Տիգրիս

Ուիքիփետիաէն
Jump to navigation Jump to search


Տիգրիս Գետը Պաղտատի մէջ
Tigr-euph.png

Տիգրիս, գետ Հայկական Լեռնաշխարհի մէջ եւ Միջագետքի մէջ։ Կը հոսի Թուրքիոյ եւ Իրաքի տարածքով։ Տիգրիսը կը կազմէ Արեւմտեան Տիգրիս եւ Արեւելեան Տիգրիս գետերու միախառնումէն։ Երկարութիւնը 1900 կմ, աւազանը՝ 375 հզ կմ2։ Տիգրիս–Եփրատի միջագետքը մարդկային քաղաքակրթութեան հնագոյն կենտրոններէն է։ Հինէն կոչուած է Դղկաթ, որ կը նշանակէ նետ։ Հիմնական աւազանը Իրաքի տարածքին մէջ է, Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններուն՝ ոչ աւելի քան 40 հզ կմ2։ Գետը սկիզբ կ՝ արնէ Հայկական Տաւրոսի լեռներէն երկու՝ Արեւմտեան եւ Արեւելեան Տիգրիս ճիւղերով։

Արեւմտեան Տիգրիսը՝ Արղանա անուամբ սկիզբ կ՝ արնէ Ծովք լիճէն, ապա միանալով Զիբենեին՝ կը մտնէ բնական թունել եւ դուրս կու գայ Վերին (Հայոց) Միջագետք։ Գ. Սրուանձտեանը Տիգրիսի ակունքները կը նկարագրէ որպէս ոսկեղէն երկիր մը։ Տիգրիսը սրբավայր է, դրախտի չորս գետերէն մէկը։

Տիգրիսը կը սկսի Տաւրոսի համակարգին մէջ 2000-3500 մ բարձրութիւններէն, վտակները կը հոսին խոր կիրճերով, կ՝առաջացնեն անտեցեդենտ հովիտներ եւ դուրս կու գայ դաշտավայր՝ ստեղծելով արտաբերման կոներ, որոնք կը կուտակեն մեծ քանակի գետաբերուկներ եւ սելավային (պրոլիւվիալ) նստուածքներ։ Արեւմտեան Տիգրիսի կարեւոր վտակներն են՝ Ամբար, Քաղիրդ (Բաթման)՝ Սասուն գետ վտակով, Արզան, Բաղեշ (Պիթլիս)։

Արեւելեան Տիգրիսը սկիզբ կ՝ առնէ Հայկական Տաւրոս եւ Կորդուաց լեռներու կազմած անկիւնէն եւ գրեթէ միշտ կը հոսին դէպի արեւմուտք՝ մինչեւ Սղերդ քաղաքէն հարաւ-արեւմուտք, ուր կը միանայ Արեւմտեան Տիգրիսին։ Արեւելեան Տիգրիսը (Բոհտանի գետ) Քսենոֆոնն կ՝ անուանէ Կենտրիտես։ Վտակներն են Մոկսի, Խիզանի, Բաղէշի, Խարզան գետերը։ Իսկ Արեւմտեանին միանալէ ետք Տիգրիսի վտակներն են Խաբուր, Մեծ Զաբ, Բարազգիր եւ այլն։

Տիգրիսը եւ վտակները ջրառատ են, կը սկսին Տաւրոսի միջին եւ բարձր լեռներու գոտիի առատ տեղումներէն։ Տիգրիսը աւելի ջրառատ է, քան Եփրատը։ Այսպէս, Բաղդադի մօտ անոր տարեկան միջին ծախսը 1240 խմ/վրկ է, կ՝րնայ հեղեղիլ մշակուող հողատարածութիւնները, քանի որ վարարման դէպքին ծախսը կ՝ անցնի 13 հազար խմ /վրկ-էն եւ բազմաթիւ անգամ աղետներ բերած է։ Այժմ կառուցուած է հատուկ ջրանցք, որով Տիգրիսի ջուրերը կը տանին դէպի Եփրատ եւ կը փրկեն շրջապատի տարածքը ողողումէ։

Հայկական լեռնաշխարհի սահմաններուն Տիգրիսի հոսքը 40 հզ կմ2 սահմաններէն կը կազմէ 15-16 խոր. կմ, միջին ծախսը 530 խմ/վրկ է, առաւելագոյնը կ՝ րնայ հասնիլ 5000 խմ/վրկ-ի, նուազագոյնը՝ 69 խմ/վրկ, տարբերութիւնը աւելի քան 82 անգամ է։ Նման տարբերութիւնը պայմանաւորուած է անոր հետ, որ ամրան երկրորդ կիսուն Տաւրոսի ամբողջ համակարգը կ՝ ինայ արեւադարձային չոր օդային զանգուածներու ազդեցութեան տակ, տեղումներ չեն ըլլար, իսկ Տաւրոսի համակարգին մէջ առատ աղբիւրներ չկան, եղած ջուրերն ալ կ՝ օգտագործուին բնակիչներու կողմէն։

Գետի վտակները վճիտ են, վերին հոսանքներուն հանքայնացումը չանցնիր 100 մգ/լ-ից, իսկ իջնելով դաշտավայր՝ 300-350 մգ/լ-ից։ Գարնան՝ հորդացումներու ժամանակ գետը տղմոտ է։ Գետաւազանի 1 կմ2 –էն տարեկան կը լուացուի 250-400 տ տիղմ։ Տարեկան կոշտ հոս կը կազմէ 14-15 միլիոն տ, որու մէկ մասը կը նստի Միջագետքի դաշտավայրին մէջ, միւս մասը կը հասնի Պարսից ծոց։

Տիգիրսը Եփրատին կը միանայ եւ կը կազմէ Շատ- ալ- Արաբ գետը, կը թափուի Պարսից ծոց՝ առաջացնելով արագ աճող դելտա։ Միջագետքի դաշտավայրը ծովային աւազան եղած է եւ ցամաքած է այս երկու գետերու բերուկներու կուտակումէն։

Ստորին հոսանքներուն նաւարկելի է։ Հորդացման ժամանակ ոչ խորանիստ նաւերը կրնան հասնիլ մինչեւ Մոսուլ։

Կաղապար:ՀԲ