Օթիզմ

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search

Օթիզմ (կամ Աուտիզմ), անբնական ջղահոգեբանական խնդիր (neuropsychic development), որ ունի տարբեր ախտանշաններ: Օթիզմը կը յատկանշուի հետեւեալ ախտանիշներով՝

  1. Խանգարուած ընկերային յարաբերութիւններ, որոնք կրնան ըլլալ խօսակցական եւ ոչ-խօսակցական.
  2. Կրկնուող կենցաղի եւ մարմնական անբնական շարժումներ.
  3. Մտային թերաճութիւն եւ կամ պակասաւոր ուշիմութիւն.

Ախտապատճառներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օթիզմի ախտապատճառները տակաւին յստակ չեն, սակայն ծինի եւ միջավայրի դերակատարութիւնը փաստուած է: Որոշ մասնագէտներ կը փաստեն, որ օթիզմէ տարապող հիւանդներուն ուղեղին որոշ բաժինին մէջ անբնական կառուցուածք մը յառաջացած է: Նոյն ընտանիքին մէջ կրնայ մէկէ աւելի անձ տառապիլ օթիզմէ, սակայն տղոց մօտ աւելի յաճախակի կը տեսնենք, քան՝ աղջիկներու:


Ախտանշաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օթիզմը երբեմն կը մնայ անյայտ որոշ երեխաներու մօտ մինչեւ որոշ տարիք, երբ անակնկալօրէն կը յայտնուին անոր ախտանշանները, սակայն ընդհանրապէս մեծամասնութեան պարագային օթիզմի ախտանշանները ի յայտ կու գան երեխայի առաջին երեք տարիներուն։ Լեզուական, խօսակցական եւ ընկերային հաղոդակցութիւններու որոշ դժուարութիւններ կը տեսնուին երեխայի երկրորդ տարուան վերջաւորութեան:

Օթիզմի ընդհանուր ախտանշաններն են՝

  1. Հաղորդակցութեան եւ փոխյարաբերութեան պակաս եւ դժուարութիւն.
  2. Ակնսեւեռումի (eye contact) պակաս, ուր երեխան կամ անհատը կը խուսափի դիմացինին աչքին նայելէ.
  3. Յաղորդակիցին հասկնալու, անոր զգացումները տեսնելու եւ ձայնը լսելու դժուարութիւն.
  4. Մինակութիւն, երբ երեխան ընկերներ չունենար եւ մեկուսացած կը մնայ իր ներաշխարհին մէջ.
  5. Հաղորդակիցին չպատասխանել եւ փոխյարաբերութեան չպահել.
  6. Փոփոխութեան եւ նորի մերժում.
  7. Սիրուելու եւ հոգատարութիւն ստանալու մերժում.
  8. Որոշ շարժուձեւերու եւ խօսակցութիւններու կրկնութիւն.
  9. Որոշ առարկաներու հանդէպ կապուածութիւն.
  10. Երկար ժամեր որոշ մէջ բանի վրայ կեդրոնացած նայիլ.
  11. Շրջապատի անձերը մերժել եւ անտեսել.
  12. Բոլոր անձերու հանդէպ հետաքրքրութեան եւ համակրանքի պակաս.
  13. «Ես» եւ «իմ» բառերու մերժում, եւ անոր փոխարէն անձնանունի գործածութիւն.
  14. Լեզուի եւ խօսակցական կարողութեան զարգացման դժուարութիւն.
  15. Երգելով խօսելու տրամադրութիւն.
  16. Մոռացկոտութիւն եւ կեդրոնացումի պակաս.
  17. Ցաւի զգայութեան պակաս, սակայն լսողութեան եւ դպչելու զօրաւոր զգայութիւններ.
  18. Անկայուն, անբնական եւ ոչ համադրուած քայլուածք եւ շարժումեր.
  19. Մարմնի անսովոր եկ կրկնուող շարժումներ եւ ցնցումներ.
  20. Ինքզինք վնասելու արարքներ.

Օթիզմէ տառապող հիւանդեր կրնան ունենալ երաժշտական բացառիկ կարողութիւներ: Անոնց 20-30 առ հարիւրը մարմնի հիւանդագին ցնցումներ եւ լուսնոտութիւն (epilepsy) կ՛ունենայ:

Ախտաճանաչում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ախտաճանաչումը հիմնուած է մանուկի աճման եւ ախտանշաններու զարգացման վրայ: Մասնագէտներու կոմէ կը կատարուի որոշ հոգեբանական եւ բժշկական քննութիւններ, որոնց հիման վրայ կ՛արժեւորուի հիւանդին կարգավիճակը:

Դարմանում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Օթիզմի դարմանումը կը կատարուի բժշկական եւ հոգեբանկան հետեւողական խնամքով եւ դեղերով: Դարմանումի ընթացքին երեխային ծնողքը եւ անոնց հոգատարութինը շատ մեծ դեր կը խաղայ: Ամբողջ տեւողութեան ընթացքին բժշկական խմբակը կը հետեւի երեխայի հաղորդակցութեան եւ փոխյարաբերութեան զարգացման: Դարմանումը կրնայ տեւել շատ երկար ժամանակ:

Bowed string instruments (1) Arrabita, Rabels, Violin - Soinuenea.jpg

Մասնագէտները փաստած են, որ արուեստը կրնայ օգնել երեխային դարմանումի գործընթացին, օրինակ երաժշտութիւնը, թատրոնը, գծագորութիւնը եւ ստեղծագործական միջոցառումները: Այս պարագային, արուեստի ընդմէջէն երեխան դուրս կու գայ իր ներքին ախշարհէն եւ կը բացուի արտաքինին:

