Գիրք Թղթոց

Գիրք Թղթոց, հայ վաղ միջնադարեան մատենագրական կոթողային յուշարձաններէն, կրօնադաւանական բնոյթի ժողովածու, Հայ առաքելական եկեղեցւոյ ուղղափառ դաւանութիւնը հաւաստող հիմնական փաստաթուղթերէն։ Կազմուած է դաւանաբանական վէճերուն՝ Հայ Եկեղեցւոյ ուղղափառութիւնը հիմնաւորելու, իր անկախութիւնն ու միասնութիւնը պահպանելու անհրաժեշտութեամբ։ Կ'ենթադրուի, որ «գիրք թղթոց»ի նիւթերը հաւաքուած են VII դարուն, Կոմիտաս ԱՅ Աղցեցիի օրօք, ժողովածուն ամփոփուած է VIII դարուն՝ Յովհաննէս Գ Օձնեցիի կաթողիկոսութեան շրջանին։ Յետագային լրացուած է V–XIII դդ. ընդգրկող նմանատիպ նոր նիւթերով (թուղթեր, նամակներ եւն)։

«Գիրք թղթոց»ի բովանդակութիւնը

Կը բովանդակէ Հայ եկեղեցւոյ հայրերու նամականին, Հայոց կաթողիկոսներու պաշտօնական թղթակցութիւնները հարեւան ժողովուրդներու եկեղեցիներու առաջնորդներուն հետ, շրջաբերականներ, ժողովներու արձանագրութիւններ, Հայ եւ Վրաց եկեղեցիներու բաժանման վերաբերող վաւերագրեր, դաւանաբանական, ինքնուրոյն եւ թարգմանչական գրութիւններ, հայ-բիւզանդական, հայ-լատինական եկեղեցական միութեան վերաբերող նիւթեր եւ այլն։

Կարեւոր են յատկապէս ընդհանրական եկեղեցւոյ շարք մը յայտնի գրութիւններու՝ «հենոտիկոնիէ», Կ. Պոլսոյ Ակակիոս (471–489), Աղեքսանդրիայի Պետրոս Մոնգոս (483–490) պատրիարքներու թղթակցութիւններու հայերէն թարգմանութիւնները, եւն։ Թուղթերուն մէջ, որոնք գլխաւորաբար հակաճառական բնոյթ ունին, արծարծուած են աստուածաբանական, ծիսադաւանաբանական բազմապիսի խնդիրներ, հերքուած են արիոսականութիւնը, նեստորականութիւնը, երեւութականութիւնը եւ աղանդաւորական այլ վարդապետութիւններ, մերժուած է Քաղկեդոնի ժողովը, Լեւոնի տոմարը։

Ժողովածուի առաջին թուղթը Կ. Պոլսոյ պատրիարք Պրոկղի նամակն է, ուղղուած՝ Հայոց կաթողիկոս Սահակ ԱՅ Պարթեւին եւ Մեսրոպ Մաշտոցին: Դատապարտելով Նեստորն ու իր համախոհները՝ ինքը Հայ եկեղեցւոյ հայրերուն կոչ ըրած է զգուշանալ Հայաստանի մէջ նեստորականութեան տարածումէն։ Երկրորդ թուղթը Սահակ ԱՅ Պարթեւի եւ Մեսրոպ Մաշտոցի պատասխանն է Պրոկղ պատրիարքին («պատասխանի թղթոյն Պրոկղի երանելոյ, ի Սահակայ եւ ի Մաշդոցէ, սուրբ վարդապետացն Հայոցէ»), որ որպէս ուղղափառութեան փաստարկ, ընթերցուած է 553-ի Կ. Պոլսոյ ժողովին՝ Կիւրեղ Աղեքսանդրացիի թուղթէն յետոյ։

