Փանչօ Վիլլա
| Փանչօ Վիլլա սպ.՝ Pancho Villa | |
|---|---|
.jpg) | |
| Ծննդեան անուն | սպ.՝ José Doroteo Arango Arámbula |
| Նաեւ յայտնի է իբրեւ | Pancho Villa և Francisco Villa |
| Ծնած է | 5 Յունիս 1878[1] |
| Ծննդավայր | Սան Խուան դել Ռիո, Դյուրանգո, Դուրանգո, Մեքսիքօ |
| Մահացած է | 20 Յուլիս 1923[1] (45 տարեկանին) |
| Մահուան վայր | Պարրալ, Չիուաուա, Մեքսիքօ |
| Քաղաքացիութիւն |
.svg){kind=small} Մեքսիքօ |
| Կրօնք | Կաթոլիկութիւն[2] |
| Մասնագիտութիւն | քաղաքական գործիչ, պարտիզան, national hero և Յեղափոխական |
| Վարած պաշտօններ | Չիխուախուաի նահանգապետ? |
| Ամուսին | María Luz Corral? |
Ստորագրութիւն | |
Ֆրանսիսքօ «Փանչօ» Վիլլա (փորթ.՝ Pancho Villa, 5 Յունիս 1878[1], Սան Խուան դել Ռիո, Դյուրանգո, Դուրանգո, Մեքսիքօ - 20 Յուլիս 1923[1], Պարրալ, Չիուաուա, Մեքսիքօ), մեքսիքացի յանցագործ, յետագային՝ յեղափոխական հրամանատար, Մեքսիքական Յեղափոխութեան (1910–1920 թթ.) ղեկավարներէն մէկը։
Կենսագրական գիծեր[3]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Մեքսիքացի յեղափոխական, պարտիզանական (կերիլլա) շարժման առաջնորդ եւ քաղաքագէտ էր։ Ան Մեքսիքական Յեղափոխութեան առանցքային դէմքերէն մէկն էր, որուն շնորհիւ տապալեցաւ նախագահ ու բռնապետ Փորֆիրիօ Տիասը՝ վերջ դնելով «Փորֆիրիաթօ» կոչուած բռնատիրական շրջանին, եւ 1911-ին իշխանութեան գլուխ բերաւ Ֆրանսիսքօ Ի. Մատերոն։ Երբ 1913-ի Փետրուարին Մատերօն տապալեցաւ զօրավար Վիքթորիանօ Հուերթայի գլխաւորած պետական հարուածով, Վիլլա միացաւ Վենուսթիանօ Քարանսայի առաջնորդած Սահմանադրական բանակի հակա-հուերթական ուժերուն։ 1914-ի Յուլիսին Հուերթայի պարտութենէն եւ աքսորէն ետք, Վիլլա խզեց իր յարաբերութիւնները Քարանսայի հետ։ Ան գերիշխող դիրք ունեցաւ յեղափոխական զօրավարներու այն ժողովին մէջ, որ մեկուսացուց Քարանսան եւ նպաստեց համախոհական (քոալիսիոն) կառավարութեան մը ստեղծման։ Այս շրջանին Էմիլիանօ Սափաթա եւ Վիլլա դարձան պաշտօնական դաշնակիցներ։ Սափաթայի նման, Վիլլա նոյնպէս ջերմօրէն կը պաշտպանէր հողային բարեփոխումները, սակայն երբ իշխանութեան գլուխ էր, զանոնք չգործադրեց[4]։ Վիլլա 1913-էն 1914 թուականներուն վարած է Չիհուահուա նահանգի ժամանակաւոր կառավարիչի պաշտօնը։
Իր իշխանութեան եւ ժողովրդականութեան գագաթնակէտին՝ 1914-ի վերջաւորութեան եւ 1915-ի սկզբնաւորութեան, Միացեալ Նահանգներ կը դիտարկէին զինք ճանչնալ իբրեւ Մեքսիքայի օրինաւոր նախագահ[5]։ Մեքսիքայի մէջ Վիլլա ընդհանրապէս կը նկատուի Յեղափոխութեան հերոս մը, որ համարձակեցաւ դիմագրաւել Միացեալ Նահանգները[6]։ Ամերիկեան որոշ լրատուամիջոցներ, սակայն, զինք կը նկարագրեն իբրեւ չարագործ եւ մարդասպան[7][8]։