Pittura-Painting6.JPG

Առողջ եւ հետեւողական խնամքով երեխան կրնայ ունենալ բնականի մօտ կեանք մը, սակայն օթիզմի ամբողջական եւ վերջնական դարմանումը ներկայիս չկայ:

Աուտիզմ, ուղեղի կանոնաւոր զարգացման փոփոխութիւններու ամբողջ համակարգ մըն է, որ կրնայ շփման, բանաւոր եւ ոչ բանաւոր հաղորդակցութեան եւ կրկնուող վարքագծի տարբեր աստիճաններու դժուարութիւններու հանգեցնել։ Այդ փոփոխութիւններէն են Ռետտի համախտանիշը, ընդհանուր զարգացման կանոնաւոր վիճակի փոփոխութիւնը, Ասպերգերու համախտանիշը, դալտոնիզմը եւ այլն։

Աուտիզմ ունեցող երեխաները, ինչպէս նաեւ մեծահասակները սովորաբար դժուարութիւններ կ՛ունենան խօսելու, ոչ-խօսքային հաղորդակցման, սոցիալական յարաբերութիւններու, զուարճանալու եւ խաղալու ունակութիւններու մէջ։ Աուտիզմը մեծ շառաւիղ ունեցող փոփոխութիւն է եւ տարբեր մարդկանց վրայ կ՛ազդէ իւրովի։ Այդ իսկ պատճառով վաղ ախտորոշումը շատ կաեւոր է։

Բովանդակութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աուտիզմը զարգացման հինգ փոփոխութիւններէն մեկն է, որոնք կը խմբաւորուին «Զարգացման ընդհանուր փոփոխութիւն» (PDD) անուան տակ, որ նեարդաբանական փոփոխութիւններու այն կատեգորիան է, որ կը բնորոշուի «դաժան եւ ծաւալուող զարգացման փոփոխութիւն՝ զարգացման տարբեր բնագաւառներու մէջ»։

Զարգացման ընդհանուր փոփոխությունների(PDD) հինգ համախտանիշներն են՝

  • Աուտիզմը
  • Ասպերգերի համախտանիշը
  • Մանկական դեզինտեգրացիոն փոփոխութիւնը (CDD)
  • Ռետտի համախտանիշ
  • Զարգացման ընդհանուր փոփոխութիւնը- Ոչ անուանուած փոփոխութիւն(PDD-NOS)

Այս համախտանիշներէն իւրաքանչյուրը ունի իր առանձնայատուկ ախտաբանական չափորոշիչները։

Չնայած աուտիզմի ախտորոշման յաճախականութիւնը հաստատուն է, բայց ան 4 անգամ աւելի շատ կը նկատուի տղաներու մօտ, քան աղջիկներուն։

Աուտիզմը նյարդային աճի փոփոխութիւն է, որ կը բնորոշուի սահմանափակ սոցիալական շփմամբ, բանաւոր եւ ոչ-խօսքային հաղորդակցութեամբ եւ սահմանափակ, կրկնուող կամ կարծրատիպային վարքագծով։ Երեխաներու մօտ ախտանիշները ի հայտ կու գան երեք տարեկանէն ետք։ Աուտիզմը կ՛ազդէ ուղեղի ինֆորմացիայի գործընթացի վրայ՝ փոփոխելով նյարդային բջիջներու եւ անոնց սինափսներու միաւորումն ու կազմակերպումը (ASDs)։ Թէ ինչպես տեղի կ՛ունենայ այս, հասկնալի չէ։ Աուտիզմի երեք վիճակի փոփոխութիւններէն մէկն է, միւս երկու խանգարումները ասպերգեր համախտանիշներն են, որու հետեւանքով կ՛ուշանան ճանաչողական զարգացման եւ լեզուական ունակութիւնները եւ տեղի կ՛ունենայ համատարած աճի փոփոխութիւն, որոնք չսահմանուած փոփոխութիւններ են (PDD-NOS). կ՛ախտորոշուին այն ժամանակ, երբ աուտիզմի կամ ասպերգեր սինդրոմի բոլոր համախտանիշները չեն հանդիպիր։ Աուտիզմը խոր կենետիկական հիմքեր ունի, չնայած աուտիզմի կենոտիպերը բարդ են եւ հայտնի չէ, թ- աուտիզմը աuելի շուտ կը բացատրուի հազուագիւտ մուտացիաներով, թէ հազուագիւտ կենետիկական տարբերակներու զուգորդումներով։ Հազուագիւտ դէպքերու աուտիզմը խիստ կապուած է բնածին արատներու ազդակներու հետ։ Աշխարհի մէջ 1000 մարդու 1-2-ը աուտիզմի սինդրոմ ունի։ Ան չորս անգամ աւելի շատ կը հանդիպի տղաներու մօտ, քան աղջիկներու։ Հիւանդություններու վերահսկման եւ կանխարգիլման կեդրոնները կը հաղորդեն, որ 2012 թուականի տուեալներով ԱՄՆ-ի մէջ 1000 երեխայէ 20-ը աուտիզմ ունի, իսկ 2008 թուականին 1000-իէն՝ 11 երեխայ։ 1980 թուականէն ի վեր աուտիզմ ունեցող անձանց թիւը զգալիօրէն կ՛աճի՝ ի շնորհիւ մասնաւորապէս ախտորոշման փորձերու եւ նշուած ախտորոշումներու համար կառավարութեան սուբսիդաւորած ֆինանսական խթաններու։ Ծնողները սովորաբար երեխաներու մօտ նախանշանները կը նկատեն առաջին երկու տարիներու ընթացքին։ Նախանշանները սովորաբար աստիճանաբար ի յայտ կու գան, իսկ աուտիզմ ունեցող որոշ երեխաներու մօտ զարգացումը սկիզզբը կ՛ընթանայ բնականոն, իսկ յետոյ կը սկսին դժուարութիւններ առաջանալ։ Նախնական վարքային, ճանաչողական կամ խօսքային միջամտութիւնները կրնան աուտիզմ ունեցող երեխաներու մօտ առաջացնել իրենք իրենց մասին հոգ տանելու, սոցիալական եւ հաղորդակցական հմտութիւններ։ Չնայած այս փոփոխութեանը ոչ մէկ բուժում կայ։ Աուտիզմ ունեցող ոչ բոլոր երեխաներն կը սկսին անկախ ապրիլ, երբ կը դառնան չափահաս, սակայն որոշ անհատներ, չնայած դժվարութիւններու, կը հասնին յաջողութիւններու կեանքի տարբեր ոլորտներուն։ Մշակոյթ մը ձեւաւորուիլ, որտեղ որոշ անհատներ բուժում կը փնտռեն, իսկ որոշներն ալ կը հաւատան, որ աուտիզմը պէտք է ընդունուի որպէս տարբերութիւն եւ ոչ թէ «խանգարում» կամ «հիւանդութիւն»։ Քանի որ աուտիզմը կը դասակարգուի որպէս նյարդային համակարգի բնականոն վիճակի փոփոխութիւն, մարդու մօտ նախ եւ առաջ կը նկատուի զարգացման ոչ բնականոն ընթացք եւ ան չի ցանկար կոնտակտի մէջ մտնել շրջակայ միջավայրի հետ։ Այս կարգավիճակը սովորաբար երեխաներ մօտ ի յայտ կու գայ մինչեւ 3 տարեկան։ Աուտիզմի սիմպտոմները ոչ միշտ կ՛արտայայտուին ֆիզիքապէս, բայց հեեւողականութիւնն ու երեխայի նկատմամբ ուշադրութիւնը թոյլ կու տան տարբերել այն։ Այս փոփոխութիւնը կը հանդիպի հազար երեխայէ մօտ 1-6-ի մօտ։ Աուտիզմի պատճառները դեռեւս մինչեւ վերջ բացայայտուած չեն։

