Տիմիթրա

Տիմիթրա յուն․՝ Δήμητρα ատիկեան բարբառով՝ Դիմիթիր Δημήτηρ դորիան՝ Դամաթիր Δαμάτηρ
Ծնողներ	հայր՝ Քրոնոս, մայր՝ Ռէա
Երեխաներ	Բերսեֆոնի, Բլութոս, Ամֆիթեւս, Գալիղենիա, Արիոն, Տեսբինա, Ֆիլոմիլոս, Էվուլեւս, Խրիսոփեմիս, Դիմիա և Էքաթի

Տիմիթրա կամ Դիմիթրա (յուն․՝ Δήμητρα, ատիկեան բարբառով՝ Դիմիթիր Δημήτηρ, դորիան՝ Դամաթիր Δαμάτηρ)․ Յունական դիցաբանութեան մէջ մշակման, այսինքն երկրագործութեան, ինչպէս նաեւ ազատ բուսականութեան, հողի եւ բերրիութեան աստուածութիւն, որոնց հետեւանքով կը համարուէր նաեւ մարդոց ամուսնութեան եւ մայրութեան պաշտպանը: Ողիմպոսի գլխաւոր աստուածներէն։

Անուան ստուգաբանութիւն

Տիմիթրա (Ատիկէի բարբառով՝ Դիմիթիր, իսկ Դորիականի մէջ՝ Դամաթիր) բառը բաղադրեալ է եւ կը նշանակէ Մայր հող եւ յառաջացած է «Միթիր» (Դորիականի մէջ՝ Մաթիր) բառէն, որ հնդեւրոպական արմատ ունի méh₂tēr (Μητέρα մայր) եւ «Դա» բառը որ կը համապատասխանէ Ատիկէի «Γη» (Եի) բառին եւ ունի իբրեւ առաջին հնդեւրոպական արմատ՝ dheghom։ Միկինեան յունարէնով (Գծային Բ.) գտնուած արձանագրութեան մը, Տիմիթրա կը նշուի si-to-po-ti-ni-ja, այսինքն՝ «ցորենին տիրուհին» եւ թերեւս Տիմիթրայի այլ անուանումն է, կամ մականունը եւ կամ անոր նախորդը՝ պրոնզէ դարուն։

Ծնունդ

Տիմիթրան Քրոնոսի եւ Ռէային դուստրն էր, Իրային, Էսթիային, Զեւսին, Ադիին եւ Փոսիդոնասին քոյրը։ Իր ծնունդը իր քոյրերուն ճակատագրին հետեւեցաւ։ Քրոնոս, գահէն զրկուելու վախէն մղուած, իր զաւակները կը կլլէր հազիւ թէ անոնք ծնէին։ Ռէան, այլեւս չկրնալով դիմանալ իր զաւակներուն կորուստը, օգնեց ամէնէն կրտսերին՝ Զեւսին, խարդաւանքով մը գահընկեց ընել Քրոնոս եւ ազատել իր եղբայրները հօրը փորէն։

Տիմիթրային սերային արկածախնդրութիւնները

Տիմիթրա դիցուհին յայտնի չէր իր սիրային արկածներով։ Ան հեռու կը մնար եւ քիչ մը անհասանելի, ուստի իր սիրականները սակաւաթիւ էին։ Առաջին հաւակնորդները իր եղբայրներն էին։

Զեւս

Զեւս, ցուլի կերպարանք առնելով, միացաւ Տիմիթրային հետ։ Ան իր արարքէն ափսոսալով, խոյ մը ամլացուց եւ իր գործարանները Տիմիթրայի գիրկը ձգեց՝ որպէս զղջման նշան։ Տիմիթրա ընդունեց իր ներողութիւնը եւ քանի մը ամիս ետք ծնաւ իր միակ դուստրը՝ Բերսեֆոնի։

Բոսիդոնաս

Տիմիթրա, որպէսզի ազատի Բոսիդոնասի պաշաչումէն, անոր իգական ձիի կը վերածէ եւ թաքնուեցաւ Աբոլոնասի որդիին՝ Օգնիոսի թագաւորական նախիրներուն մէջ: Բոսիդոնաս երբ հասկցաւ եղածը, ձիու վերածուեցաւ եւ վերջապէս կարողացաւ զինք զուգել: Այս միութենէն ծնունդ առին՝ Տեսբինա անունով դուստր, որուն անունը երբեք կարելի չէր արտասանել եւ սեւ բաշերով թեւաւոր ձի մը, որ կը կոչուէր Արիոն:

Տիմիթրա զայրութենէն՝ Բոսիդոնասէն իր բռնաբարութեան համար, անոր տուաւ «Էրինիա» մականունը։ Զեւս, զայն հանդարտեցնելու համար, ղրկեց Նիմֆեսները (յաւերժահարսեր), որպէսզի զայն լուան Լադոնաս գետին մէջ, առնելով Լուսիա անունը։