1914-ի վերջաւորութեան քաղաքացիական պատերազմ պայթեցաւ, երբ Քարանսա մարտահրաւէր նետեց Վիլլային։ 1915-ի ամրան, սահմանադրական զօրավար Ալվարօ Օպրեկոն վճռական պարտութեան մատնեց Վիլլան, իսկ Միացեալ Նահանգներ ուղղակիօրէն օգնեցին Քարանսային Վիլլայի դէմ՝ Ակուա Փրիեթայի երկրորդ ճակատամարտին ընթացքին[9]։ Ռազմադաշտին վրայ կրած պարտութենէն ետք, ինչպէս նաեւ զէնք գնելու եւ զինուորներուն աշխատավարձ վճարելու միջոցներու չգոյութեան պատճառով, Վիլլայի բանակին մեծ մասը լքեց զինք։ Զայրացած Քարանսային ցուցաբերուած ամերիկեան աջակցութենէն՝ Վիլլա 1916 թուականին յարձակում գործեց Նիւ Մեքսիքոյի սահմանամերձ Քոլոմպուս քաղաքին վրայ՝ Միացեալ Նահանգները դրդելու համար, որ ներխուժեն Մեքսիքա։ Հակառակ զինուորներու ստուար թիւին եւ զինուորական գերազանց արհեստագիտութեան (տեքնոլոժի)՝ Միացեալ Նահանգներուն չյաջողեցաւ ձերբակալել Վիլլան։ Երբ Քարանսա 1920-ին տապալեցաւ իշխանութենէն, Վիլլա համաներման շուրջ բանակցեցաւ ժամանակաւոր նախագահ Ատոլֆօ տէ լա Հուերթայի հետ եւ ստացաւ ընդարձակ կալուածք մը՝ քաղաքականութենէն հեռանալու պայմանով։ Վիլլա սպաննուեցաւ 1923 թուականին։ Թէեւ իր խմբակցութիւնը չյաղթեց Յեղափոխութեան մէջ, ան մնաց անոր ամենակարկառուն դէմքերէն մէկը։
Իր կենդանութեան օրով, Վիլլա նպաստեց միջազգային գետնի վրայ ճանչցուած յեղափոխական հերոսի իր կերպարի ստեղծման՝ հոլիվուտեան շարժապատկերներու մէջ մարմնաւորելով ինքզինք եւ հարցազրոյցներ տալով օտարերկրեայ լրագրողներուն, յատկապէս՝ Ճոն Ռիտին։ Մահէն ետք, ան դուրս ձգուեցաւ յեղափոխական հերոսներու դիցարանէն (պանթէոն), մինչեւ որ սոնորացի զօրավարներ Օպրեկոնն ու Քայեսը, որոնց դէմ ան մարտնչած էր Յեղափոխութեան տարիներուն, հեռացան քաղաքական բեմէն։ Յեղափոխութեան պաշտօնական պատմագրութենէն Վիլլայի դուրս ձգուիլը թերեւս նպաստեց անոր յետմահու ժողովրդականութեան շարունակականութեան։ Ան մեծարուեցաւ Յեղափոխութեան ընթացքին եւ անկէ երկար ատեն ետք՝ ժողովրդական երգերու («քորիտոս»), իր կեանքին մասին պատմող շարժապատկերներու եւ անուանի գրողներու վէպերուն միջոցով։ 1976 թուականին, հանդիսաւոր հանրային արարողութեամբ, անոր աճիւնները վերաթաղուեցան Մեխիքօ քաղաքի Յեղափոխութեան յուշահամալիրին մէջ[10][11]։
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- 1 2 3 4 Encyclopædia Britannica
- ↑ կաթոլիկություն — 1054.
- ↑ (անգլերեն) Pancho Villa, 2026-06-07, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Pancho_Villa&oldid=1358291460, վերցված է 2026-06-08
- ↑ Katz 1983, pp. 280–282.
- ↑ Katz 1983, p. 298.
- ↑ Saelee, Mike. "Research Guides: Pancho Villa: Topics in Chronicling America: Introduction". guides.loc.gov. Retrieved 22 October 2025.
- ↑ Diputados declaran 2023 como Año de Francisco Villa, el rebelde del pueblo Milenio. Retrieved February 6, 2023.
- ↑ Pancho Villa: Topics in Chronicling US Library of Congress. Ca. 1963. Retrieved Nov. 10, 2024.
- ↑ Katz 1983, p. 302.
- ↑ Benjamin Thomas (2000-12-31)։ La Revolución։ University of Texas Press։ ISBN 978-0-292-79820-5
- ↑ Katz, Friedrich, The Life and Times of Pancho Villa. Stanford, CA: Stanford University Press, 1998. p. 789