Բնութագիրը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աուտիզմը խիստ փոփոխական նյարդային աճի փոփոխութիւն է, կրնայ ունենալ տարբեր նախադրեալներ։ Առաջին անգամ ի յայտ կու գայ մանուկ հասակին եւ ընդհանուր առմամբ կայուն ընթացք կ՛ունենայ՝ առանց նուազումի։ Երեխայի փոքր տարիքին շատ կարեւոր է ուշադրութիւն դարձնել այնպիսի սիմպտոմներու, ինչպիսին են օրինակ տարօրինակ ռեակցիան դիսկոմֆորտի նկատմամբ, չափազանց բուռն վախի ու լացի ռեակցիաները ցած ձայնային տատանումներուն եւ շրջապատող միջավայրի աննշան փոփոխութիւններուն եւ ընդհակառակը՝ թոյլ ռեակցիաներ ուժեղ տատանումներուն։ Բացի ասոնցմէ նաեւ կը նկատուին թոյլ արձագանք սնուցման կեցուածքին եւ հաճոյքի արտայայտութեան բացակայութիւն կիրարկելէ ետք։ Երեխաներու մօտ կը նկատուի նաեւ «ողջ մնալու քոմպլեքս» կոչուող ռեակցիան, որ կ՛արտայայտուի աֆեկտիւ պատրաստուածութեամբ տարեցներու հետ շփման նկատմամբ։ Ընդ որուն ողջ մնալու քոմպլեքսի կոմպոնենտները կը դրսեւորուին տարեցներու բացակայութեամբ եւ կ՛արտայայտուին անշունչ առարկաներու նկատմամբ, օրինակ՝ մահճակալի վերեւ կախուած խաղալիքի։ Սիմպտոմները հիմնականին կը պահպանուին նաեւ մեծ տարիքին, բայց ոչ ամբողջովին եւ աւելի մեղմ ձեւերով։ Սիմպտոմներէն մէկու առկայութիւնը չի հաստատեր աուտիզմը, այն հաստատելու համար հարկաւոր է բոլոր 3 սիմպտոմներու առկայութիւնը։

  • սոցիալական փոխազդեցութեան բացակայութիւն
  • խնդիրներ հաղորդակցման մէջ
  • սահմանափակ հետաքրքրութիւններ եւ կրկնուող վարքագիծ

Այլ ասպեկտներ, ինչպիսին է ոչ ճիշդ ուտելու ձեւերը, տարածուած են, սակայն էական չեն ախտորոշումներու համար։

