Քնքազարկերակի Բորբոքում
Քնքազարկերակը (Անգլ. temporal artery) ծնունդ կ'առնէ վիզին մէջ քնային զարկերակէն (carotid artery)[1]:
Անոր բաժանմունքները կը մատակարարեն գլխու գանկամորթը (scalp) եւ քունքային (temporal) տարածութեան մորթը եւ մկանները, ծնօտի մկանները եւ մասամբ մը լորձնագեղձերը[2]:
Քնքազարկերակը կրնայ ախտահարուիլ ոչ-մանրէական բորբոքումով (inflammation), որ կը կոչուի քնքազարկերակի բորբոքում (temporal arteritis)[3]:
Նոյնանման ախտահարում կրնայ տեղի ունենալ աչքի եւ տեսողական ջիղի (optic nerve) զարկերակներուն: Այս պատճառով քնքազարկերակի բորբոքումը յաճախ կը կոչուի «գանկային զարկերակաբորբ» (cranial arteritis):
Զարկերակները ոչ-մանրէական բորբոքումով կը կորսնցնեն իրենց առաձգականութիւնը եւ ճկունութիւնը: Անոնք նախ կ'ընդլայնին, ապա բորբոքման զարգացումով, կը պրկուին ու մասնակիօրէն կը խցուին:
Ախտանշաններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Քնքազարկերակի բորբոքումը ընդհանրապէս միակողմանի է, այսինքն՝ կը պատահի գլխուն մէկ կողմը: Սակայն անիկա կրնայ երկկողմանի ալ ըլլալ: Անիկա լուրջ հիւանդութիւն մըն է եւ կը զարգանայ 50 տարիքը բոլորած անձերուն եւ առաւելաբար ճերմակամորթներուն եւ կիներուն մօտ[4]:
Քնքազարկերակի բորբոքման ճշգրիտ ախտապատճառը յստակ չէ, սակայն կ'ենթադրուի, որ անիկա հետեւանքն է մարմինի խանգարուած վարակամերժութեան (immunity):
Անիկա երբեմն կը յայտնուի մարմնական զօրաւոր բորբոքումներու հետ եւ մեծ քանակութեամբ հակամանրէական դեղերու գործածութեամբ:
Քնքազարկերակի բորբոքման ախտանշանները հետեւեալներն են՝
ա. Միակողմանի քնքային բաբախիչ (throbbing) գլխացաւ,
բ. Քնքազարկերակի ցաւի դիւրազգածութիւն՝ նուազագոյն ճնշումի մը պատճառով,
գ. Մարմնական թեթեւ ջերմ եւ քրտինք,
դ. Ընդհանուր գլխացաւ եւ մարմնական անհանգստութիւն,
զ. Դէմքի եւ ծնօտներու ցաւ՝ ծամելու ընթացքին,
է. Վերնակոպի էջք (ptosis).
ը. Տեսողութեան խանգարումներ՝ պղտորութիւն, երկտեսողութիւն (diplopia) եւ կուրութիւն:
Վերոյիշեալ ախտանշաններէն ամէնէն յատկանշականն է՝ միակողմանի մնայուն քունքային ցաւը:
Քնքազարկերակի բորբոքումը կը սկսի ընդհանրապէս հարբուխի նման ախտանշաններով՝ մարմնական մկանային ցաւ, թեթեւ ջերմ եւ խուլ (dull) գլխացաւ:
Քնքազարկերակի բորբոքման ախտաճանաչումը կը կատարուի հետեւեալ գործընթացով՝
- իմանալ հիւանդին պատմականը,
- քնքազարկէն պզտիկ կտոր մը վերցնել (biopsy) եւ ախտաբանական քննութիւն կատարել,
- գլխու քնքային տարածքին անդրձայնային (ultrasound),
- մագնիս-արձագանգային նկարում (Magnetic Resonance Imaging - MRI) կատարել:
Դարմանում
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Քնքազարկերակի բորբոքման դարմանումը պէտք է ըլլայ շատ արագ, նախ քան տեսողութեան խանգարումներու զարգացումը: Անոր դարմանումը սկսելու է նոյնիսկ զարկերակէն առնուած կտորի մը ախտաբանական քննութենէն առաջ:
Միակ դարմանման միջոցը քորթիզոնի եւ կամ անոր համազօր դեղերու երկարատեւ եւ մեծ քանակութեամբ գործածութիւնն է: Ընդհանրապէս դարմանումը սկսելէ ետք գլխացաւը օր ըստ օրէ կը մեղմանայ 2-3 շաբաթներու ընթացքին եւ բոլորովին կ'անյայտանայ 4-6 շաբաթ ետք:
Յաճախ քորթիզոնի գործածութիւնը պարտադիր կը դառնայ երկար ժամանակ, նոյնիսկ՝ 1-2 տարի:
Քորթիզոնի երկարատեւ գործածութիւնը կրնայ յառաջացնել զանազան բարդութիւններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են՝
- ոսկրափխրում (osteoporosis),
- ոսկորներու կոտրուածք,
- շաքարախտի զարգացում,
- մարմնական ընդհանուր ջրակուտակում (edema),
- խաժամթութիւն (glaucoma),
- արեան ճնշումի բարձրացում,
- բորբոքումներու հակամէտութիւն (predisposition),
- ստամոքսային խանգարում եւ խոց (ulcer),
- մկանային տկարութիւն, գիրութիւն եւ լուսներեսութիւն (moon facies):
Քորթիզոնի երկարատեւ գործածութեան ընթացքին կատարուելու են ոսկրակրածինի խտաչափութեան նկարում (bone calcium densitometry) եւ արեան շաքարի յաճախակի քննութիւններ: Վերոյիշեալ բարդութիւններու զարգացման պարագային Քորթիզոնը պէտք չէ դադրեցուի:
Իսկ բարդութիւնները դարմանուելու են ըստ կարիքի:
Քնքազարկերակի բորբոքումը կրնայ յառաջացնել որոշ բարդութիւններ, երբ անիկա անտեսուի եւ անոր ախտաճանաչումն ու դարմանումը ուշանան եւ կամ սխալ կատարուին:
Այս բարդութիւններուն կարեւորագոյններն են՝ կուրութիւնը եւ ուղեղային կաթուածը: