. Տատրեանի հետազօտութիւնները։

Թրքական իշխանութիւններու եւ պատմագիտութեան կողմէ հայոց պատմութեան կեղծման ու ցեղասպանութեան վարկաբեկման արշաւը աջակցութիւն կը գտնէ ամերիկացի որոշ քաղաքագէտներու ու պատմաբաններու մօտ (Ս. Շոու, Ք. Քարփաթ, Ճ. Մաքքարթի)։ 1986-ին թրքական-ամերիկեան ընկերութիւնը հրատարակեց «Հայերու պնդումները. առեղծուած եւ իրականութիւն» գիրքը, որ Հայկական հարցի եւ ցեղասպանութեան պատմութիւնը խեղաթիւրող միտումնաւոր նիւթերու հաւաքածոյ է։

Գերմանական պատմագրութիւն

Գերմանական պատմագրութիւնը Հայկական հարցին անդրադարձած է 19-րդ դարու վերջին՝ Թուրքիոյ մէջ հայերու 1894-1896 թուականներու կոտորածներուն առնչութեամբ։

1896 թուականին լոյս տեսած է մարդասէր եւ հասարակական գործիչ Եոհաննէս Լեփսիուսի «Հայաստանը եւ Եւրոպան. Մեղադրանքներ քրիստոնեայ մեծ տէրութիւններուն եւ կոչ քրիստոնեայ Գերմանիոյ» գիրքը, որուն հիմքը հեղինակի՝ գերմանական մամուլին մէջ տպագրած յօդուածաշարքն էր՝ «Ճշմարտութիւնը Հայաստանի մասին» ընդհանուր խորագրով։

Բերուած նիւթերը համոզիչ կերպով կը փաստեն, որ թրքական ռազմական ու քաղաքացիական իշխանութիւնները անմիջական մասնակցութիւն ունեցած են հայերու կոտորածներուն, թալանին եւ քրիստոնեաներու բռնի իսլամացման գործին։ Լեփսիուսը մերկացուցած է ոճրագործութիւնը պարտակելու թրքական իշխանութիւններու ջանքերը եւ բացայայտած այն մեքենայութիւնը, որ մշակած էին թրքական կառավարող շրջանակները՝ արեւմտահայերու կոտորածներու լուրը Եւրոպա հասնելու պարագային մեղքը հայերուն վրայ ձգելու համար։

Լեփսիուսը նաեւ ապացուցած է թրքական մեկնաբանութեան միւս թէզին սնանկութիւնը, ըստ որուն՝ թրքական իշխանութիւնները իբր թէ անկարող էին «կեցնել» ջարդարարները։ Քննելով մեծ տէրութիւններու քաղաքականութիւնը Հայկական հարցին մէջ՝ ան յանգած է այն եզրակացութեան, որ ստորագրելով 1878 թուականի Պերլինի դաշնագիրը, անոնք գործնական քայլեր չձեռնարկեցին զայն իրագործելու համար, եւ հայ ժողովուրդը դարձաւ այդ տէրութիւններու երեսպաշտ քաղաքականութեան զոհը յետագայ տարիներուն։

1916 թուականին լոյս տեսաւ Լեփսիուսի «Հաղորդագրութիւն Թուրքիոյ մէջ հայ ժողովուրդի վիճակին մասին» աշխատութիւնը, որուն մէջ մտան հեղինակի՝ 1915-ին Կոստանդնուպոլիս կատարած այցելութեան ժամանակ գերմանացի միսիոնարներէն ու պաշտօնեաներէն, ինչպէս նաեւ չէզոք երկիրներու դիւանագիտական ներկայացուցիչներէն հաւաքած վկայութիւնները։ Այս տուեալները կու տային ցեղասպանութեան իսկական պատկերը եւ կը բացայայտէին տեղահանութեան բուն նպատակը՝ հայ բնակչութեան բնաջնջումը։

