Փինելոբի Տելթա

Փինելոբի Տելթա; յուն․՝ Πηνελόπη Δέλτα
Ծնած է	24 Ապրիլ 1874
Ծննդավայր	Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս
Մահացած է	2 Մայիս 1941 (67 տարեկանին)
Մահուան վայր	Աթէնք, Յունաստան
Քաղաքացիութիւն	Յունաստան
Մասնագիտութիւն	գրագէտ, մանկագիր և բանաստեղծուհի
Ամուսին	Սթեֆանոս Տելթաս
Ծնողներ	հայր՝ Էմանուիլ Պենաքիս, մայր՝ Վիրղինիա Խորեմի
Երեխաներ	Վիրղինիա Զանա, Սոֆիա Տելթա և Ալեքսանդրա Տելթա
	Ստորագրութիւն;

Փինելոբի Տելթա (յուն․՝ Πηνελόπη Δέλτα, 24 Ապրիլ 1874 Աղեքսանդրիա - 2 Մայիս 1941 Աթէնք)․ յոյն գրագիտուհի, ճանչցուած մանաւանդ երեխաներու համար իր պատմական վէպերով։ Իր պատմական վէպերը լայնօրէն կարդացուած են եւ ազդած՝ յոյն ժողովուրդի ազգային ինքնութեան ու պատմութեան մասին արդի ընկալումներուն վրայ։

Կենսագրական գիծեր

Փինելոբի Պենաքի Տելթա (յուն․՝ Πηνελόπη Μπενάκη - Δέλτα) ծնած է Աղեքսանդրիա, Եգիպտոս։ Հայրն էր գործարար եւ ազգային բարերար Էմանուիլ Պենաքիս եւ մայրը՝ Վիրղինիա Խորեմի, Աղեքսանդրիայի հզօր առեւտրական Խորեմի ընտանիքին վեց զաւակներէն երրորդն էր։

1882-ին Պենաքիս ընտանիքը ժամանակաւորապէս Աթէնք կը փոխադրուի, ուր Փինելոբին 1895-ին կ'ամուսնանայ Ֆանարիոթիս (երեւելի յունական ընտանիքներու անդամներ, Պոլսոյ Փանարի յուն․՝ Φανάρι - թրք․՝ Fener, թաղամաս) Սթեֆանոս Տելթասին՝ ունեւոր Ֆանարացի վաճառականի հետ։ Անոնք երեք դուստր կ'ունենան․ Սոֆիա (հետագային Մավրոքորտաթու), Վիրղինիա (հետագային Զաննա եւ Յունաստանի նախկին վարչապետ Անտոնիս Սամարասի մեծ մայրը) եւ Ալեքսանտրա (հետագային Բաբադոփուլու)։ 1905-ին կը վերադառնան Աղեքսանդրիա, ուր Փինելոբի կը հանդիպի Իոն Տրաղումիսին, որ այդ ժամանակ Յունաստանի փոխ-հիւպատոսն էր Աղեքսանդրիոյ մէջ։ Մեծ սէր մը կը ծնի իրենց միջեւ, սակայն Փինելոբի չ՛ուզեր հակադրուիլ ընկերային պարտադրանքներուն ու իր պարտականութեան՝ ամուսնուն եւ զաւակներուն հանդէպ։ Այդ պղատոնական յարաբերութիւնը՝ Փինելոբի Տելթային եւ Տրաղումիսին միջեւ կ՛աւարտի 1908-ին, երբ վերջինը կը կապուի Մարիքա Գոթոբուլիին հետ։

1910-ին կը սկսի Տելթայի երկարատեւ նամակագրութիւնը ֆրանսացի բիւզանդագէտ Կիւսթաւ Շլիւմպերժէի հետ, որ օգնեց իրեն գրելու բիւզանդական պատմութեան վերաբերեալ իր վէպերը։ Տելթա, որ 1906-ին փոխադրուած էր Ֆրանքֆուրթ, 1909-ին հրատարակած է իր առաջին վէպը՝ «Հանուն Հայրենիքի», որ կը պատահի Բիւզանդական Կայսրութեան ժամանակ։ Շուտով կը յաջորդէ իր երկրորդ վէպը՝ «Պուլկարասպանին Ժամանակ»։ 1909-ին Ղուտիի զինուորական յեղաշրջումը զայն կը ներշնչէ գրել «Անուն չունեցող հեքիաթ» (1911)։

1913-ին, Տելթա ընտանիքը Աղեքսանդրիա կը վերադառնայ, իսկ 1916-ին Աթէնքի մէջ մնայուն բնակութիւն կը հաստատէ, ուր Տելթայի հայրը՝ Էմանուիլ Պենաքիս, քաղաքապետ ընտրուած էր։