Սոցիալական զարգացում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սոցիալական փոփոխութիւնները կ՛առանձնացնեն աուտիզմը եւ աուտիզմի հետ կապուած սպեկտրային փոփոխութիւնները այլ աճող փոփոխութիւններէն։ Աուտիզմ ունեցող մարդիկ սոցիալական փոփոխութիւններ ունին եւ յաճախ ուրիշներուն ներըմբռնումով չեն մօտենար, ինչպէս շատերը։ Անսովոր սոցիալական աճը ակնհայտ կը դառնայ վաղ մանկութեան տարիներուն։ Աուտիզմ ունեցող երեխաները ավելի քիչ ուշադրութիւն կը ցուցաբերեն սոցիալական ազդակներուն, ժպտում եւ աւելի քիչ ուրիշներուն կը նային եւ աւելի քիչ կ՛արձագանքեն, երբ իրենց անունը կը տրուի։ Աուտիզմ ունեցող երեխաները աւելի խիստ կը տարբերեն սոցիալական նորմերէն, օրինակ անոնք աւելի քիչ կը հաղորդակցուին հայացքով եւ պարզ շարժումներ չեն օգտագործեր՝ իրենց զիրենք բնութագրելու համար՝ իրերը մատնացոյց ընելու ունակութեան բացակայութիւն։ 3-էն 5 տարեկան աուտիզմ ունեցող երեխանները աւելի քիչ կը ցուցաբերեն սոցիալական հասկացողութիւն, տարերայնօրէն կը մօտենան ուրիշներուն, կը նմանակեն եւ կ՛արձագանքեն զգացմունքներուն՝ ոչ-բանաւոր շփումով։ Այնուամենայնիւ, ա նոնքկապվածութիւն ձեռք կը բերեն իրենց խնամակալներու նկատմամբ։ Մեծ մասամբ աուտիզմ ունեցող երեխաները աւելի քիչ զգուշութիւն կը ցուցաբերեն, քան աուտիզմ չունեցող երեխաները, չնայած այս տարբերութիւնը ի յայտ չի գար աւելի բարձր մտաւոր զարգացում ունեցող կամ աւելի քիչ սրութիւն ունեցող աուտիզմ ունեցող երեխաներու մօտ։ Բարձր ֆունկցիոնալ աուտիզմով երեխաները աւելի շատ կը տառապին ինտենսիւ եւ յաճախակի միայնութենէ, քան նոյն տարիքի աուտիզմ չունեցող երեխաները՝ հաշուի չառնելով այն կարծիքը, որ աուտիզմ ունեցող երեխաները կը նախընտրեն մինակ ըլլալ։ Աուտիզմ ունեցող մարդկանց համար դժուար է ընկերանալ եւ ընկերներ ձեռք բերել։ ԱԱնոնց պարագային, ընկերութեան որակը եւ ոչ թէ ընկերներու թիւը ցոյց կու տայ անոնց մինակ ըլլալու մասին։ Շատ զաւեշտալի զեկոյցներ կան, բայց քիչ թիւով սիստեմատիկ ուսումնասիրութիւններ աուտիզմ ունեցող անհատներու մասին, որոնք ակրեսիա եւ բռնութիւն կը ցուցաբերեն։ Սահմանափակ տուեալները ցոյց կու տան, որ աուտիզմը կապուած է ակրեսիայի, սեփականութեան ոչնչացման եւ զայրոյթի պոռթկման հետ։ 2007 թ. կատարուած ուսումնասիրութիւնը, որ իրականացուած էր աուտիզմ ունեցող 67 երեխաներու ծնողներէն հարցազրոյց ընելով, կը հաղորդէ, որ երեխաներու երկու երրորդը զայրոյթի պահեր ունեցեր են, իսկ մէկ երրորդը՝ ակրեսիայի պատմութիւն ունեցեր է՝ զայրոյթի պոռթկման պահերով։ 2008 թ. իրականացուած շուետական ուսումնասիրութիւնը ցոյց տուաւ, որ 15 տարեկան եւ աւելի մեծ անհատներ դուրս դրուած են հիւանդանոցէն աուտիզմի սինդրոմով։

Հաղորդակցութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աուտիզմ ունեցող անհատներու մօտաւորապէս երկու երրորդը բաւական չափով չէ զզարգացած բնական խօսք՝ ամէնօրեայ հաղորդակցական կարիքները բաւարարելու համար։ Հաղորդակցական տարբերութիւնը աուտիզմ ունեցող անհատներու մօտ ի յայտ կու գայ կեանքի առաջին տարիներուն եւ կրնայ ներառել ուշացած թոթովանք, անսովոր ձեւեր, արձագանքման ցած մակարդակ եւ ձայնային նախշեր, որոնք չեն սինխրոնիզացացուիր խնամակալներու հետ։ Կեանքի երկրորդ եւ երրորդ տարիներուն աուտիզմ ունեցող երեխաները աւելի քիչ յաճախականութեան եւ բազմազան թոթովանքներ, բաղաձայն հնչիւններ, բառեր եւ բառային կապակցութիւններ կ՛արտայայտեն։ Աւելի քիչ հաւանականութիւն կայ, որ աուտիզմ ունեցող երեխաները ինչ-որ բան կը խնդրեն կամ փորձով կը փոխանակուին, բայց աւելի շուտ կը կրկնօրինակեն ուրիշներուն։ Սահմանափակ ուշադրութիւնը կարեւոր է ֆունկցիոնալ խօսքի համար, իսկ սահմանափակ ուշադրութեան բացակայութիւնը աուտիզմ ունեցող երեխաներուն կը տարբերէ աուտիզմ չունեցող երեխաներէն։ Օրինակ՝ անոնք կրնան նայիլ ցոյց տուող ձեռքին, այլ ոչ թէ ցոյց տրուող իրին։

Կրկնուող վարքագիծ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աուտիզմ ունեցող անհատները կը ցուցաբերեն կրկնուող կամ սահմանափակ վարքագիծի շատ ձեւեր՝

  • Ստերեոտիպը կրկնուող շարժում է, օրինակ ծափահարելը, գլուխը պտտելը կամ մարմինը ճոճելը։
  • Պարտադիր վարքագիծը միտումնաւոր կատարուող գործողութիւն է, որու ընթացքին անձը կը հետեւի որոշակի կանոններու, ինչպիսին է օրինակ մէկ գիծով իրերու դասաւորումը։
  • Նոյնութիւն, որ դիմադրութիւնցոյց կու տայ փոփոխութիւններուն, օրինակ՝ պահանջել, որ կահոյքը չտեղափոխուի կամ մերժել ընդհատուելը։
  • Ռիտուալ վարքագիծը կը ներառէ ամէնօրեայ գործողութիւններու չփոփոխուող օրինակ, ինչպիսին են օրինակ անփոփոխ ցանկը կամ հագուկապի ռիտուալը։
  • Սահմանափակ վարքագիծը ուշադրութեան, հետաքրքրութեան կամ գործունէութեան սահմանափումն է։ Օրինակ՝ միեւնոյն հեռուստածրագիր դիտելը, խաղալիքովկամ խաղով խաղալը։
  • Ինքնավնասումը կը ներառէ մարդկային վնասներ հասցնելու շարժումներ, ինչպիսին են աչք հանելը, մաշկ ճմկտելը, ձեռք կծելը, գլխով հարուածելը։ 2007 թուականին իրականացուած ուսումնասիրութիւնը կը հաղորդէ, որ ինքնավնասումը ինչ-որ տեղ ի յայտ եկած է աուտիզմ ունեցող երեխաներէն 30 %-ի մօտ։