Անոր հաշուարկներով՝ սպաննուած ու տեղահանուած հայերու ընդհանուր թիւը 1,396,350 հոգի էր։ Ան կը շեշտէր, որ որոշ վայրերու մէջ հայերու կազմակերպած ինքնապաշտպանութիւնը միանգամայն օրինական քայլ էր՝ խաղաղ բնակչութեան բնաջնջման իրական վտանգին դէմ յանդիման։ Լեփսիուսը կը պնդէր, որ տեղահանութեան ու զայն իրագործելու եղանակներուն համար պատասխանատուութիւնը կ'իյնայ թրքական կառավարութեան վրայ, որ որեւէ արդարացում չունի։ Ան Եւրոպայի մէջ առաջինն էր, որ Օսմանեան կայսրութեան արիւնալի իրադարձութիւնները կապեց բանթուրքիզմի գաղափարախօսութեան հետ։ 1919-ին «Հաղորդագրութիւնը...» վերահրատարակուեցաւ կարեւոր լրացումներով եւ «Հայ ժողովուրդի կործանումը» ենթախորագրով (1930-ին իրականացաւ 4-րդ հրատարակութիւնը)։

Հայերու կոտորածի գերմանական առաջին վկայութիւններէն եղաւ Հալէպի գերմանական դպրոցի ուսուցիչ Մարթին Նիփակէի դիմումը՝ «Քանի մը խօսք գերմանական ժողովուրդի պաշտօնական ներկայացուցիչներուն» (1919. մինչ այդ հրատարակուած էր անգլերէն եւ ֆրանսերէն), որ կը մերկացնէր երիտթուրքերու ոճրագործութիւնները եւ Գերմանիան կը մեղադրէր Հայկական հարցին մէջ վարած իր քաղաքականութեան համար։

Արեւելագէտ Եոզեֆ Մարքուարտի «Հայ ազգի ծագումն ու վերածնունդը» աշխատութեան մէջ յանգած է այն եզրակացութեան, որ օսմանեան կառավարութիւնը մօտալուտ համաշխարհային պատերազմը նկատած է որպէս ամէնապատեհ առիթը՝ հայերու ոչնչացման վաղուց յղացած ծրագիրը իրագործելու համար։ Ան նշած է, որ սահմանադրութեան հռչակումէն ետք դարձեալ Թուրքիոյ կառավարող շրջանակներու հիմնական կարգախօսն էր՝ «երբ հայերը չըլլան, չ'ըլլար նաեւ Հայկական հարցը»։ Հեղինակը շեշտած է, որ երիտթուրքերը իրենց դաժանութեամբ ոչնչով զիջած են Ապտիւլ Համիտ Բ.-ին։ Եո. Մարքուարտը խստօրէն դատապարտած է գերմանական կառավարութիւնը, գլխաւոր շտապն ու մամուլը, որոնք, ըստ իրեն, նոյնպէս պատասխանատու են Հայոց ցեղասպանութեան համար։

Հայ ժողովուրդի ցեղասպանութեան պատմութեան ուսումնասիրութեան մէջ նշանակալի ներդրում է Հենրիխ Ֆիրպիւխերի «Հայաստան 1915. Ի՞նչ պահած է կայսերական կառավարութիւնը գերմանացի հպատակներէն. Մշակութային ժողովուրդի մը կոտորածը Թուրքիոյ կողմէ» աշխատութիւնը։ Հեղինակը, որ հասարակական գործիչ, խաղաղասիրական (պացիֆիստական) շարժման մասնակից ու հակաֆաշիստ էր, Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներուն պաշտօնավարած է Օսմանեան կայսրութեան մէջ։

