Խրիմահայ Գաղութը

Jump to navigation Jump to search

Ղրիմի հայկական գաղութը Ռուսական պետութեան տարածքին ձեւաւորուած հայկական առաջին գաղութներէն մէկը Ղրիմն էր: Ներկայիս, Ղրիմի մէջ կ'ապրի 25000 հայ:

Պատմական Ակնարկ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ղրիմք մէջ հայերը բնակութիւն հաստատած են դեռեւս 10րդ դարէն սկսեալ: Հայերու կողմէ ստեղծուած գաղթավայրերը շուտով բազմացան, ընդարձակեցան եւ նշանակալի դեր կը կատարէին Սեւ Ծովի երկիրներու առեւտրական եւ տնտեսական յարաբերութիւններուն մէջ: Պատական չէր, որ միջին դարերուն Ղրիմը անուանած են «Ծովային Հայաստան»: Արդէն 14րդ դարուն Ղրիմի մէջ հայ բնակչութիւնը կը կազմէր երկրորդ մեծամասնութիւնը թաթարներէն ետք: 1783 թուականին Ղրիմը Ռուսիոյ միացուելէն ետք տեղի հայկական գաղթավայրերը հայ բնակչութեան նոր ներհոսքի շնորհիւ աստիճանաբար կը սկսին վերակենդանանալ եւ աշխուժ կեանք մը ապրիլ: Ղրիմահայ գաղութի կազմակերպումը կը սատարէ ռուսահայ թեմի առաջնորդ Յովսէփ Արղութեամը, որ այդ նպատակով 1787 թուականին կը ձեռնարկէ ուղեւորութիւն դէպի Ղրիմ: Ուղեւորութենէն ետք Արղութեանը ռուսական զանազան ատեաններուն կը ներկայացնէ Ղրիմի շարք մը վայրերը, մասնաւորապէս Թէօդօսիա եւ Հին Ղրիմի կիսաւեր քաղաքները հայերուն տրամադրելու եւ Թուրքիայէն դէպի Ղրիմ հայերու տեղափոխութիւնները առաջարկութիւններն ու ծրագիրները: 28 Հոկտեմբեր 1799 թուականին կը հրապարակուի կայսերական հրովարտակը, որ առանձնաշնորհներ տալէն բացի, հայերուն կ'արտօնէ բնակութիւն հաստատել թերակղզիին վրայ, ունենալ սեփական քաղաքապետարան: Հին Ղրիմ քաղաքի բնակեցումը հայերով հիմնականին կը սկսի 1806-1808 թուականներուն, իսկ երկու տարի ետք արդէն, քաղաքը ունէր 1640 բնակիչ, որոնք կառուցած էին 165 նոր տուն, 4 քարւանսարա, 93 կրպակ, 6 սրճարան եւ այլն: Յետագային, այստեղ տեղափոխուեցան մեծ թիւով նոր Նախիջեւանցիներ եւ Գրիգորոպոլցիներ: Ղրիմահայութեան գերակշիռ մասը կը կազմէին արեւմտահայերը, որոնք Ղրիմ կը գաղթէին այնտեղ տեսնելով առեւտուրի, արհեստագործութեան ու այգեգործութեան զարգեցման լայն հեռանկարներ: 18րդ դարու վերջերէն սկսած ընդհուպ մինչեւ առաջին համաշխարհային պատերազմը հայերը պարբերաբար Թուրքիայէն կու գային եւ կը հաստատուէին Ղրիմի մէջ: 20րդ դարու սկիզբը հայերուն թիւը Ղրիմի մէջ աւելցաւ: 1913-1914 թուականներուն անիկա կը հասնէր 14-15 հազարի, թեպետ իրականին մէջ աւեդլի էր: Առանձին հայ մեծահարուստներ դարձած էին Ղրիմի շարք մը քաղաքներու՝ Արմեանսկ, Մելիտոպոլ, Ղարասուպազար քաղաքներու քաղաքագլուխներ: Ղրիմահայ կեանքին մէջ եկեղեցին, կրօնական հարցերէն բացի, միջամտում էր համայնքի աշխարհիկ խնդիրներու: Մինչեւ 1803 թուական դիմահայութեան եկեղեցական գործերը կը վարէր Մոր Նախիջեւանի հոգեւոր վարչութիւնը: 1842 թուականին Ղրիմի մէջ կը նշանակուի Ղրիմի հայ եկեղեցիներու եւ Սուրբ Խաչ վանքի գլխաւոր հոգաբարձու:

Գաղթօճախի Տնտեսական Վիճակը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ղրիմահայերու տնտեսական կեանքին մէջ կը շարունակէր մեծ դեր խաղալ առեւտուրը, արհեստներն ու երկրագործութիւնը: 19րդ դարու վերջը Ղրիմի մէջ հաստատուած առեւտրական արուեստակցութեան 10 տոկոսէն աւելին, որ կը կազմէր թիւով 523 վաճառականներ, հայեր էին: Ղրիմահայերու մէջ յատկապէս առանձնացած են խոշոր հողատերերը. այդպիսիք էին օրինակ Սերեպրեակովները, որոնք ունեցած են շուրջ 7000 տեսեատին, Սփենտիարովները՝ աւելի քան 6000 տեսեատին, Ստեփանեանները՝ 2000 տսեատին, անոնք քիչ մը կը զիջէին Օպերովները, Պենքլիեւները եւ ուրիշները: Ղրիմահայերու կեանքին մէջ կարեւոր դեր կը խաղար արհեստագործութիւնը: Հայերը ճանչցուած արհեստաւորներ էին Հին Ղրիմի մէջ, Ղարասուպազարի մէջ, Թէօդօսիոյ էջ, Սիմֆերոպոլի եւ Արմեանսկի մէջ: Տեղի հայերու ձեռնարկատիրական ոլորտները նոյնպէս աւանդական հայկական էին. ոսկերչութիւն, դերձակութիւն, կօշկակարութիւն, սնունդ, ներկարարութիւն, գինեգործութիւն եւ այլն: Այստեղ ալ հայկական ծագումով գործատէրերը քիչ չէին. Ղարապազարի եւ Սիմֆերոպոլի մէջ մեծահարուստներու շարքին կո հանդիպէինք Մոմճեաններուն եւ Ռաֆայէլեաններուն, Սեւաստապոլի յայտնի գործարանատէր էր Գէորգեանցը, ողջ Տաւրիայի մէջ հռչակուած էին Սրապիոնեան արհեստանոց-գործարամի արտադրած կովկասեան կօշիկները:

Ղրիմահայերուն Հասարակական եւ Կրթամշակութային Կեանքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ղրիմահայերէն շատերը իրականացուցած են բարեգործական ծրագիրներ. մեծահամբաւ նկարիչ Յովհաննէս Այվազուսքին իրեն պատկանող Սուպաշի լիճէն 1887 թուականին Թէօդօսիա քաղաքին կը նուիրաբերէ օրական 50 հազար դոյլ ջուր, որ նհարաւորութիւն կու տայ յաջորդ տարի անցնել 30 քմ ջրմուղ, որ լիովին կը բաւարարուէր քաղաքի պահանջները: Հայազգի երկրագործ Շահուերտեանի նախագիծով 1901 թուականին Սիմֆերոպոլի մէջ կ'իրականացուի արտաքին լուսաւորութիւն:Ղրիմահայ առաջին դպրոցը հիմնուեցաւ Ղարապազարի մէջ, 1816 թուականին: 1820 թուականին դպրոցին մէջ կ'աշակերտէր 80 երեխայ: Հայկական դպրոցներ կը բացուին նաեւ Հին Ղրիմի մէջ, Թէօդօսիոյ, Եւպատորիոյ, Կերչիի, Օրապազարի, Սուպաշի եւ այն վայրերուն մէջ, ուր նկատելի թիւով հայութիւն կար: Ղրիմահայ ծխական դպրոցները որակեալ դասատուներով ապահովելու համար նշուած դպրոցներէն Լազարեան Ճեմարան կ'ուղարկուէին ընդունակ ուսանողներ, ուսումը աւարտելէն ետք անոնք կը վերադառնային Ղրիմ՝ մասկավարժական աշխատանք անցնելու համար: Ղրիմահայ ուսումնական հաստատութիւններու շարքին խիստ կ'առանձնանայ Խալիպեան ուսումնարանը: 4 Յունիս 1858 թուականին Գաբրիէլ Այվազովսկիի ներկայացուցած նախագիծը կը հաստատուի Ալեքսանտր Բ.ի կողմէ՝ Կանոններ Հայկազեան ուսումնարանի անուան տակ, որ հնարաւորութիւն կու տայ օգտագործելով Խալիպեաններու նիւթական աջակցութիւնը, 14 Հոկտեմբեր 1858 թուականին բացած է ուսումնարանը: Սկիզբը այստեղ կը սորվէին 89 աշակերտ, որոնց թիւը այնուհետեւ հասաւ 140-ի: Ուսումնարանը ունէր տպարան, ուր կը տպագրուէին հայերէն եւ ռուսերէն լեզուներով դասագիրքեր, թարգմանչական գրականութիւն, տարեգիրքեր եւ այլն: Այստեղ կը տպագրուէին երկու հայկական պարբերականներ՝ «Մասեաց Աղաւնին» եւ «Դաստիարակը»: 19րդ դարուն եւ 20րդ դարուն սքիզբները ղրիմահայերը տուին համազգային եւ համաշխարհային հռչակ վայելող արուեստագէտներ, որոնց կը թուի՝ նկարիչ Յովհաննէս Այվազովսքին, իր տաղանդաւոր աշակերտ Մահտեսեանը, հայ դասական եւ ազգային երաժշտութեան մեծ ներկայացուցիչներ Ալեքսանտր Սփենտիարեանն ու Քրիստափոր Քարամուրզան: Ղրիմահայ մշակոյթի նկատելի դրսեւորումներէն մէկն ալ ճարտարապետութիւնն էր, հայերու շինարարական գործունէութիւնը թերակղզիին մէջ: Հայկական դասական ճարտարապետութեան հիանալի կոթողէ Եալթայո մէբ 1905-1909 թուականներուն կառուցուած հայկական եկեղեցին: Ճարտարապետական հոյակերտ յուշարձան է Յովհաննէս Այվազուսկիի պատկերասրահը, որ կառուցոած է իր իսկ նախաձեչնութեամբ եւ միջոցներով: Հայկական եկեղեցիներ կառուցուած են Եւպատորիոյ, Հին Ղրիմի, Արմեանսկի, Սիմֆերոպոլի մէջ, որոնց մէկ մասը դժբախտաբար չեն պահպանուած: Ժամանակին Թէօդօսիոյ ամենամեծ եւ գեղեցիկ շինութիւններէն կը համարուի Խալիպեան ուսումնարանի եռայարկ շէնքը, որ Հայրենական պատերազմի ժամանակ ռմբակոծութեան հետեւանքով լրիւ աւերուած է: Քաղաքացիական բնոյթի շինութիւններ կառուցուած են Սփենտիարեաններու, Թոփալեաններու, Սեֆերովներու եւ այլ մեծահարուստ հայերու պատուէրներով:

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1.Վ. Միքայելյան, «Ղրիմի հայկական գաղութի պատմություն» Երեւան, 1964 թ.
2.Վ. Միքայելյան, «Ղրիմի հայկական գաղութի պատմություն (1801–1917)», Երեւան, 1970
3.Վ. Միքայելյան, «Ղրիմահայոց պատմություն», Երեւան, 1974 թ.
4.Վ. Միքայելյան, «Ղրիմահայ գաղութը Արևելք-Արևմուտք հարաբերությունների ոլորտում (13–18-րդ դարեր)», Երեւան, 2000 թ.
5.В. Микаелян, “История крымских армян” (Симферополь), Ереван, 2004 թ.
6.В. Микаелян, “На крымской земле”, Ереван, 1989.