Վիեննական Սրճարան

Jump to navigation Jump to search
Վիեննական սրճարան

Վիեննական սրճարան (գերմաներէն՝ Wiener Kaffeehaus), հանրային սնունդի բնորոշ վայր Աւստրիոյ մայրաքաղաք Վիեննայի, որ մինչեւ այսօր մեծ դերակատարութիւն ունի մայրաքաղաքի մշակոյթին եւ աւանդութիւններուն մէջ: Աւստրիական կայսրութեան ժամանակաշրջանի գրող Փեթեր Ալտենպերկը վիեննական սրճարանները նկարագրած է որպէս «ոչ տան, բայց եւ ոչ դուրսի»:

2011-ի Հոկտեմբերին ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն Վիեննայի սրճային աւանդութիւններուն ներառած է ոչ նիւթական մշակութային ժառանգութեան ցանկին մէջ[1]:

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աւստրիացի լուսանկարիչ, փաստաբան Էմիլ Մայերը սրճարանին մէջ, Վիեննա, 1905-1914

Արխի ային փաստաթուղթերը կը վկայեն, որ Վիեննայի բնակիչները սկսած են սուրճ ըմպել 1660-ականներէն, սակայն Վիեննայի առաջին սրճարանները բացուած են 1680-ականներուն[2]: Կան փաստաթղթեր, որոնք կը վկայեն, որ Վիեննայի առաջին սրճարանները բացուած են հայ առեւտրականներու կողմէ: Առաջին սրճարանը 17 Յունուար 1685-ին գործարկած է Յոհանէս Տիոտափօն (իրական անունը՝ Յովհաննէս Աստուածատուր)[3][4][5][6], յաջորդը 23 Մարտ 1697-ին բացած է ծնունդով երեւանցի[7][8] Իսահակ տէ Լուքան (իրական անունը՝ Սահակ Ղուկասեան): Ան եղած է նաեւ «Երկնագոյն տափաշիշի տակ» այլ վիեննական սրճարանի մը սեփականատէրը, որ բացուած է 1703-ին[9][10][11][12][13][14][15][16][17][18][19][20][21]:

Վիեննական սրճարանները ժամանակի հետ դարձած են այնքան ընդունուած, որ հանրութեան կենսաձեւի անբաժանելի մաս կազմած են: Վիեննական սրճարաններէն տարածում ստացած է ֆրանսացի Միշել Թրոնէի կողմէ ստեղծուած փայտէ փոքրիկ սեղաններու, մարմարէ սեղանիկներու եւ կորաւուն եզրերով աթոռներ կիրարկելու տենդենցը, որ հետագային եւրոպական սրճարաններու կահաւորման խորհրդանիշներէն դարձած է: Ժամանակակից Վիեննան կը պահպանէ իր հին աւանդութիւնները եւ նախկինին պէս կը նկատուի սրճարաններու քաղաք: Անոնց մէջ կը գտնուին հնագոյն պատմութիւն ունեցող սրճարաններ «Շուարցենպերկ»-ը, «Ցենթրալ»-ը, համեմատաբար երիտասարդ, բայց ոչ պակաս հեղինակաւոր «Հերենհոֆ»-ը, «Փրիուքել»-ը, «Վէյմար»-ը, «Կրինշտայտել»-ը:

Սուրճի Օրը Վիեննայի Մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

2002-էն ի վեր՝ իւրաքանչիւր տարուան 1 Հոկտեմբերին, Աւստրիոյ մայրաքաղաքին մէջ պաշտօնապէս կը նշուի «սուրճի օրը»: Այդ օրը վիեննական բոլոր սրճարաններուն, սրճարան-հրուշակարաններուն եւ ճաշարաններուն մէջ այցելուներուն կը հիւրասիրեն աւանդական վիեննական ձեւով պատրաստուած սուրճը եւ այլ սրճային ըմպելիներ, որոնց ըստ նախընտրութեան կ'աւելցնեն սերուցք, լիքիոր, տարբեր համեմներ՝ հել, վանիլին, յաճախ կը զարդարեն տուրմէ քերթուքով:

Աւանդական Վիեննական Սուրճ «Մելանժ»[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

«Մելանժ» սուրճ

«Մելանժը» (ֆր.՝ mélange՝ խառնուրդ) աւստրիական խոհանոցի սրճային ըմպելի է, որ պատրաստելու ժամանակ էսփրեսօ սուրճին կ'աւելցնեն գոլացած կաթ եւ փրփրացած սեր: Առաջին անգամ այսպիսի խմիչք մը Վիեննայի մէջ պատրաստած են 1890-ին: «Մելանժի» որոշ բաղադրատոմսեր կ'առաջարկեն էսփրեսոյին աւելցնել քիչ մը տաք ջուր կամ օգտագործել կրկնակի էսփրեսօ: Այնուամենայնիւ, որեւէ պարագայի վիեննական մելանժի մէջ միշտ էսփրեսոյի եւ կաթի 1:1 յարաբերակցութիւնը կը պահպանեն: «Մելանժը» կը մատուցուի 1 գաւաթ ջուրի հետ եւ երբեմն զարդարուած կ'ըլլայ սերով կամ տուրմի քերթուքով: Այս ըմպելիի առանձին տարբերակ կը նկատուի կայսերական մելանժը (Kaisermelange), որուն մէջ բացի կաթէն եւ կաթնային փրփուրէն, կ'աւելացնեն նաեւ հաւկիթի դեղնուց, շաքարաւազ եւ քոնեակ[22][23][24][25][26]:

Վիեննական սրճարաններու առանձնայատկութիւնը այն է, որ այցելուն, պատուիրելով սուրճը, կրնայ բաւական երկար ժամանակ նստիլ սեղանի շուրջ եւ ընթերցել սրճարանին մէջ առաջարկուող թերթերը: Այս առանձնայատկութիւնը հիմք հանդիսացած է «սրճարանային գրականութիւն» երեւոյթի յառաջացման համար:

Արեւմուտքի մէջ սրճարանային մշակոյթը սկիզբ առած Աւստրիոյ մայրաքաղաքին մէջ: Անոր մէջ մեծ ներդրում ունեցած են աւստրիացի ականաւոր գրողներ Փեթեր Ալտենպերկը, Քարլ Քրաուսը, Հերման Պրոխը եւ Ֆրիտրիխ Թորպերկը, որոնք սրճարանները իչրեւ աշխատավայր եւ հանդիպման ու շփման վայր դիտարկած են: Յայտնի գրող Փեթեր Ալտենպերկը, ըստ լուրերու անգամ մը տուած է «Wien 1, Central Cafe» հասցէն, իբրեւ իր սեփական հասցէն, քանի որ շատ ժամանակ կ'անցընէր Café Central սրճարանին մէջ:

Շանիկարթեն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Շանիկարթեն

Շանիկարթենը (գերմաներէն՝ Schanigarten) ճաշարաններու եւ սրճարաններու կից բացօթեայ ամառնային պատշգամներու աւստրիական անուանումն է: Վիեննայի մէջ անոնք սովորաբար կը կազմակերպուին ընդարձակ մայթերու վրայ կամ յետիոտնային գօտիներու մէջ: Նախքան, անուանումը կ'օգտագործուէր միայն վիեննական սրճարաններու համար, սակայն ժամանակի ընթացքին եզրը կիրարկելի դարձաւ ամբողջ Աւստրիոյ մէջ[27]:

Ի տարբերութիւն սովորական «գարեջրային այգիի», շանիկարթենի սեղանիկները կը տեղադրուին գետինը, որ հանրային սեփականութիւն կը նկատուի: Շանիկարթենի համար առաջին արտօնութիւնը 1750-ին ստացած է Վիեննայի Կարպեն փողոցի սրճարանատէր Ճիանի Տարօնին[27]:

Շանիկարթեն անուան ծագումը յայտնի չէ, սակայն վարկածներէն մէկուն համաձայն անիկա յառաջացած է «Ճիանիի այգի» (Gianni's garden) արտայայտութենէն: Այլ վարկածի մըն ալ համաձայն, անիկա յառաջացած է ֆրանսական Ժան անունէն, որով 19-րդ դարուն ընդունուած եղած է դիմել մատուցողներուն[27]:

Շանիկարթեն հաւաքելու համար պէտք է ստանալ յատուկ արտօնութիւն, որ իւրաքանչիւր տարի ուժի մէջ կ'ըլլայ 1 Մարտէն մինչեւ 15 Նոյեմբեր[27]:

Վիեննական Յայտնի Սրճարաններ Եւ Հրուշակարաններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վիեննայի մէջ կը հաշուարկուին աւելի քան 1100 տարբեր տեսակի սրճարաններ: Անոնցմէ մօտաւորապէս հազարը էսփրեսօ-պարեր են, իսկ մնացեալը՝ սրճարան-հրուշակարաններ:

Վիեննայի կեդրոնական հատուածին մէջ տեղակայուած սրճարաններէ են՝

«Պրիոներհոֆ» սրճարան
  • «Պրիոներհոֆ» սրճարանը (գերմաներէն՝ Wien, Café Bräunerhof), որ գտնուի Վիեննայի մէջ՝ Շթալպուրկաս 2 (Stallburggasse 2) հասցէով[28]: Անիկա վիեննակա աւանդական սրճարան է: Հաստատութիւնը հիմնուած է 1920-1921 թուականներուն Ֆրիտրիխ Պոլպերիցի կողմէ՝ «Sans Souci» անունով: Անիկա անթիկ իրերու գիտակներու եւ արուեստագէտներու հանդիպման վայր էր ու կը գործէր նաեւ իբրեւ պարային սրճարան: Երբ 1938-ին Պոլպերիցը կը հեռանայ Վիեննայէն, անոր իրաւայաջորդը կը փոխէ սրճարանի անունը՝ հաստատութեան տալով «Պրիոներհոֆ» անունը[29]: Պրիոներհոֆը ժամանակին եղեածէ աւստրիացի մեծագոյն դրամատուրգ եւ արձակագիր Թոմաս Պերնհարտի սիրուած վիեննական սրճարանը: Այժմ իւրաքանչիւր շաբաթ օր սրճարանին մէջ կը հնչէ կենդանի երաժշտութիւն: Փոքրիկ նուագախումբը կը կատարէ վալսեր եւ դասական այլ ստեղծագործութիւններ[30]:
«Ցենթրալ» սրճարան
  • «Ցենթրալ» սրճարանը (գերմաներէն՝ Café Central), որ տեղակայուած է Վիեննայի Ներքին քաղաքին մէջ՝ Հերենկաս 14 հասցէին գտնուող «Ֆերսթելի դղեակ» անունով շէնքին մէջ: Սրճարանը բացուած է 1876-ին Պախ եղբայրներու կողմէ: Տիտրիխշթայն պալատը քանդելէ ետք, ուր տեղակայուած էր յայտնի «Կրինշտայտլ» սրճարանը, 19-րդ դարու աւարտին «Ցենթրալ» սրճարանը կը դառնայ այն հիմնական վայրը, ուր կը հաւաքուին Վիեննայի յայտնի մշակութային գործիչները: Սրճարանի մշտական այցելուներ եղած են գրող Փեթեր Ալտենպերկը, ճանչցուած հոգեբան, անհատական հոգեբանութեան համակարգի հայր Ալֆրետ Ատլերը, դրամատուրգ, բանաստեղծ Հուկօ ֆոն Հոֆմանսթանը, էքսպրեսիոնիզմի ճանչցուած ստեղծագործող, գրող Լէօ Փերուցը եւ այլք: 1907-1912 թուականներուն «Ցենթրալ» սրճարանին մէջ հինգշաբթի օրերը տեղի կ'ունենար գիտնականներու հաւաք, որ յայտնի էր նաեւ Առաջին վիեննական խմբակ անունով: Սրճարանը փակուած է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի աւարտին: 1975-ին, «Ֆերսթելի դղեակ» անունով շվնքի վերանորոգումէն ետք, «Ցենթրալ» սրճարանը վերագործարկուած է, սակայն արդէն ոչ թէ կառոյցի ներքին բակին մէջ, այլ շէնքի այն հատուածին մէջ, ուր նախքան դրամատուն մը եղած էր: Ներկայիս սրճարանը իր գրական ու մշակութային անցեալով Վիեննայի զբօսաշրջային առանձնայատուկ վայրերէն կը նկատուի[31][32][33][34][35][36]:


  • «Տեմել» հրուշակարանը (գերմաներէն՝ Demel), որ կը գտնուի Վիեննայի Ներքին քաղաքին մէջ՝ Քոլմարքթ 14 հասցէով: 1778-ին Վիուրթեմպերկէն Վիեննա ժամանած է հրուշակագործ Լիուտվիկ Տենէն եւ 1786-ին բացած սեփական հրուշակարանը: 1799-ին՝ անոր մահէն ետք, գործը կը շարունակեն այրին եւ որդին՝ Աւկուստ Տենէն: Աւկուստի որդին, որ իրաւաբան էր, հրուշակարանը կը վաճառէ առաջին օգնական Քրիստոֆ Տեմելին: Տեմելի օրերուն հրուշակարանը ամրապնդած է դիրքերը շուկայի վրայ եւ ճանաչում ձեռք բերած է: 1874-ին, երբ հրուշակարանը տեափոխուած է Հապսպուրկներոպ ձմեռնային նստավայր՝ Հոֆպուրգի մօտ, անիկա ստացած է կայսերական տան մատակարարի կարգավիճակ:
    «Դեմել» հրուշակարանի սրճարան
    Վիեննայի պալատական պարահանդէսներու եւ խնճոյքներու ժամանակ «Տեմել» հրուշակարանէն կայսերական տան համար նոյնիսկ սպասարկող անձնակազմ եւ յատուկ գոյք կը վարձուէր: 1888-ին՝ հրապարակի վերակառուցումէն ետք, հրուշակարանը տեղափոխվում է Քոլմարքթ փողոց: Կառոյցի ներքին յարդարումը կը կատարուի կարմիր փայտով՝ նէօռոկոքօ ոճով: «Տեմելի» մշտական այցելուները կը դառնան կայսերական տան անդամները եւ, մասնաւորապէս, Աւստրիոյ կայսրուհի Էլիզապէթը: Այդ ժամանակահատուածին մէջ «Տեմելի» սպասարկող անձնակազմը կը համալրուի բացառապէս իգական սեռի ներկայացուցիչներով, որոնք ուսանած էին մենաստաններու մէջ: Անոնք կը կրէին սեւ զգեստ եւ սպիտակ փոքրիկ գոգնոց: Անշլիուսէն ետք՝ 1938-1945 թուականներուն, հրուշակարանի մշտական այցելուները կը դառնան Նացիոնալ-սոցիալիստական գերմանական բանուորական կուսակցութեան Վիեննայի գծով բարձրագոյն կուսակցական պաշտօնակատար Պենետիքտ ֆոն Շիրակը եւ անոր կինը՝ Հենրիետը: «Տեմել» հրուշակարանը յայտնի է աւստրիացի հրուշակագործ Ֆրանց Սաքերի բաղադրատոմսով պատրաստուող Սաքեր տուրմէ տորթով, որ Սաքերի որդի Էդուարդի կողմէ կատարելագործուած է «Տեմել» հրուշակարանին մէջ աշխատելու տարիներուն: «Սքխեր» հիւրանոցի եւ «Տեմել» հրուշակարանի միջեւ երկար ժամանակ շահերու բախում կ'ընթանար բաղադրատոմսի սեփականութեան մասով, որ 1965-ին դատարանին մէջ աւարտեցաւ յօգուտ հիւրանոցի: Անկէ ետք «Տեմել» հրուշակարանի արտադրած Սաքեր տորթը սկսաւ կրել «Տեմելեան Սաքեր տորթ» անունը: Անիկս մինչեւ այսօր ալ կը պատրաստուի ձեռքով եւ ի տարբերութիւն մրցակից տարբերակի՝ չունի ծիրանի անուշով միջին շերտ: Զբօսաշրջիկներու շրջանին ճանչցուած է նաեւ շաքարի փոշիով պատուած մանուշակի թերթիկները, որոնք «Տեմելը» նաքխան մատակարարած է կայսերական պալատին[37][38][39][40][41]:

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Ծանցանկ2

Կատեգորիա:Վիեննայի սրճարաններ (արւմտ.) Կատեգորիա:Վիեննայի մշակոյթ Կատեգորիա:Վիեննայի մշակութային վայրեր (արւմտ.)

  1. Венская кофейная культура включена в список нематериальных культурных наследий ЮНЕСКО (Контрабанда журнал, 14 октября 2011 года)(ռուս.)
  2. «История кофе» Дом кофе.(ռուս.)
  3. History of Viennese coffee house culture.
  4. Rudolf Vierhaus Kraatz - Menge. Том 6, 2006, стр. 576
  5. Iveta Kasalová Kaffeehauskultur in Wien – im Wandel Вена, 2012, стр. 17(գերմ.)
  6. Թաքնված Հայաստան: Պասկալ և Դիոդատո | Hidden Armenia: Pascal & Diodato.
  7. Rudolf Vierhaus Kraatz - Menge. Том 6, 2006, стр. 576.(գերմ.)
  8. Iveta Kasalová Kaffeehauskultur in Wien – im Wandel Вена, 2012, р. 17.(գերմ.)
  9. Peter Noever, Global Lab, Distributed Art Pub Incorporated, 2009, р. 9.(գերմ.)
  10. Éva R. Bajkay, Zeit des Aufbruchs: Budapest und Wien zwischen Historismus und Avantgarde : eine Ausstellung des Kunsthistorischen Museums Wien in Zusammenarbeit mit dem Collegium Hungaricum, Kunsthistorisches Museum, 2003, р. 226.(գերմ.)
  11. Paul Hofmann, The Viennese: Splendor, Twilight, and Exile, Doubleday, 1989, стр. 62.(գերմ.)
  12. Lillian Schacherl, Vienna, Prestel, 1993, р. 20.(գերմ.)
  13. Ina Baghdiantz McCabe, Orientalism in Early Modern France: Eurasian Trade, Exoticism, and the Ancien Régime, Berg, 2008, р. 195—196.(գերմ.)
  14. Harold B. Segel, The Vienna Coffeehouse Wits, 1890-1938, Purdue University Press, 1993, р. 8.(գերմ.)
  15. Johannes Ebert, Knut Görich, Die große Chronik Weltgeschichte: Absolutismus, Aufklärung und Revolution : 1648 - 1793, Wissenmedia Verlag, 2008, р. 103.(գերմ.)
  16. Mark Pendergrast, Uncommon Grounds: The History of Coffee and How It Transformed Our World, Basic Books, 2010, р. 10.(անգլերէն)
  17. Brigitte Beier, Neue Chronik der Weltgeschichte, Wissenmedia Verlag, 2007, р. 425.(գերմ.)
  18. Mădălina Diaconu, Sensorisches Labor Wien: urbane Haptik- und Geruchsforschung, LIT Verlag Münster, 2011, р. 180.(գերմ.)
  19. Peter Csendes, Ferdinand Opll, Karl Vocelka, Wien: Die frühneuzeitliche Residenz (16. bis 18. Jahrhundert), Böhlau Verlag Wien, 2003, р. 442.(գերմ.)
  20. Hans Jürgen Teuteberg, Die Revolution am Esstisch: neue Studien zur Nahrungskultur im 19.-20. Jahrhundert, Franz Steiner Verlag, 2004, р. 180.(գերմ.)