Ֆիրպիւխերը քննարկած է Հայկական հարցին առնչուող խնդիրներու լայն շրջանակ, արծարծած է Գերմանիոյ պատասխանատուութեան հարցը Հայոց ցեղասպանութեան մէջ եւ բացայայտած՝ երիտթուրքերու համաթրքական (պանթրքական) ձգտումներուն էութիւնը։ Ան կը գտնէր, որ 1915 թուականի տեղահանութիւնը ծրագրուած սպանութիւն էր։ Աշխատութիւնը կ'աւարտի «Խաբուած ժողովուրդը» (եզրոյթը փոխառուած է Ֆ. Նանսէնէն) գլուխով, ուր հեղինակը կը նշէ, թէ «նոր բռնապետ Քեմալ փաշան Թալէաթի եւ Էնվէրի արժանի յաջորդն է»։ Ֆիրպիւխերը կը համարէր, որ Լոզանի պայմանագիրը հայերուն համար «իրենց բոլոր յոյսերուն կործանումն էր», եւ կը նկատէր, որ եթէ կայ բնագաւառ մը, ուր Ազգերու լիգան ոչինչ ըրած է, ապա ատիկա Հայկական հարցն է։

Ֆաշիզմի յաղթանակը Գերմանիոյ մէջ, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմն ու հիթլերեան Գերմանիոյ պարտութիւնը փաստօրէն գերմանական հասարակութեան յիշողութենէն ջնջեցին հայ ժողովուրդի բնաջնջման իրողութիւնն ու այն մարդոց անունները, որոնք հանդէս եկած էին հայերու պաշտպանութեամբ։ Քանի մը տասնամեակ գերմանական պատմագրութիւնը յատուկ կերպով չէր զբաղեր Հայկական հարցի լուսաբանմամբ։ 19-րդ դարու վերջի եւ 20-րդ դարու սկիզբի միջազգային յարաբերութիւններով ու Գերմանիոյ արտաքին քաղաքականութեամբ զբաղող գերմանացի պատմաբանները կը շօշափէին այդ խնդիրներուն միայն որոշ կողմերը։ 1970-ական թուականներուն գերմանական պատմագրութեան մէջ կրկին հետազօտութեան առարկայ դարձան Հայկական հարցն ու Հայոց ցեղասպանութիւնը։

Ցեղասպանութեան հարցին նուիրուած է Էռնսթ Վեռների «Հայկական սարսափներ. 1915-1916՝ հայուն հնարա՞ծն է արդեօք» աշխատանքը (1973)։ 1977-ին Միւնիխի Հայկական խնդիրներու հիմնարկը հրատարակեց Փեթեր Լաննէի «Հայաստան, հարիւրամեակի առաջին ցեղասպանութիւնը» աշխատութիւնը, ուր մանրամասնօրէն լուսաբանուած են Օսմանեան կայսրութեան 19-րդ դարու վերջի եւ 20-րդ դարու սկիզբի իրադարձութիւնները, հայերու կոտորածները Կիլիկիոյ եւ Թուրքիոյ միւս մասերուն մէջ։ ամէնամեծ գլուխը («Նիւրնպերկը չկայացաւ») նուիրուած է Հայկական հարցին՝ մինչեւ 1921-ի Լոնտոնի խորհրդաժողովը։ Պ. Լաննէն կը նշէր, որ եթէ հրեաներու ցեղասպանութեան մեղաւորները իրենց արժանի պատիժը ստացան Նիւրնպերկի մէջ, ապա մեր դարաշրջանի «առաջին ցեղասպանութիւնը՝ հին քրիստոնեայ ու մշակութային ժողովուրդի մը նկատմամբ» մնաց անպատիժ. «Դատ չեղաւ, նիւրնպերկեան դատավարութիւն տեղի չունեցաւ, նոյնիսկ դատաքննութիւն չկատարուեցաւ»։