«Գիրք Թղթոց»ը կարեւոր աղբիւր է նաեւ Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան, ծէսերու եւ դաւանանքի, ինչպէս եւ հայ-ասորական, հայ-յունական, հայ-վրացական եկեղեցական յարաբերութիւններու ուսումնասիրման համար։ Ժողովածուն օգտագործուած է Հայ եկեղեցւոյ եւ երկաբնակ (քաղկեդոնիկ) հայերու միջեւ ծիսադաւանաբանական վիճաբանութիւններու ժամանակ։ «գիրք թղթոց»ի ուսումնասիրութեամբ զբաղուած են Հ. Գիւլխանդարեանը, Նիկողայոս Ադոնցը, Կ. եպս. Տէր-Մկրտչեանը, Ն. Ակինեանը, Է. Տէր-Մինասեանը, Պ. Անանեանը, Հ. Ջաւախիշուիլին, Մ. Տալոնը, ԱՅ. Շմիդտը եւ ուրիշներ։

«Թղթոց» Ցանկը (Ըստ Նորայր Պողարեանի Հրատարակութեան)

• Ա. Երանելւոյ Մակարի՝ Սրբոյ Քաղաքին Երուսաղէմի Հայրապետի Կանոնական Թուղթ ի Հայս
• Բ. Թուղթ Կիւրղի առ Նեստոր
• Գ. Երանելոյն Կելեստիանոսի Եպիսկոպոսի Հռոմայ, Թուղթ Առաջին առ Նեստոր
• Դ. Ի Թղթոյն Եզնկայ Կողբացւոյ Թարգմանիչի առ երանելին Մաշտոց Վարդապետ
• Ե. Թուղթ Պրոկղեայ եպիսկոպոսի առ սուրբն Սահակ Հայրապետ Հայոց եւ առ սուրբն Մաշդոց
• Զ. Պատասխանի Թղթոյն Պրոկղի երանելոյ ի Սահակայ եւ ի Մաշդոցէ, սուրբ Վարդապետացն Հայոց
• Է. Թուղթ յԱկակայ Եպիսկոպոսէ Մելիտիացւոյ առ սուրբն Սահակ Հայոց Հայրապետ
• Ը. Պատասխանի տեառն Սահակայ, թղթոյն Ակակայ
• Թ. Թուղթ յԱկակայ Եպիսկոպոսէ ի Հայս
• Ժ. Հաւատարմագունի եղբաւր՝ ողորմելիս Պետրոս
• ԺԱ. Առաջին Թուղթ Պետրոսի առ Ակակ
• ԺԲ. Երկրորդ Թուղթ Պետրոսի առ Ակակ
• ԺԳ. Թուղթ Առաջին Ակակայ առ Պետրոս Պատրարգ
• ԺԴ. Երրորդ Թուղթ Պետրոսի առ Ակակ Հայրապետ
• ԺԵ. Թուղթ Երկրորդ Ակակայ առ Պետրոս
• ԺԶ. Թուղթ Չորրորդ Պետրոսի Հայրապետի առ Ակակ
• ԺԷ. Թուղթ Երրորդ Ակակայ առ Պետրոս
• ԺԸ. Թուղթ Հինգերորդ Պետրոսի առ Ակակ
• ԺԹ. Թուղթ Չորրորդ Ակակայ առ Պետրոս
• Ի. Թուղթ Վեցերորդ Պետրոսի առ Ակակ
• ԻԱ. Ձեռնարկ զոր արար ի Թղթին Ակակիոս Հայրապետ
• ԻԲ. Թուղթ Հինգերորդ Ակակայ առ Պետրոս
• ԻԳ. Թուղթ Եւթներորդ Պետրոսի առ Ակակ
• ԻԴ. Թուղթ Վեցերորդ Ակակայ առ Պետրոս
• ԻԵ. Միաւորութեան գիր ի Զենոնէ
• ԻԶ. Թուղթ Ութերորդ Պետրոսի առ Ակակ
• ԻԷ. Եօթներորդ Թուղթ Ակակայ առ Պետրոս
• ԻԸ. Թուղթ Իններորդ Պետրոսի առ Ակակ
• ԻԹ. Յովհաննու Մանդակունւոյ Հայոց Կաթուղիկոսի
• Լ. Յովհաննու Եպիսկոպոսապետի՝ Ապացոյց
• ԼԱ. Թուղթ Անաստաս Թագաւորի
• ԼԲ. Թուղթ Հայոց ի Պարսս, առ Ուղղափառս
• ԼԳ. Թուղթ Հայոց ի Պարսս, առ Ուղղափառս
• ԼԴ. Մեծի Քերթողահաւրն Մովսէսի
• ԼԵ. Թուղթ Ասորեաց Ուղղափառաց ի Հայս
• ԼԶ. Պատասխանի Թղթոյն Ասորեաց
• ԼԷ. ՅԱբդիսոյէ Եպիսկոպոսէ Ասորեաց առ Տէր Ներսէս Հայոց Կաթուղիկոս Թուղթ Ողջունի
• ԼԸ. Աբդիսոյի Եպիսկոպոսի Ասորեաց Ուղղափառաց, առ Տէր Ներսէս Կաթուղիկոս Հայոց, եւ առ աթոռակիցս նորին, Յաղագս անիծեալ Նեստորականաց
• ԼԹ. Նորին Աբդիսոյի Եպիսկոպոսի Յաղագս անիծեալ Նեստորականաց եւ ամենայն հերձուածողաց
• Խ. Նորին Աբդիսոյի Եպիսկոպոսի Յաղագս նզովելոյ զամենայն հերձուածողս, որք էին հակառակ Ուղղափառաց
• ԽԱ. Տեառն Ներսէսի Հայոց Կաթուղիկոսի. Թուղթ մեղադրութեան առ Եպիսկոպոսունսն
• ԽԲ. Ուխտ միաբանութեան Հայոց աշխարհիս ի ձեռն Ներսէսի Հայոց Կաթուղիկոսի, եւ Մերշապհոյ Մամիկոնէից Եպիսկոպոսի եւ Պետրոսի Սիւնեաց Եպիսկոպոսի, եւ այլոց Աթոռակիցաց, եւ Տանուտէրաց, եւ Ազատաց, եւ համաւրէն ժողովրդականաց
• ԽԳ. Որոշումն Նեստորականացն ի սրբոց եկեղեցւոյ
• ԽԴ. Թուղթ, զոր Տէր Յովհաննէս Հայոց Կաթուղիկոս եւ այլ Եպիսկոպոսք, առ Սիւնեաց Եպիսկոպոսն եւ առ Տէրն արարին
• ԽԵ. Թուղթ, զոր Տէր Յովհաննէս Հայոց Կաթուղիկոս եւ այլ Եպիսկոպոսունք, առ Աղուանից Եպիսկոպոսունս արարին
• ԽԶ. Յովհաննու Հայոց Կաթուղիկոսի ի Յայտնութիւնն Քրիստոսի
• ԽԷ. Թուղթ Տեառն Մովսիսի Հայոց Կաթուղիկոսի առ Կիւրոն Վրաց Կաթուղիկոս
• ԽԸ. Պատասխանի Թղթոյն տեառն Մովսիսի Հայոց Կաթուղիկոսի ի Կիւրոնէ Վրաց Կաթուղիկոսէ
• ԽԹ. Պատճառք Թղթոյն Հայոց Կաթուղիկոսի եւ Պատասխանւոյն Կիւրոնի՝ եթէ ո՞ւր գտաւ եւ ո՞րպէս
• Ծ. Փառաւորելոյ տերանց, Վրթանիսի տերանց նուիրանկի եւ վարդապետի Քչկան որդւոյ. ի Սորմենայ ստրատելատէ եւ Հայոց զաւրավարէ
• ԾԱ. Պատասխանի Թղթոյն Սորմենայ որ առ Վրթանէս եւ վարդապետ գրեաց
• ԾԲ. Սրբասէր Եպիսկոպոսաց Մանասէի, Յովհաննէսի եւ տեառն Գիգայ Դաշտկարանի եւ տեառն Սարգսի եւ տեառն Վարդապետի ի Սահակայ կորուսեալ ծառայէ խոնարհ երկրպագութիւն
• ԾԳ. Այս Առաջին Թուղթ գրեցաւ ի Մովսիսէ Եպիսկոպոսէ առ Վրթանէս Քերթող սրբոյն Գրիգորի Տեղապահ
• ԾԴ. Պատասխանի Թղթոյն Մովսէսի ի Վրթանէս
• ԾԵ. Թուղթ շրջագայական Մովսէսի Եպիսկոպոսէ
• ԾԶ. Պատասխանի Թղթոյն Մովսէսի Եպիսկոպոսին Ցուրտաւայ ի վիճակելոցն իւրոյ
• ԾԷ. Թուղթ շրջագայական տեառն Վրթանին Քերթողի
• ԾԸ. Պատասխանի Թղթոյն տեառն Վրթանիսի հայալեզու աշխարհին Ցուրտաւայ
• ԾԹ. Թուղթ երկրորդ ի Մովսիսէ Եպիսկոպոսէ առ Վրթանէս Քերթող
• Կ. Պատասխանի Թղթոյն Մովսէսի ի Վրթանիսէ Վարդապետէ