  21. Ursula M. Becker, Kaffee-Konzentration: zur Entwicklung und Organisation des hanseatischen Kaffehandels, Franz Steiner Verlag, 2002, р. 37.(գերմ.)
  22. Венская классика.(ռուս.)
  23. Kaffeezubereitung(գերմ.)
  24. Kaisermelange, Großer Brauner, Fiaker: So bereiten Sie Wiens Kaffeeklassiker selbst zu.(գերմ.)
  25. Kaisermelange.(գերմ.)
  26. Erhard Gorys Das neue Küchenlexikon. Von Aachener Printen bis Zwischenrippenstück,2007, ISBN 978-3-423-36245-0.(գերմ.)
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 Шанигартен, Вена.(գերմ.)
  28. Café Restaurant Bräunerhof.(գերմ.)
  29. Felix Czeike (Hrsg.): Café Bräunerhof. In: Historisches Lexikon Wien. Band 1, Kremayr & Scheriau, Wien 1992, ISBN 3-218-00543-4, S. 533.(գերմ.)
  30. «Café Bräunerhof»։ Lonely Planet։ արտագրուած է՝ 28. Oktober 2013 (գերմ.)
  31. Kurt-Jürgen Heering (Hrsg.): Das Wiener Kaffeehaus. Insel, FrankfurtM. 2002, ISBN 3-458-33018-6.(գերմ.)
  32. Felix Czeike: Historisches Lexikon Wien. Band 1. Verlag Kremayr & Scheriau, Wien 1992, ISBN 978-3-218-00543-2, S. 533.(գերմ.)
  33. Ernst Wolfram Marboe (Hrsg.): Café Central. Müller, Wien 1989, ISBN 3-900784-06-X.(գերմ.)
  34. О.А. Назарова ВЕНСКИЙ КРУЖОК И ВИТГЕНШТЕЙН // Вестник Томского государственного университета. Философия. Социология. Политология. — 2007. — Вып. 1. — С. 31-40.(ռուս.)
  35. Как Гитлер, Троцкий, Сталин, Тито и Фрейд жили в Вене.(ռուս.)
  36. Café Central.(անգլերէն)
  37. Felix Czeike: Historisches Lexikon Wien. Band 2. Kremayr & Scheriau, Wien 1993, ISBN 978-3-218-00544-9, S. 9(գերմ.)
  38. Federico von Berzeviczy-Pallavicini, Christian Brandstätter, Franz Hubmann: Die k.k. Hofzuckerbäckerei Demel. Ein Wiener Märchen. Mit einem einleitenden Essay von Gotthard Böhm, 74 Farb- und 28 Schwarzweiß-Abbildungen nach Photographien von Franz Hubmann und 76 Abbildungen nach Zeichnungen und Vignetten von Federico Pallavicini. Molden, Wien 1976, ISBN 3-217-00766-2.(գերմ.)
  39. Ingrid Haslinger, Erika Patka, Marie-Luise Jesch: Der süße Luxus. Die Hofzuckerbäckerei und die ehemaligen k. u. k. Hofzuckerbäcker Demel, Gerbeaud, Gerstner, Heiner, Rumpelmayer, Sluka. Eine Ausstellung des Kulturkreises Looshaus. Agens Werk Geyer + Reisser, Wien 1996, ISBN 3-9500302-4-7.(գերմ.)
  40. János Kalmár, Mella Waldstein: K.u.K. Hoflieferanten Wiens. Stocker, Graz 2001, ISBN 3-7020-0935-3. S. 16-21.(գերմ.)
  41. Café Deme