Իասոնաս

Տիմիթրային երրորդ ծանօթ սիրականը մահկանացու մըն էր՝ Իասիոնաս անունով, որուն աստուածուհին կատաղութեամբ սիրահարուեցաւ։ Անոնց ծանօթութեան մասին երկու վարկած կայ։

Առաջինը կ'ուզէ անոնց ծանօթացումը ըլլայ Գադմոսին եւ Արմոնիայի հարսանիքներուն:

Ք․Ա․336-334 - հին յունական դրամ, Տիմիթրայի դիմանկարով․ կը գտնուի Աթէնքի Նոմիզմաթիքօ թանգարանը

Երկրորդը՝ որ աւելի տարածուած է, Կրետէի մէջ, Իդա Փսիլորիթիս լեռներուն վրայ Իասիոնաս կ՛որսար։ Քանի մը ժամանակ ետք, աստուածուհին կը ծնի Բլութոս, որ մարդոց կը պարգեւէր հարստութիւն եւ առատութիւն:

Տիմիթրա եւ Բերսեֆոնի

Դիմիթրա եւ իր դուստր Բերսեֆոնի Էլեֆսինեան Խորհուրդներու գլխաւոր դէմքերն էին եւ հաւանաբար աստուածութիւններ էին որոնք Տասներկու աստուածներէն առաջ ալ կը պաշտուէին։ Երբ Բլութոնաս (Ադիս) Բերսեֆոնիին կ;ամուսնանայ, ՏԻմիթրա կը տխրի, կը նուաղի։ Ողիմպոսը կը լքէ եւ սեւ հագած կը սկսկի Բերսեֆոնին փնտռել շրջելով աշխարհիկ մսրդոց միջեւ։

Տիմիթրան Էլեֆսինայի մէջ

Տիմիթրա կը հասնի Էլեֆսինա եւ կը նստի ժայռի մը վրայ; Հոն զայն կը գտնեն Գելէոս թագաւորին աղջիկները։ Տիմիթրան անոնցմէ կը պահէ իր աստուածութեան ինքնութիւնը եւ կը յայտնէ թէ Կրետէէն եկած է ծովահէններէն փախչելու համար։ Աղջիկները անոր կը տեղեկացնեն թէ իրենց ծնողը ծերութեան պատճառով չեն կրնար հոգ տանիլ իրենց նորածին մանչին՝ Դիմոֆոնտաս։ Տիմիթրան յանձն կ՛առնէ նորածինին հոգատարութիւնը եւ կը խոստամայ թէ մանուկը երբեք պիտի չհիւանդանայ։ Երբ պալատ կը հասնի Գելէոսին կինը, գահը իրեն կը յանձնէ, սակայն Տիմիթրան կը մերժէ եւ ոչինչ կ՛ուտէ։ Ան յանձն կ՛առնէ Դիմոֆոնտասին խնամքը եւ կ՛որոշէ զայն անմահ ընել։ Ան Գելէոսին զաւակներուն՝ Թրիբթոլեմոսին, Դիոքլիսին եւ Էվմոլբոսին կը դաստիարակէ կատարեն Էլեֆսինիան Խորհրդապաշտութիւնները։

Բերսեֆոնիին առեւանգումին պատճառով, Տիմիթրա իր ցաւէն ու բարկութենէն մղուած, կ՛որոշէ որ երկրին վրայ ոչ մէկ սերմ աճի։ Մարդկութիւնը սկսաւ սովէ տառապել, եւ Զեւս որոշեց, որ ժամանակն էր միջամտելու։

Նախ ղրկեց Իրիդան, ետքը յաջորդաբար բազմաթիւ աստուածներ նուէրներով, որպէսզի համոզէ զայն, որ երկիրը ձգէ բերք տայ եւ ինքը վերադառնայ Ողիմպոս։ Սակայն Տիմիթրա կը պահանջէր Բերսեֆոնիին վերադարձը եւ Տիաս Էրմիսին Ադիին մօտ կը ղրկէ եւ Բլութոնասին կը հրամայէ Դուստր՝ Բերսեֆոնին ազատ արձակել։ Բերսեֆոնի կը վերադառնայ Տիմիթրային քով եւ աստուածուհին կը թոյլատրէ երկիրը բուսնի։ Ատկէ ետք, Բերսեֆոնի վեց ամիս կ՛ապրէր մօրը հետ՝ Ողիմպոս եւ վեց ամիս կ՛անցընէր Ադիս։ 

Փոքր եւ Մեծ Էլեֆսինիա

Փոքր Էլեֆսինիա

Փոքր Էլեֆսինիա տօնախմբութիւնները կատարուէին Անթեսթիրիոն ամսուն ընթացքին՝ Փետրուարին կէսերէն մինչեւ Մարտին կէսերը, այսինքն երբ Բերսեֆոնին Ադիսէն մօրը մօտը քով կը բարձրանար։