Բ. Պուլկարական գրաւման ժամանակաշրջանին (1916-1918) Արեւելեան Մակեդոնիոյ յոյներուն դէմ հալածանքներուն, ինչպէս նաեւ շրջաններուն ազատագրումէն ետք ստեղծուած սննդական եւ մարդասիրական ճգնաժամին ընթացքին, կարեւոր դարձաւ Յունական Կարմիր Խաչին ներդրումը՝ Փինելոբի Տելթայի եւ Էլլի Ատոսիտուի գլխաւորութեամբ, ապուրի խոհանոցներու, ժամանակաւոր հիւանդանոցներու կազմակերպման եւ բժշկական պարագաներու բաշխման համար։ Առաւել՝ վճռորոշ էր Փինելովի Տելթային ներդրումը պետական մեքենայի գործարկման, ինչպէս նաեւ 1917-1918 Պուլկարիոյ ներքին շրջաններուն մէջ՝ հարկադրական աշխատանքներ կատարող պուլկարական համակեդրոնացման ճամբարներուն մէջ, գտնուող հազարաւոր Արեւելեան Մակեդոնիոյ յոյն պատանդներուն վերադարձի դժուարին գործին։

1922-ին, իր ընտանիքին գործակցութեամբ, կը ձեռնարկէ գործունէութեան մը՝ նպաստելու համար Փոքր Ասիոյ աղէտէն փախստականներու կարիքներուն եւ վերականգնելու զանոնք։ Մանաւանդ, հօրը կալուածին մէջ, Քիֆիսիա, ինչպէս նաեւ իրենց տան մէջ, տասնեակներով ընտանիքներ կը հիւրընկալուին, որոնց կը տրուին նաեւ սնունդի օգնութիւն։

1925-ին կը հրատարակին «Քրիստոսի Կեանքը» գործը, իսկ նոյն տարին կ՛երեւին բազմացման կռճիկի (սքլերոզ) առաջին երեւոյթները, հիւանդութիւն մը որ զինք տանջած է մինչեւ իր մահը։ 1929-ին կը սկսի գրել «Ռոմիոբուլես» եռերգութիւնը, որ կ՛աւարտի 1939-ին ու ինքնակենսագրական վէպ մըն է, որ երեք հատորներու մէջ կը պատմէ Տէսփինա Քրինա-Տաբերղոլա անունով գործունեայ կնոջ մը կեանքը, զոր իր ժամանակի հասարակութիւնը ոսկեայ վանդակի մը մէջ կը սահմանափակէր: Առաջին գիրքը՝ «Զարթօնք»-ը կ'ընդգրկէ 1895-1907 տարիներուն դէպքերը, «Լաւրա»ն կ'ընդգրկէ 1907-1909 տարիները, իսկ «Մթնշաղ»-ը՝ 1914-1920 տարիները։

Միեւնոյն ժամանակ, լոյս կը տեսնեն իր միւս երեք վէպերը՝ «Թրելանտոնիս» (1932), ուր կը նկարագրէ իր եղբօր արկածները, երբ բոլոր եղբայրները Եգիպտոսէն կու գան իրենց մօրաքրոջին մօտ ամառը անցընելու Բիրէա, «Մանկաս» (1935)՝ կեանքը Աղեքսանդրիոյ մէջ ընտանիքի փոքրիկ շան մը աչքերով դիտուած, եւ «Ճահիճին գաղտնիքներուն մէջ» (1937), ուր պատմութիւնը ծաւալ կ'առնէ Մակեդոնական Պայքարի ընթացքին Եանիցայի լիճին շուրջ։

1941-ին, Ֆիլիփոս Տրաղումիս Տելթային կը վստահի իր եղբօր՝ Իոն Տրաղումիսի օրագրերը եւ արխիւը, որոնց վրայ Տելթա կ՛աւելցնէ մօտաւորապէս 1․000 ձեռագիր էջեր՝ Տրաղումիսի գործին մասին մեկնաբանութիւններով:

Մահը

Աթէնքը գերմանական զօրքերու կողմէ գրաւուելէն օր մը ետք, 27 Ապրիլ 1941-ին, Փինելոբի Տէլթա թոյն խմելով կը փորձէ ինքնասպան ըլլալ, եւ կը մահանայ հինգ օր ետք, 2 Մայիս 1941-ին: Ատկէ առաջ, ան ինքնասպանութեան երկու փորձեր եւս ըրած էր:

Իր տան պարտէզին մէջ, իր գերեզմանին վրայ, փորագրուած է «ΣIΩΠH» (ԼՌՈՒԹԻՒՆ) բառը։ 2012-ին, «Քառանկիւն» Τετράγωνο հրատարակչատունէն լոյս տեսաւ իր կենսագրութիւնը՝ Միցի Փիքրամենուի ստորագրութեամբ, «Սեւազգեստ Տիկինը» խորագրով։