• ԿԱ. Տեառն Պետրոսի վրացի եպիսկոպոսի, ի Վրթանիսէ
• ԿԲ. Տեառն Կիրովնի ի Վրթանիսէ
• ԿԳ. Թուղթ երրորդ Մովսէսի Եպիսկոպոսի առ Վրթանէս Քերթող
• ԿԴ. Պատասխանի երրորդ Թղթոյն Մովսէսի Եպիսկոպոսի ի Վրթանիսէ
• ԿԵ. Կանոնք որ եդան ի Դուինի, մինչդեռ մտածութիւն էր ժողովելոյ Եպիսկոպոսացն՝ կարգել Կաթուղիկոս Հայոց յետ մահուանն Մովսէսի Կաթուղիկոսի եւ խափանեցան այնմ անգամ
• ԿԶ. Ձեռնարկ՝ զոր խնդրեաց Սմբատ Վրկան Մարզպան, ցայն Եպիսկոպոսունս, որք դարձեալ ժողովեցան նորին հրամանաւ ի Դուինն, կարգել Կաթուղիկոս Հայոց, յետ մահուանն Մովսէսի. եւ զայս ձեռնարկ ետ նոցա
• ԿԷ. Ձեռնարկ՝ զոր ետուն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի ի միաբանութեանն աշխարհիս Հայոց, այնոքիկ որք էին ընդ իշխանութեամբ Հոռոմոց ի թագաւորութեանն Մաւրիկան
• ԿԸ. Սրբասէրի տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի ի Գրիգորէ նուաստ Քերթողէ
• ԿԹ. Առ սրբասէր Տէր Աբրահամ ի Մովսիսէ
• Հ. Պատասխանի Թղթոյն Մովսիսի
• ՀԱ. Թուղթ առաջին տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի առ Կիւրիոն Վրաց Կաթուղիկոս
• ՀԲ. Պատասխանի ի Կիւրովնէ ՀԳ. Թուղթ տեառն Սմբատայ՝ Վրկան Մարզպանի, առ Կիւրիոն՝ Վրաց Կաթուղիկոս
• ՀԴ. Պատասխանի ի Կիւրովնէ առ Տէր Սմբատ
• ՀԵ. Առ Տէր Սմբատ ի Մովսէսէ
• ՀԶ. Պատասխանի Սմբատայ առ Մովսէս
• ՀԷ. Թուղթ երկրորդ տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի, առ Կիւրիոն Վրաց Կաթուղիկոս
• ՀԸ. Պատասխանի ի Կիւրովնէ
• ՀԹ. Թուղթ երրորդ տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի, առ Կիւրիոն Վրաց Կաթուղիկոս
• Ձ. Պատասխանի ի Կիւրիոնէ
• ՁԱ. Թուղթ շրջագայական տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի
• ՁԲ. Պատասխանի ի Հայոց՝ Թղթոյն Աղուանից (Վրթանիսի Քերթողի)
• ՁԳ. Տեառն Աբրահամու Հայոց Կաթուղիկոսի Խոստովանութիւն
• ՁԴ. Թուղթ Կոմիտասայ Հայոց Կաթուղիկոսի ի Պարսս
• ՁԵ. Թուղթ Հոռոմոց ի Հայս, ձայնակից եւ համախոհ ժողովոյն Քաղկեդոնի եւ տոմարի հայհոյութեանն Լեւոնի, զոր եբեր աստուածապատիւ Տէր Ստեփաննոս Սիւնեաց եպիսկոպոս, յառաջ քան զԵպիսկոպոսութիւնն իւր, որ վասն թարգմանութեան հասեալ ի թագաւորական քաղաքն ի Կոստանդնուպաւլիս. Իսկ նոցին յաղագս միաբանութեան հաւատոյ՝ ընդ ձեռն նորա գրեալ եւ առաքեալ Հայրապետին կապարեայ կնքով, զոր ոչ ընկալեալ զնոցայն հայհոյութիւն, մերոյ աշխարհիս, այլ արձանացեալ ի հաւատս սուրբ Առաքելոցն, եւ ի խոստովանութիւն երիցս երանելոյ սրբոյն Գրիգորի, ամենեւին անշարժ մնացեալք՝ ոչ ետուն տեղի դրդուելով ի շաւղաց ուղղափառութեան
