Վեց Հայկական Նահանգներ
Վեց Հայկական Նահանգները (օսման.՝ ولايت سته Vilâyat-ı Sitte, թրքերէն՝ Altı Ermeni ili) Օսմանական Կայսրութեան գլխաւոր նահանգներն էին ուր հայ բնակչութեան մեծամասնութիւնը կը բնակէր: Այս նահանգները միասին կը կազմեն Արեւմտեան Հայաստանի մեծ մասը: Այս նահանգներն են՝ Վան, Էրզրում, Խարբերդ, Բաղէշ, Տիարպեքիր, եւ Սեբաստիա:
Անունը
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]«Վեզ Հայկական Նահանգեր» անունը դիւանագիտական գործածութիւն մըն է որ կը ներկայացնէր Օսմանական Կայսրութեան այն նահանգներուն ուր հայ բնակչութիւնը մեծ թիւով ներկայ էր: Այն ժամանակաշրջանին, դիւանագիտական լեզուով, այս անունը կը նշանակէր այն տարածքը որուն համար քանի մը քաղաքական ուժեր բարենորոգումներ կը պահանջէին հայերուն օգտին[1]: Այս անունը որդեգրուած էր Պերլինի Պայմանագրին միջոցաւ 1878 թուականին, որուն նպատակն էր իրականացնել բարենորոգումները պահանջուած տեղացի հայ ժողովուրդին կողմէ, ինչպէս նաեւ վերահսկել իրենց ապահովութիւնը, օրինակ՝ քիւրտերուն դէմ[2]:
ժողովրդաբնակութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Ազգային ցեղային խումբեր
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Վիճակագրական վելուծում ցեղային խումբերուն Օսմանական նաանգներուն մէջ, Կոստանդնուպոլսոյ Հայոց Պատրիարքութեան կողմէ, 1912[3]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
| Ցեղային խումբերը | Բաղէշ | Տիարպեքիր | Էրզրում | Խարբերդ | Սեբաստիա | Վան | Ընդհանուր | % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Հայերը | 180,000 | 105,000 | 215,000 | 168,000 | 165,000 | 185,000 | 1,018,000 | 38.9 |
| Թուրքերը1 | 48,000 | 72,000 | 265,000 | 182,000 | 192,000 | 47,000 | 806,000 | 30.8 |
| Քիւրտերը2 | 77,000 | 55,000 | 75,000 | 95,000 | 50,000 | 72,000 | 499,000 | 19.1 |
| Ուրիշ3 | 30,000 | 64,000 | 48,000 | 5,000 | 100,000 | 43,000 | 290,000 | 11.1 |
| Ընդհանուր | 382,000 | 296,000 | 630,000 | 450,000 | 507,000 | 350,000 | 2,615,000 | 100 |
| 1 ՆերառեալՔիզիլպաշ
2 Ներառեալ Զազա 3 Ասորի, յոյն, պարսիկ... | ||||||||
Օսմանական Կայսրութեան բնակչութեան պաշտօնական վիճակագրութիւն, 1914[4]
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]1914 թուականի Օսմնական Կայսրութեան պաշտօնական բնակչութեան թիւը հիմնուած էր նախօրօք մարդահամարի մը վրայ որ թերգնահատած է ազգային եւ ցեղային փոքրամասնութիւններուն թիւը, ներառեալ՝ հայերուն[5]: Այն վիճակագրութիւնը նկատի չէր առած ազկային կամ ցեղային խումբերը, այլ միայն կրօնականները: Հետեւաբար, հայ բնակչութեան թիւը միայն կը ներառէր այն հայերը որոնք Հայ Առաքելական Եկեղեցուոյ կը պատկանէին: Այն մահմետական հայերը, որոնց թիւը բարձրացած էր, կը հաշուէին մահմետկան կրօնական խումբին մէջ: Իսկ հայ բողոքականները կը հաշուէին «ուրիշ» խումբին մէջ:
| Ցեղային խումբերը | Բաղէշ | Տիարպեքիր | Էրզրում | Խարբերդ | Սեբաստիա | Վան | Ընդհանուր | % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Մահմետականները | 309,999 | 492,101 | 673,297 | 446,376 | 939,735 | 179,380 | 3,040,888 | 79.6 |
| Հայերը | 119,132 | 65,850 | 136,618 | 87,862 | 151,674 | 67,792 | 628,928 | 16.5 |
| Ուրիշ | 44,348 | 4,020 | 5,797 | 4,047 | 78,173 | 11,969 | 148,354 | 3.9 |
| Ընդհանուր | 473,479 | 561,971 | 815,712 | 538,285 | 1,169,582 | 259,141 | 3,818,170 | 100 |
- Քարտէս
1893-96, Հայ բնակչութիւնը
Հայ բնակչութիւնը վեց հայկական նահանգներուն մէջ
.JPG)
Ամէնամեծ նահանգները
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]20րդ դարու սկիզբը՝
| Քաղաք | Նահանգ | Բնակչութիւն | Հայերը | % |
|---|---|---|---|---|
| Վան[6] | Վանի նահանգ | 40,000 | 25,000 | 62.5% |
| Սեբաստիա[6] | Սեբաստիոյ նահանգ | 60,000 | 30,000 | 50% |
| Էրզրում[6] | Էրզրումի նահանգ | 60,000 | 15,000 | 25% |
| Խարբերդ[6] | Խարբերդի նահանգ | 12,000 | 6,000 | 50% |
| Բաղէշ[6] | Բաղէշի նահանգ | 30,000 | 7,000 | 23% |
| Տիարպեքիր | Տիարպեքիրի նահանգ | 150,000 | 45,000 | 33% |
| Արաբկիր[6] | Խարբերդի նահանգ | 20,000 | 10,000 | 50% |
| Մալաթիա[6] | Խարբերդի նահանգ | 40,000 | 20,000 | 50% |
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ Jongerden Joost, Verheij Jelle, խմբգրնր․ (2012)։ Social relations in Ottoman Diyarbekir, 1870-1915։ The Ottoman Empire and its heritage : politics, society and economy։ Leiden ; Boston: Brill։ ISBN 978-90-04-22518-3
- ↑ Roosevelt Theodore, Root Elihu, Hay John (1914)։ The Panama Canal and our relations with Colombia Papers relating to the acquisition of the Canal Zone, including an extract from the message of President Roosevelt, December 7, 1903, and the message relating to the Isthmian Canal, January 4, 1904; an addr։ [Govt. Print. Off.]
- ↑ «Bryce - The Treatment of Armenians...»։ www.armenianhouse.org։ արտագրուած է՝ 2026-01-12
- ↑ «Türk Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanlığı»։ www.tsk.tr (անգլերեն)։ արտագրուած է՝ 2026-01-12
- ↑ Steven T. Katz,The Holocaust in Historical Context, 1994, p. 86 ...indicates (based on 1919 British estimates) that though Ottoman data were generally reliable they did underestimate the Armenian population in 1914...
- 1 2 3 4 5 6 7 Hakobyan, Tavedos (1987), Պատմական Հայաստանի քաղաքները (Cities of historic Armenia) (in Armenian). Yerevan: "Hayastan" Publishing.