Գերմանիոյ մերձաւորարեւելեան քաղաքականութիւնը Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրեին, թուրք-գերմանական դաշինքի կնքումն ու անոր հետեւանքները կը քննարկուին Պ. Շուլթէի «1914 թ. պատերազմէն առաջ. Գերմանիան, Թուրքիան եւ Պալքանները» (1980) եւ «Եւրոպական ճգնաժամը եւ առաջին համաշխարհային պատերազմը» (1983) աշխատութիւններուն մէջ։ Հեղինակը կը գտնէ, որ գերմանա-թրքական դաշինքը օգտակար էր բացառապէս Թուրքիոյ։

Մէկ այլ հետազօտող՝ Գրեկոր Շէօլկէնը, իր «Իմպերիալիզմ եւ հաւասարակշռութիւն. Գերմանիան, Անգլիան եւ Արեւելեան հարցը. 1871-1917» գիրքին մէջ, նկարագրելով քրիստոնեաներու ծանր վիճակը Օսմանեան կայսրութեան մէջ, կը գրէ, որ Հայկական հարցը իր մէջ կը պարունակէր Թուրքիոյ անդամահատման (մասնատման) վտանգը։ Այդ հանգամանքը տէրութիւնները օգտագործեցին ի նպաստ իրենց շահերուն։ Պաշտպանելով 1912-1914 թուականներու Արեւմտեան Հայաստանի բարենորոգումներու ծրագիրը՝ Գերմանիան կը ձգտէր խափանել Թուրքիոյ մասնատման ուղղուած ռուսական քաղաքականութիւնը։

1970-1980-ական թուականներուն Գերմանիոյ Դաշնային Հանրապետութեան (ԳԴՀ) մէջ լոյս տեսնող «Բոկրոմ» (Pogrom) ամսագրի էջերուն մէջ տպագրուած են Օսմանեան կայսրութեան հայերու ցեղասպանութեան վերաբերեալ բազմաթիւ յօդուածներ, փաստաթուղթեր ու լուսանկարներ։ Այդ խնդիրին նուիրուած է ամսագրի յատուկ համար մը (1979, N 64), ուր զետեղուած են 1894-1896 եւ 1915-1918 թուականներու հայկական ջարդերուն մասին տուեալներ։

Թեսսա Հոֆմանի ծաւալուն յօդուածին մէջ («Հայերու դրութեան շուրջ») կը քննարկուին հայ ժողովուրդի աշխարհաքաղաքական դիրքը, Հայկական հարցի «լուծման» թրքական եղանակը, հակահայկական քարոզչութիւնը Թուրքիոյ մէջ եւ Հայկական հարցի արդի վիճակը։ Հեղինակը լայնօրէն կ'օգտագործէ Գերմանիոյ արխիւներու, Եոհաննէս Լեփսիուսի, Արմին Վեկների եւ ուրիշներու նիւթերը։ Հայկական հարցին նուիրուած նոյն հեղինակի եւ Ժ. Քոչարեանի բազմաթիւ յօդուածներ աւելի ուշ լոյս տեսան «Հայաստան. Ցեղասպանութիւն. Տեղահանութիւն. Աքսոր» (1987) առանձին ժողովածուով։ 1987-ին Հերման Կոլցը հրատարակեց Եո. Լեփսիուսի յիշատակին նուիրուած միջազգային գիտաժողովի նիւթերու ժողովածուն։

Հայկական հարցին ու Օսմանեան կայսրութեան մէջ Հայոց ցեղասպանութեան զգալի տեղ յատկացուցած են նաեւ Էննօ Մէյերը եւ Արա Պէքեանը իրենց «Յռենոսի եւ Արաքսի միջեւ. գերմանա-հայկական կապերու 900 տարին» (1988) գիրքին մէջ։ Ծաւալուն փաստագրական նիւթերու հիման վրայ անոնք կը քննեն Օսմանեան կայսրութեան քրիստոնեաներու վիճակը, Պերլինի վեհաժողովէն ետք հայ բնակչութեան նկատմամբ թրքական իշխանութիւններու վերաբերմունքը, հայերու կոտորածներն ու Գերմանիոյ դիրքորոշումը անոնց հանդէպ։ Գիրքին մէջ կը խօսուի նաեւ գերմանական եւ զուիցերիական բարեսիրական կազմակերպութիւններու կողմէ հայ գաղթականներուն մատուցուած օգնութեան մասին։