• ՁԶ. Պատասխանի Թղթոյն զոր գրեաց Տէր Ստեփաննոս Սիւնեաց Եպիսկոպոս առ Տէր Գերմանոս Կոստանդնուպաւլսի Հայրապետի, որք երկու բնութիւնս եւ երկուս կամս խոստովանին տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, եւ որք ի կենդանարար խորհուրդն ջուր խառնեն, հետեւեալք ժողովոյն Քաղկեդոնի
• ՁԷ. Նորին տեառն Յովհաննու Հայոց Կաթուղիկոսի ընդդէմ այնոցիկ որ ապականեն զսուրբ խորհուրդն ի ձեռն խմորոյ եւ ջրոյ
• ՁԸ. Յովհաննու Իմաստասիրի Հայոց Կաթուղիկոսի Սակս ժողովոց որ եղեն ի Հայք
• ՁԹ. Ստեփանոսի Սիւնեաց Եպիսկոպոսի, մեծի Իմաստասիրի, Պատասխանի թղթոյն Անտիոքու Եպիսկոպոսի, զոր վասն հաւատոյ գրեալ էր
• Ղ. Պատճէն Թղթոյն Մեծի Հայրապետին Կոստանդինուպօլսի Փոտայ առ Աշոտ Իշխանաց Իշխան
• ՂԱ. Պատասխանի Թղթոյն Փոտայ. գրեալ Սահակայ Հայոց Վարդապետի, հրամանաւ Աշոտայ Հայոց Իշխանաց Իշխանի
• ՂԲ. Թուղթ Գագկայ, Վասպուրականի Հայոց Թագաւորի, առ Կայսրն Յունաց Ռոմանոս, Վասն հաւատոյ
• ՂԳ. Տեառն Խաչկայ Հայոց Կաթուղիկոսի, Բան խոստովանութեան, պատասխանի Յունաց գրոյն՝ զոր արձակեալ էր առ նա Մետրոպոլիտն Մելիտինոյ։ Լուսանցքում՝ Թուղթ Սամուէլի Կամրջաձորեցոյ Հայոց Փիլիսոփայի, պատասխանի թղթոյն Թէոդորոսի Մետրապոլիտի Մելիտինոյ, գրեալ հրամանաւ Խաչկայ Հայոց Կաթուղիկոսի
• ՂԴ. Պատասխանի Թղթոյն Մետրոպոլիտին Սեբաստիոյ, գրեալ հրամանաւ տեառն Խաչկայ Հայոց Կաթուղիկոսի
• ՂԵ. Թուղթ ամենաշնորհ Վարդապետին Գրիգորի Նարեկացւոյ, զոր գրեաց ի հոյակապ եւ յականաւոր Ուխտն Կճաւայ, վասն կարծեաց անիծելոյ Թոնրակեանց Յանեսի եւ Յամրեսի, որ եկն զգեստիւ ոչխարաց, եւ ի ներքոյ գայլ յափշտակող, որ եւ ի պտղոյ ծանուցաւ ամենից, զոր լուեալ սուրբ Վարդապետին՝ գրեաց սակս ազատութեան ի չար կարծեացն
• ՂԶ. Տեառն Գէորգեայ Հայոց վերադիտողի եւ հոգեշնորհ Փիլիսոփայի, պատասխանի Թղթոյն Յովհաննիսի Ասորւոց Պատրիարգի
• ՂԷ. Թուղթ տեառն Կոստանդեայ Կաթուղիկոսին Հայոց, զոր գրեաց առ Հեթում Թագաւորն ի յաստուածապահ դղեկէն Հռոմկլայէ ի Մայրաքաղաքն Սիս։ Պատասխանի Թղթոյն որ ի Պապէն Հռովմայ բերաւ առ Թագաւորն Հեթում ի ձեռն Լիկատին, որ կոչի Տիմանջ, ի թուին Հայոց ՈՂԷ։ Գրեցաւ ի ձեռն արդիւնական Վարդապետին Վարդանայ յարմար իրս այս։