Կը թուի, թէ ոչ մէկ կրկնուող կամ ինքնավնասման վարքագիծ յատուկ է աուտիզմին, սակայն միայն աուտիզմն ունի այս վարքագիծերու առաջացման եւ սրացման բարձր օրինակ։

Այլ ախտանշաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աուտիզմ ունեցող անհատները անկախ ախտորոշումներու կրնան այլ ախտանիշներ ունենալ, սակայն ատոնք կրնան ազդել անհատներու կամ անոնց ընտանիքներու վրայ։ Աուտիզմ ունեցող անհատներու 0.5%-էն մինչեւ 10%-ը ցոյց կու տայ անսովոր կարողություններ։ Աուտիզմ ունեցող շատ մարդիկ կը ցուցաբերեն ընկալման եւ ուշադրութեան գերազանց ունակութիւններ՝ համեմատած ընդհանուր հասարակութեան հետ։ Զգայական փոփոխութիւններ ի յայտ կու գան աուտիզմ ունեցող անձանց 90 %-ի մօտ, սակայն ոչ մէկ ապացույց կայ, որ այս փոփոխութիւնը կը տարբերակի աուտիզմը այլ զարգացումային փոփոխութիւններէ։ Աուտիզմ ունեցող մարդկանց զգալի մէկ տոկոս (60-80%) ունի շարժական նշաններ, վատ մկանային տոնուս, շարժական վատ պլանաւորում եւ ոտքերու ծայրերուն քալելու սովորութիւն։

Անսովոր ուտելու վարքագիծը ի յայտ կու գայ աուտիզմ ունեցող երեխաներու երեք չորրորդի մօտ։ Սնուելու ժամանակ ընտրելը ամենատարածուած խնդիրն է, չնայած ուտելու արարողութիւն եւ սնունդի մերժում նոյնպէս կը պատահի։ Սակայն այս թերսնման պատճառ չի դառնար։

Աուտիզմ ունեցող երեխաներու ծնողները ամենամեծ լարուածութեան մակարդակն կը ցուցաբերեն։ Աուտիզմ ունեցող երեխաներու քոյրերն ու եղբայրները աւելի մեծ հիացմունք կը ցուցաբերեն եւ աւելի փոքր հակասութիւն, ինչպէս Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաներու եղբայրներն ու քոյրերը։ Սակայն աւելի փոքր մտերմութեան մակարդակ ունին՝ համեմատած Դաունի համախտանիշ ունեցող երեխաներու քոյրերու եւ եղբայրներու հետ։

Աուտիզմի պատճառներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վաղուց ընդունուած հանգամանք է, որ աուտիզմի բնութագիր երեք սիմպտոմներու՝ կենետիկ, ճանաչողական եւ նյարդային մակարդակներու, հիմքում ընկած է ընդհանուր պատճառ մը։ Սակայն կասկածը կ՛աճի այն հանգամանքի վերաբերեալ, որ աուտիզմը բարդ փոփոխութիւններու համակարգ է, որու առանցքային ասպեկտները յստակ պատճառներ ունին, որոնք յաճախ միասին կ՛առաջանան։

Աուտիզմն ունի ամուր կենետիկական հիմք, չնայած որ աուտիզմի կեները բարդ համակարգ կը կազզմեն, այնուամենայնիւ անհասկանալի է, թէ աուտիզմի սինդրոմը աւելի շուտ կը բացատրուիէ եզակի մուտացիաներով, որոնք ունին խոշոր հետեւանքներ, թէ ընդհանուր կենետիկական տարբերակներու եզակի մուլտիկենային փոխազդեցութեամբ։ Բարդութիւնը ի յայտ կու գայ էպիկենետիկ գործօններու, շրջապատի եւ բազմաթիւվ կեներու փոխազդեցութեան հետեւանքով, որ ԴՆԹ-ին փոփոխութիւններ չի կատարեր, բայց ժառանգական է եւ կ՛ազդէ կենային արտայայտութեան վրայ։

Երկուորյակներու ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ ժառանգականութիւնը կը հանդիպի 0.7 աուտիզմ ունեցող անձանց եւ 0.9 աուտիստիկ սպեկտրալ փոփոխութիւններ ունեցողներու մօտ, եւ անոնց եղբայներու եւ քոյրերու մօտ 25 անգամ աւելի մեծ հաւանականութիւն կայ աուտիզմ ունենալու, քան ընդհանուր բնակչութեան մօտ։ Աուտիզմը կարելի չէ դասակարգել մենդելի մուտացիաներու շարքին կամ եզակի քրոմոսոմային փոփոխութիւններու դասին, եւ աուտիզմի սպեկտրալ խնդիրներու ոչ մէկ կենետիկական համախտանիշ ցոյց տուած է ընտրովի պատճառ։