Մեծ Էլեֆսինիա

Մեծ Էլեֆսինիա տօնախմբութիւններ կը կատարուէին Վոիդրոմիոնա ամիսը՝ Օգոստոսի կէսերէն մինչեւ Սեպտեմբերին կէսերը, երբ Բերսեֆոնի Ադիին քով կը վերադառնար։

Թեսմոֆորիա

Տիմիթրային ի պատիւ ամենէն կարեւոր տօնը։ Կը կատարուէր Բիանեփսիոնա ամսուն՝ Սեպտեմբերի կէսերէն մինչեւ Հոկտեմբերի կէսերը՝ սերմանումի եղանակին։ Կը տօնուէր Յունաստանի ամբողջ տարածքին եւ մաս կ՛առնէին միայն ամուսնացած կիներ։

Օրֆիկեան ոգերգ Դիմիթրոս Էլեֆսինիաս

[Δήμητρος Ἐλευσινίας, θυμίαμα στύρακα] Δηώ, παμμήτειρα θεά, πολυώνυμε δαῖμον, σεμνὴ Δήμητερ, κουροτρόφε, ὀλβιοδῶτι, πλουτοδότειρα θεά, σταχυοτρόφε, παντοδότειρα, εἰρήνηι χαίρουσα καὶ ἐργασίαις πολυμόχθοις, σπερμεία, σωρῖτι, ἀλωαία, χλοόκαρπε, ἣ ναίεις ἁγνοῖσιν Ἐλευσῖνος γυάλοισιν, ἱμερόεσσ᾽, ἐρατή, θνητῶν θρέπτειρα προπάντων, ἡ πρώτη ζεύξασα βοῶν ἀροτῆρα τένοντα καὶ βίον ἱμερόεντα βροτοῖς πολύολβον ἀνεῖσα, αὐξιθαλής, Βρομίοιο συνέστιος, ἀγλαότιμος, λαμπαδόεσσ᾽, ἁγνή, δρεπάνοις χαίρουσα θερείοις• σὺ χθονία, σὺ δὲ φαινομένη, σὺ δε πᾶσι προσηνής• εὔτεκνε, παιδοφίλη, σεμνή, κουροτρόφε κούρα, ἅρμα δρακοντείοισιν ὑποζεύξασα χαλινοῖς ἐγκυκλίοις δίναις περὶ σὸν θρόνον εὐάζουσα, μουνογενής, πολύτεκνε θεά, πολυπότνια θνητοῖς, ἧς πολλαὶ μορφαί, πολυάνθεμοι, ἱεροθαλεῖς. ἐλθέ, μάκαιρ᾽, ἁγνή, καρποῖς βρίθουσα θερείοις, εἰρήνην κατάγουσα καὶ εὐνομίην ἐρατεινὴν καὶ πλοῦτον πολύολβον, ὁμοῦ δ᾽ ὑγίειαν ἄνασσαν. [Թարգմանութիւն] «Դիօ, համամայր աստուածուհի, բազմանուն ոգի, մեծաշուք Դեմետեր, մանուկներու դաստիարակ, երջանկութիւն պարգեւող, հարստութիւն պարգեւող աստուածուհի, հասկեր զարգացնող, ամէն բան պարգեւող, որ կը ցնծաս խաղաղութեամբ եւ բազմադժուարին աշխատանքներով, սերմեր ցանող, բերք հաւաքող, ալուէական, կանաչապտուղ, որ կը բնակիս Եղեւսինի մաքուր ծովեզերքներուն մէջ, փափաքելի, սիրելի, բոլոր մահկանացուներուն սնուցողը, առաջինը, որ լուծեց եզներու արօրը ջիղով եւ տուիր մարդկանց փափագելի եւ շատ երջանիկ կեանք, բարեբեր, Բրոմիոսի հետ տանտիկին, փառաւորուած, ջահերով լեցուն, մաքուր, որ կը ցնծաս հունձքի մանգաղներով: Դուն երկրային ես, դուն ալ երեւցող, դուն ալ ամէն բանին մէջ խմելի: Բարեզաւակ, զաւակասէր, մեծաշուք, դեռատի դուստր, որ քո կառքին լծեցիր վիշապներու սանձերը՝ շրջանաձեւ մրրիկներով պտտելով քո գահին շուրջը, միածին բազմանդամ աստուածուհի, մահկանացուներու ամենակալ, շատ ձեւերով, բազմածաղիկ, սրբազանօրհնուած: Եկո՛ւր, երանելի, մաքուր, որ լեցուն ես հունձքի պտուղներով, մեզի վար բերելով խաղաղութիւն եւ սիրելի բարեացկամութիւն եւ շատ երջանիկ հարստութիւն, առողջութեան տիրուհիի հետ միասին։»