Տօնապատճառ

Տօնապատճառ, Պատճառ տօնի, հայոց Տօնացոյցի՝ «Կանօնք ընթերցուածոց»-ի տօներու շարքի եւ անոր հետ կապուած առանձին ընթերցուածներու՝ Հին եւ Նոր կտակարաններուն մէջ բերուած բնագրերու մեկնութիւններու, վերլուծութիւններու ժողովածու։

Տօնապատճառին մէջ կը լուսաբանուին տօներու իմաստները, եկեղեցական մատենագրութեան մէջ առանձին կարեւորութիւն ունեցող շարք մը ճառերու եւ մեկնողութիւններու երկերու յօրինման շարժառիթները, կը բացատրուին աւետարանական բնագրերը՝ տօներու «պատճառներ»-ը (այստեղէն ալ՝ Տօնապատճառ անուանումը)` աստուածաբանական, վարդապետական մասնաւոր ուղղուածութեամբ։ Սկզբնապէս յայտնի էին «Մեկնութիւն ընթերցուածոց» անուամբ։

Տօնապատճառի մէջ հայրախօսական բնագիրներէն բացի առկայ են նաեւ Աստուածաշունչի եւ շարք մը ճառերու մէջ հանդիպող առաւել խրթնիմաստ բառերու եւ արտայայտութիւններու կարճառօտ մեկնաբանութիւններ` լուծմունքներ, դաւանաբանական երկեր, ինչպէս նաեւ՝ մարգարէներու, առաքեալներու, նահատակներու վերաբերեալ յամառօտ պատմութիւններ, որոնք, զերծ ըլլալով վարքերուն ու վկայաբանութիւններուն յատուկ նկարագրականութենէն, ունին առաւելապէս բարոյական հրահանգի, վերլուծական պատգամի բովանդակութիւն։ Ի տարբերութիւն գործնական կիրառութեան համար սահմանուած ծիսամատեաններու, որոնք ժամանակի ընթացքին անխուսափելիօրէն ենթարկուած են ինչ-ինչ փոփոխութիւններու, Տօնապատճառ ժողովածուն, ունենալով գերազանցապէս տեսական բովանդակութիւն, քիչ ենթարկուած է արտաքին ազդեցութեան։

Իբրեւ տեսական-աստուածաբանական անհրաժեշտ գիտելիքներ պարունակող կարեւոր դասագիրք՝ Տօնապատճառը լայնօրէն կիրառուած է վանական դպրոցներուն մէջ։ Ձեռագրական աւանդոյթը «Տօնապատճառ» ժողովածուի ստեղծումը կը կապէ Արիստակէս Ա Պարթեւ կաթողիկոսի (325–333 թուականներ) անուան հետ։ Սակայն Տօնապատճառի կազմաւորման մէջ շատ աւելի էական կը համարուի նախ՝ Գրիգորիս Արշարունի արքեպիսկոպոսի (7–8 դարեր.), ապա Զաքարիա Ա Ձագեցի կաթողիկոսի (855–876 թուականներ) մասնակցութիւնը։

Ժողովածուի բովանդակային ճոխացման կարեւոր նպաստ բերած է նաեւ Սամուէլ Կամրջաձորեցին (10-11 դարեր)` այն համալրելով նոր միաւորներով, ինչպէս նաեւ` իր յօրինած մեկնողական ճառերով։ Իբրեւ այս ժողովածուի խմբագիրներ կը յիշուին նաեւ Վարդան Հաղպատեցին (12 դար), 13 դարի հեղինակներ Յովհաննէս Գանձակեցին, Վարդան Արեւելցին եւ ուրիշներ։ Տօնապատճառ ժողովածուի առաւել ներկայանալի օրինակներ են Մատենադարանի № 1007, 2021, 2039, 4139 ձեռագրերը։

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է « Քրիստոնեա Հայաստան» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։