Քանի մը փաստեր սինապտիկ դիսֆունկցիան կը համարեն աուտիզմի պատճառ։ Որոշ եզակի մուտացիաներ կրնան աուտիզմի պատճառ դառնալ՝ կազմալուծելով որոշ սինապտիկ ուղիներ, ինչպիսին են այն ուղիները, որոնք կապուած են բջջային կցումներու հետ։ Կեների տեղաբաշխման ուսումնասիրութիւնները մկաներու դեպքին ցույց կու տան, որ աուտիզմի սիմպտոմները սերտ կապուած են յետագայ զարգացման աստիճաններու հետ, որոնք կախուած են սինեպսիսում տեղի ունեցող գործողութիւններու եւ գործողութիւններէ կախուած փոփոխութիւններու հետ։ Այն տերատոգենները, որոնք աուտիզմի պատճառ կրնան դառնալ, կը սկսին գործել երեւալէն վեց շաբաթ առաջ, եւ չնայած այս չի բացառեր այն հնարաւորութիւնը, որ աուտիզմը կրնայ հարուցուել կամ ախտահարուել աւելի ուշ, ամուր փաստարկ կայ, որ աուտիզմը շատ շուտ կ՛առաջանայ զարգացման փուլին։

Չնայած շրջակայ միջավայրէն բխող այլ պատճառները անհեթեթ են եւ չեն հաստատուած յուսալի ուսումնասիրութիւններու շնորհիւ, այնուամենայնիւ լայնածաւալ որոնումները կը շարունակուին։ Աուտիզմին նպաստող կամ այն սրող շրջակայ միջավայրի հետ կապուած գործօններն են որոշակի սնունդ, վարակիչ հիւանդութիւններ, ծանր մետաղներ, լուծիչներ, դիզելային արտանետումներ, պոլիքլորինացուած բիֆենիլներ, թունաքիմիկատներ, ալկոհոլ, ծխախոտ, ապօրինի թմրանիւթեր, պատուաստանիւթեր, նախածննդաբերական սթրես. չնայած ոչ մէկ կապ յայտնաբերուած է նշուածներու հետ եւ որոշներն ալ ամբողջովին հերքուել են։

Կառուցուածք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աուտիզմի սիմպտոմները ի յայտ կու գան հասունացման հետ կապուած փոփոխութիւններու հետեւանքով՝ ուղեղի տարբեր համակարգերու։ Թէ ինչպէս աուտիզմը կ՛առաջանայ, անհասկանալի է։ Աուտիզմի կառուցուածքը կը բաժնուի երկու մասի. ուղեղի կառուցուածքի պաթոֆիզիոլոգիական փոփոխութիւններ եւ ուղեղի կառուցուածքի եւ վարքագիծի միջեւ եղած նյարդաֆիզիոլոգիական կապեր։

Պաթոֆիզիոլոգիա[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ի տարբերութիւն ուղեղի շատ այլ խնդիրներու, օրինակ Պարկինսոնի, աուտիզմը չունի մոլեկուլային, բջիջային կամ համակարգերու մակարդակային պարզ միասնական մեխանիզմ. յայտնի չէ, թէ աուտիզմը համակենտրոնացուող ընդհանուր մոլեկուլային ուղիներու մուտացիաներու արդիւնքով առաջացող քանի մը փոփոխութիւններու պատճառ է, կամ (ինտելեկտուալ փոփոխութեան նման) տարբեր մեխանիզմներով փոփոխութիւններու մեծ շարք է։ Աուտիզմը զարգացման գործօններու արդիւնք է, որ կ՛ազդէ ուղեղի համակարգի ամբողջ կամ մասնակի գործօններու վրայ։

Նյարդաանատոմական ուսումնասիրութիւնները եւ Տերատոգենային ասոցիացիաները կ՛առաջարկեն այն տարբերակը, որ աուտիզմի մեխանիզմները կը ներառեն ուղեղի զարգացման փոփոխութիւններ։ Այս անոմալ եեւոյթի հեեւանքով կ՛առաջանան պաթոլոգիական երեւոյթներ ուղեղին մէջ, որոնց վրայ էականօրէն կ՛ազդեն շրջակայ միջավայրի գործօններ։ Անմիջապէս ծնունդէն ետք, աուտիզմ ունեցող երեխայի ուղեղը կը սկսի սովորականէն արագ զարգանալ, որու կը յաջորդէ աւելի դանդաղ աճը մանկութեան ընթացքին։ Այս յատկապէս ակնհայտ կը դառնայ ուղեղի շրջանին։ Պաթոլոգիկ վաղ աճի մոլեկուլային եւ բջիջային հիմքերու վերաբերեալ հիպոթեզները կը ներառեն հետեւեալը.-

  • Նեյրոններու մուտքը, որ ուղեղի հիմնական շրջաններուն կ՛առաջացնէ տեղական փոխկապակցուածութիւն
  • Վաղ հղիութեան ընթացքին փոխուած նեյրոններու հոսք
  • Անհաւասարակշիռ գրգռիչ-արգելիչ ցանցեր սինեպսիսներու եւ դենդրիտիկ ողնաշարի անոմալ կազմավորում

Իմունային համակարգի եւ նյարդային համակարգի փոխյարաբերութիւնը կը սկսի վաղ սաղմնային շրջանին, իսկ նյարդային լաւ զարգացումը կախուած է իմունային համակարգի հաւասարակշիռ հակազդումէն։ Խոտորուած իմունային գործունէութիւնը նյարդային զարգացման կրիտիկական շրջանին հաւանաբար աուտիստիկ սպեկտրալ խնդիրներու որոշակի ձեւերու մեխանիզմներու մաս է։ Չնայած իմունային համակարգին որոշ փոփոխութիւններ կը գտնուին աուտիզմ ունեցող անհատներու որոշակի ենթախումբերուն, սակայն յայտնի չէ, թէ այս փոփոխութիւնները կարեւոր թէ երկրորդական են աուտիզմի գործընթացներուն։ Նեյրոքիմիկատներու կապը աուտիզմի հետ այդքան ալ պարզ չէ. որոշ հետազօտութիւններ անցկացուած են սերոտինի եւ կենետիկական տարբերութիւններու դերի վերաբերեալ. մետաբոտրոպիկ գլուտամետի ընկալիչներու առաջին խումբի դերը խոցելի X սինդրոմի պաթոգենին, որ ամենատարածուած պատճառն է աուտիզմի առաջացման համար, աուտիզմի յետագայ ուսումնասիրութիւնները հնարաւոր արդիւնքներու հասնելու համար հետաքրքրութիւն առնջացուցած են։ Որոշ տուեալներ կը վկայեն, որ նեյրոնային գերաճը հնարաւորին կերպով կապուած է որոշ հորմոններու աճի հետ կամ աճի գործօնի ընկալիչներու թոյլ կարգաւորման հետ։ Նաեւ բնածին որոշ նիւթափոխանակութեան հետ կապուած խնդիրներ կապուած են աուիտիզմի հետ, բայց կարելի է ըսել 5%-էն քիչ դեպքերուն։