Յետ մահու

Իր վերջին չհրատարակուած գործը՝ «Ռոմիոբուլես», հրատարակուեցաւ 2014-ին «Էրմէս» հրատարակչատունէն (գործը 75 տարի չհրատարակուած մնացած էր) եւ լոյս տեսաւ իր ծոռնիկին՝ Ալեքոս Պ. Զաննայի խմբագրութեամբ։

Ձգած է հարուստ արխիւ մը, ինչպէս նաեւ իր գործերէն թիւ մը անգլերէնի թարգմանուած է։

Գործեր

1909: Για την Πατρίδα (Հայրենիքին համար), ա․ հրտ․
1909: Η καρδιά της βασιλοπούλας (Իշխանուհիին սիրտը), ա․ հրտ․
1910: Παραμύθι χωρίς όνομα (Առանց անունի հեքիաթ), ա․ հրտ․
1911: Τον καιρό του Βουλγαροκτόνου (Պուլկարասպանին Ժամանակ), ա․ հրտ․
1915: Παραμύθια και άλλα (Պատմութիւններ եւ ուրիշ), ա․ հրտ․
1921: Τ' Ανεύθυνα (Անպատասխանատուները), ա․ հրտ․
1922: Στο Κοτέτσι (Հաւնոցին մէջ), ա․ հրտ․
1925: Η ζωή του Χριστού - (Յիսուսին կեանքը), ա․ հրտ․
1927: Το γκρέμισμα, (Քանդումը), ա․ հրտ․
1932: Τρελαντώνης (Թրելանտոնիս), ա․ հրտ․
1935: Μάγκας (Մակաս), ա․ հրտ․
1937: Στα μυστικά του βάλτου (Ճախիճին գաղտնիքներուն մէջ), ա․ հրտ․
1939: Οι Ρωμιοπούλες (Ռոմիոբուլես) ա․ հրտ․

^[4] ^[5] ^[6] ^[7] ^[8] ^[9] ^[10]

Ծանօթագրութիւններ

1 2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
↑ Միջազգային տիպօրինակ անունների նույնացուցիչ — 2012.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q423048'></a>
↑ Internet Speculative Fiction Database — 1995.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2629164'></a>
↑ Խորհրդաժողով Փինելոբի Տելթայի մասին, 5-4-2009(անգլերէն)
↑ Փինելոբի Տելթային կենսագրականը, Պենաքի թանգարան, 14-6-2011(անգլերէն)
↑ Փինելոբի Տելթա, մէկ կեանք՝ վէպ մը, 21-7-2012(յունարէն)
↑ Յայտագրեր զոր սիրեցի․ տեսերիզ 0000073518 Փինելովի Տելթա (յունարէն)
↑ Փինելովի Տելթա գրադարան․ բջիջային արխիւ(յունարէն)
↑ ΕΡΤ տեսերիզ 0000007419- մանկական յիշողութիւններ․ Փինելովի Տելթային գիրքերը(յունարէն)
↑ Տելթա Փինելոբի, 1874-1941, Սփիրիտոն Վլիորիս(յունարէն)

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q36524_citetype_Q7094076_citetype_Q27031827_citetype_Q595971"_data-entity-id="Q19938912"><i_class="wef_low_priority_links">[[:fr:Bibliothèque_nationale_de_France|Bibliothèque_nationale_de_France]]</i>_data.bnf.fr:_open_data_platform<span_class="wef_low_priority_links">_—_2011.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563"></a></div>-1] 1 2 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q36524"_data-entity-id="Q423048">Միջազգային_տիպօրինակ_անունների_նույնացուցիչ<span_class="wef_low_priority_links">_—_2012.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q423048"></a></div>-2] Միջազգային տիպօրինակ անունների նույնացուցիչ — 2012.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q423048'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q7094076_citetype_Q1789476"_data-entity-id="Q2629164">Internet_Speculative_Fiction_Database<span_class="wef_low_priority_links">_—_1995.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q2629164"></a></div>-3] Internet Speculative Fiction Database — 1995.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2629164'></a>

[4] Խորհրդաժողով Փինելոբի Տելթայի մասին, 5-4-2009(անգլերէն)

[5] Փինելոբի Տելթային կենսագրականը, Պենաքի թանգարան, 14-6-2011(անգլերէն)

[6] Փինելոբի Տելթա, մէկ կեանք՝ վէպ մը, 21-7-2012(յունարէն)

[7] Յայտագրեր զոր սիրեցի․ տեսերիզ 0000073518 Փինելովի Տելթա (յունարէն)

[8] Փինելովի Տելթա գրադարան․ բջիջային արխիւ(յունարէն)

[9] ΕΡΤ տեսերիզ 0000007419- մանկական յիշողութիւններ․ Փինելովի Տելթային գիրքերը(յունարէն)

[10] Տելթա Փինելոբի, 1874-1941, Սփիրիտոն Վլիորիս(յունարէն)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]