Գերմանացի հետազօտողները զգալի աշխատանք կատարած են Հայկական հարցին եւ Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերող փաստագրական նիւթերու հրատարակման ուղղութեամբ։ Այդ կարեւոր գործը սկզբնաւորած է Եոհաննէս Լեփսիուսը։

1916 թուականին Պերլինի մէջ հրատարակուեցաւ ժողովրդական վրիժառու Սողոմոն Թեհլիրեանի դատավարութեան սղագրութիւնը, ուր մեծ հետաքրքրութիւն կը ներկայացնեն վկաներու ցուցմունքներն ու Եո. Լեփսիուսի փորձագիտական եզրակացութիւնը, որոնք նպաստեցին Թեհլիրեանի արդարացման։ 1980 թուականին Կէօթինկընի մէջ լոյս տեսաւ դատավարութեան արձանագրութիւններու նոր հրատարակութիւնը («Հայոց ցեղասպանութիւնը դատարանի առջեւ. Թալէաթ փաշայի դատավարութիւնը», ներածութիւնը՝ Թ. Հոֆմանի)։

Հայկական հարցին վերաբերող փաստաթուղթեր կան նաեւ 1922-1927 թուականներուն Պերլինի մէջ հրատարակուած «Եւրոպական կապինէներու մեծ քաղաքականութիւնը. 1871-1914» դիւանագիտական փաստաթուղթերու 40-հատորեայ շարքին մէջ, որուն պատրաստման մասնակցած է Եո. Լեփսիուսը։

1984 թուականին ԳԴՀ-ի մէջ հրատարակուեցաւ «Լռութեան ոճրագործութիւններ. Հայերու նկատմամբ գործադրուած թրքական ցեղասպանութեան դատաքննութիւնը Ժողովուրդներու մշտական ատեանին առջեւ» նիւթերու ժողովածուն։ Ժողովուրդներու մշտական ատեանի նիստերը տեղի ունեցան 1984-ի Ապրիլին եւ իրենց վրայ սեւեռեցին եւրոպական հասարակութեան ուշադրութիւնը։ Ժողովածուի հրատարակիչն ու ներածականի հեղինակը Թ. Հոֆմանն է։ Վերատպուած է նաեւ Եո. Լեփսիուսի «Գերմանիան եւ Հայաստանը. 1914-1918» ժողովածուն, որուն վերջաբանը գրած է Մ. Ռայներ-Լեփսիուսը։

Թուրքիոյ մէջ Հայոց ցեղասպանութեան աղբիւրագիտութեան մէջ լուրջ ներդրում են 1987-1988 թուականներուն Հայկական խնդիրներու հիմնարկի հրատարակած «Հայոց ցեղասպանութիւնը» բազմահատորեակի առաջին երկու եւ 8-րդ հատորները։ Առաջին հատորը փաստաթուղթերու, թերթերէն ու գիրքերէն քաղուածքներու հաւաքածոյ է (բնագիր լեզուներով)։ Երկրորդ հատորին մէջ տեղ գտած են Աւստրիոյ արխիւներուն մէջ Ա. Օհանջանեանի յայտնաբերած բազմաթիւ նոր վաւերագիրերը, որոնք կը լրացնեն արեւմտաեւրոպական ու ամերիկեան արխիւներու նիւթերը։

Գերմանացի յառաջադէմ պատմաբանները եւ անոնց կողմէ գիտական շրջանառութեան մէջ դրուած բազմաթիւ նիւթերը մեծապէս կը նպաստեն Հայկական հարցի եւ Հայոց ցեղասպանութեան պատմութեան անկողմնակալ լուսաբանման։