Ցար գործառոյթ կատարող աուտիստիկ սպեկտրալ փոփոխութիւններու հետ առնչուող ձեւերը եւ ուղեղին տարօրինակ աշխուժացումը տարբեր կ՛ըլլան, կախուած, թէ ուղեղը հասարակական կամ ոչ հասարակական առաջադրանք կը կատարէ։ Աուտիզմի պարագային ակներեւ է նախնական ցանցի կարճ ֆունկցիոնալ միացումը, հասարակական եւ էմոցիոնալ գործունէութեան ընթացքին ուղեղի լայնածաւալ ցանցի ներառումը դրական առաջադրանքային ցանցի անփոփոխ միացման հետ, որ կը կիրառկուիէ կայուն կարգավիճակի եւ նպատակաուղղուած մտածողութեան ժամանակ։ Աուտիզմ ունեցող մարդկանց պարագային այս երկու ցանցերը բացասականօրէն չեն փոխկապակցուած՝ ժամանակի ընթացքին առաջացնելով անհաւասարակշռութիւն երկու ցանցերու փոխանջատման ժամանակ՝ հնարաւորին կերպով արտացոլելով ինքնակառավարման գաղափարի խախտման պրոցեսը։

Աուտիզմի վարկածներու չկապակցուած թէորիա կայ, ըստ որու աուտիզմը կը նշվուի չկապակցուածութեան բարձր մակարդակի նեյրոնային միացումով եւ փոխհամաձայնեցումով՝ ցած մակարդակի գործընթացներու հետ միասին։ Այս թէորիայի ապացոյցը յայտնաբերուած է աուտիզմ ունեցող անհատներու մօտ՝ ֆունկցիոնալ նեյրոիմիջային ուսումնասիրութիւններու շնորհիւ։ Այլ փաստարկները ցոյց կու տան, որ չկապակցուածութիւնը մասնաւորապէս կեղեւի իւրաքանչիւր կիսագնդին մէջ է եւ որ աուտիզմը ասոցացման կեղեւի փոփոխութիւն է։

Աուտիզմով երեխաներու ծնողներու հետ իրականացուող հոգեբանական խորհրդատուութիւնը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Համաձայն Մամայչուկի՝ ծնողներուն հոգեբանական աջակցութիւնը կարելի է դիտարկել որպէս միջոցառումներու համակարգ, որոնք կը կազմակերպուին հետեւեալ նպատակներով՝

  • Երեխայի հիւանդութեան հետ կապուած յուզական անյարմարութեան նուազեցում
  • Ծնողներու վստահութեան ամրախնդումը երեխայի հնարաւորութիւններու վերաբերեալ
  • Ծնողներու մօտ երեխայի հիւանդութեան հանդէպ համապատասխան վերբերմունքի ձեւաւորումը
  • Ծնող-երեխայ դրական յարաբերութիւններու եւ ընտանեկան դաստիարակութեան համապատասխան ոճի պահպանումը։ Ինչպէս կը նշեն կլինիցիստները եւ հոգեբանները՝ հիւանդ երեխայի ծնունդը իւրօրինակ փորձութիւն կը հանդիսանայ այդ ընտանիքի համար, իսկ հաշմանդամ երեխայի խնամքի եւ դաստիարակութեան գործընթացը երկարատեւ սթրեսի մէջ կը ձգէ ծնողներուն։ Ծնողներու սթրեսային վիճակներու պատճառ կը հանդիսանայ ոչ միայն երեխայի հիւանդութեան, խանգարման ծանրութեան աստիճանը, այլ նաեւ հասարակութեան մէջ տուեալ խանգարումով անձանց նկատմամբ ընդունուած կարծրատիպային վերաբերմունքը։ Շատ անգամ մասնագետներու գնահատող դատողութիւնները երեխայի վերաբերեալ կը խորացնեն ընտանիքին մէջ տիրող բացասական յուզական ֆոնը, ապակառուցողական ազդեցութիւն կ՛ունենայ ներընտանեկան փոխյարաբերութիւններու վրայ։ Ծնողները մասնագետի մօտ կու գան ոչ թէ ախտոշման, այլ օգնութեան համար, եւ այդ պատճառով ալ աւելի կարեւոր կը դառնայ ոչ թէ երեխայի ակնյայտ խնդիրներու փաստումը, ինչը ծողներն ալ շատ լաւ կը տեսնեն, այլ մասնագետներու աշխոյժ մասնակցութիւնը երեխայի վերականգնողական, ինչպէս նաեւ ընտանիքի աջակցութեան գործընթացին մէջ։ Մասնագետներու ոչ ճշգրիտ գնահատող դատողութիւնները կրնան չափազանց բացասական անդադառնալ նաեւ ծողներու ամուսնական յարբերութիւններու վրայ։ Բազմաթիւ հետազօտողներ կը նշեն ապահարզանի բարձր տոկոսի մասին զարգացման խանգարումներով երեխաններու ընտանիքներուն մօտ։ Մօր մշտական անհանգստութիւնը երեխայի առողջական վիճակի, անոր ապագայի համար, կենտրոնացուածութիւնը երեխայի խնդիրներուն, բացասական կ՛ազզդէ հօր յուզական վիճակի վրայ, ինչը կը դրսեւորէ տագնապալիութեամբ եւ ֆուստրացուածութեամբ։ Բազմաթիւ աուտիզմով երեխաներու մայրերու արտայայտուած յուզական տարուածութիւն երեխայի խնդիրներով, որու հետեւանքով այդ մայրերը շատ յաճախ ինքնամփոփ կը դառնան։ Նման մայրերու մօտ կը նկատուի արտաքին անտարբերութիւն երեխայի նկատմամբ, անոնք չեն լսեր մասնագետներու խորհուրդները, երբեմն անգամ անվստահութիւն կը դրսեւորեն վերջիններուս հանդէպ, երեխաներուն զերծ կը պահեն որեւէ շփումէ թէ՛ մասնագետներու, թէ՛ մնացած երեխաներու հետ, իրենք ալ կը դադարեցնեն իրենց շփումը բարեկամներու եւ ընկերներու հետ։ Անոնք իւրովի նուիրված են իրենց երեխային, կը փորձեն բաւարարել անոր իւրաքանչիւր պահանջքը, նկատողութիւն չեն տար անոնց, հանգիստ կը հետեւին անոնց յուզական պոռթկումներուն, ապակռուցողական գործողութիւններուն, չեն փորձեր երեխայի մօտ մաքրասիրութեան տարրական հմտութիւններ ձեւաւորել։ Մօր նման վիճակը կրնայ պայմանորուած ըլլալ ոչ միայն երեխայի առողջական վիճակով, այլ նաեւ ամուսնիւ հետ կոնֆլիկտի, ընկերներու հետ շփման պակասութեան հետեւանք։ Ինչպէս կը փաստեն հոգեբաններ փորձը՝ նման մայրերը հոգեբանական երկարատեւ օգնութեան կարիք ունին։

Դալտոնիզմ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

2018 թուականի Փետրուարին Բրիտանական Թագաւորական Միութեան գիտնականները խիստ որոշակի կապ գտած են դալտոնիզմի եւ աուտիզմի միջեւ։ Տեսողութեան այդ թերութեան ախտանիշները լիովին կը համապատասխանեն աուտիզմի ախտանիշներուն։ Երեխայի գոյներ չտարբերակելու յատկութենէն միարժէքօրէն կարելի է հասկանալ, որ երեխան կը տառապի աուտիզմով։

Աղբիւր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Քաղուածք «Ամերիկայի աուտիզմի Միութիւն»-էն

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Jump up↑ Mottron L. (unspecified title): diagnostic, cognition et support des personnes autistes sans déficience intellectuelle — Mardaga, 2004. — P. 7. — ISBN 978-2-87009-869-1
  2. Jump up to:2,0 [[Աուտիզմ#cite ref-Disease Ontology release 2018-05-15 — 2018-05-15 — 2018. 2-1|2,1]] 2,2 Disease Ontology release 2018-05-15 — 2018-05-15 — 2018.
  3. Jump up↑ «CDC and HRSA issue report on changes in prevalence of parent-reported Autism Spectrum Disorder in school-aged children»։ Media Advisory։ Centers for Disease Control and Prevention։ Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 9
  4. Jump up↑ Спиваковская А. С. Роль осознаваемых и неосознаваемых переживаний в формировании аутистических установок // Бессознательное / Отв. ред. А. С. Прангишвили, А. Е. Шерозия, Ф. В. Бассин. — Тбилиси, 1978
  5. Jump up↑ Långström N, Grann M, Ruchkin V, Sjöstedt G, Fazel S (2008)։ «Risk factors for violent offending in autism spectrum disorder: a national study of hospitalized individuals»։ J Interpers Violence։ PMID 18701743։ doi:10.1177/0886260508322195
  6. Jump up↑ Noens I, van Berckelaer-Onnes I, Verpoorten R, van Duijn G (2006)։ «The ComFor: an instrument for the indication of augmentative communication in people with autism and intellectual disability»։ J Intellect Disabil Res 50 (9): 621–32։ PMID 16901289։ doi:10.1111/j.1365-2788.2006.00807.x
  7. Jump up↑ Lam KSL, Aman MG (2007)։ «The Repetitive Behavior Scale-Revised: independent validation in individuals with autism spectrum disorders»։ J Autism Dev Disord 37 (5): 855–66։ PMID 17048092։ doi:10.1007/s10803-006-0213-z
  8. Jump up↑ Bodfish JW, Symons FJ, Parker DE, Lewis MH (2000)։ «Varieties of repetitive behavior in autism: comparisons to mental retardation»։ J Autism Dev Disord 30 (3): 237–43։ PMID 11055459։ doi:10.1023/A:1005596502855
  9. Jump up↑ Filipek PA, Accardo PJ, Baranek GT և այլք: (1999)։ «The screening and diagnosis of autistic spectrum disorders»։ J Autism Dev Disord 29 (6): 439–84։ doi:10.1023/A:1021943802493 This paper represents a consensus of representatives from nine professional and four parent organizations in the U.S.
  10. Jump up↑ Treffert DA (2006)։ «Savant syndrome: an extraordinary condition—a synopsis: past, present, future»։ Wisconsin Medical Society։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2012-02-09-ին։ Վերցված է 2008 թ․ մարտի 24


Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Բժիշկին Դ. Խօսքը», Բժիշկ Կարպիս Հապոյեան, Հրտրկ. Կաթողիկոսութեան Հայոց Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Անթիլիաս-Լիբանան, 11 Յուլիս 2009, էջ 140-142: