Վարդուհի Քալանթար

­

Վարդուհի Քալանթար
Ծննդավայր	Պուրսա, Օսմանեան Կայսրութիւն
Մահացած է	1978
Քաղաքացիութիւն	իտալական - ֆրանսական
Ազգութիւն	հայ
Ազդած է	հայ կնոչական շարժման
Երկեր/Գլխաւոր գործ	Կեդրոնական բանտի կիներու բաժինը
Մասնագիտութիւն	պատմաբան

Վար­դու­հի ­Քա­լան­թար ­(Քալանթարեան) Նալ­բան­դեան (1895, Պուրսա, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1978, Ուաշինկթըն, Ա․Մ․Ն․)։ Ե­ղած է 1915-ի գար­նան ձեր­բա­կա­լո­ւած միակ կի­նը։ Հրապարակագիր, պատմաբան, հասարակական գործիչ։ Բարձրագոյն ուսումը՝ գրականութիւն եւ պատմութիւն, շարունակած է Լօզան, Զուիցերիա։

Առաջին տարիներ

Ընտանիք

Վար­դու­հի ­Քա­լան­թար ծնած է 1895-ին Պուրսա։ Հայ­րը՝ ­Դա­ւիթ ­Քա­լան­թա­րեան, ե­ղած է Ա­ւե­տիս Ահարո­նեա­նի նա­խակր­թա­րա­նի ու­սու­ցիչն ու տնօ­րէ­նը եւ անոր ըն­կե­րակ­ցած է Իգ­տի­րէն (Ահարոնեա­նի ծննդա­վայ­րը) մին­չեւ Էջ­միած­նի ­Գէոր­գեան ճե­մա­րա­նը։ Մայ­րը՝ ­Թա­գու­հի ­Մանիսալեան, ու­սուց­չու­հի, ե­ղած է Տ­րա­պի­զո­նի հայ աղջ­կանց վար­ժա­րա­նի տնօ­րէ­նու­հին։

­Լօզան գտնուած է ու­սա­նե­լու հա­մար գրա­կա­նու­թիւն եւ պատ­մու­թիւն։ Ա­ւե­տիս Ա­հա­րո­նեա­նի, ­Ռու­բէն ­Սե­ւա­կի, հայ ու­սա­նող­նե­րու եւ գոր­ծիչ­նե­րու ըն­կե­րակ­ցու­թեամբ, ալ ա­ւե­լի մօ­տե­ցած է հայ­կա­կան յե­ղա­փո­խու­թեան գա­ղա­փա­րին։ Նաեւ ան­պա­կաս ե­ղած են հան­դի­պում­նե­րը թուրք ե­րի­տա­սարդ­նե­րու հետ, գրե­թէ բո­լորն ալ հա­մա­կիր ե­րիտ­թուր­քե­րու շար­ժու­մին։

Ձերբակալութիւն

Ամբաստանութիւն եւ բանտարկութիւն

1914-ին, ­Վար­դու­հի ­Պո­լիս գտնո­ւած է ար­ձա­կուր­դի հա­մար (ո­րո­շած էր Եւ­րո­պա չվե­րա­դառ­նալ, ա­ռան­ձին չձգե­լու հա­մար իր ծնող­քը)։ 1915-ի գարնան ձերբակալուած է հօր հետ։ Ռազ­մա­կան ա­տեան ա­ռաջ­նոր­դո­ւած են ու ամ­բաս­տա­նո­ւած՝ «հայ ազ­գայ­նա­կան եւ ան­ջա­տո­ղա­կան շար­ժու­մին» ան­դա­մակ­ցու­թեան մե­ղադ­րան­քով (Վար­դու­հի ձեր­բա­կա­լո­ւած է իր ըն­տա­նի­քին Լօզանէն գրած անձ­նա­կան նա­մակ­նե­րուն պատճառով)։ ­Վար­դու­հին եւ հայ­րը ցկեանս բեր­դար­գե­լու­թեամբ դա­տա­պար­տո­ւած են, իսկ մայ­րը ան­պարտ ար­ձա­կո­ւած է։

Ա­տեա­նին վճի­ռը յե­նո­ւած է ռազ­մա­կան նա­խա­րար Էն­վէր փա­շա­յի ստո­րագրու­թեամբ 2 ­Հոկտ. 1915 թո­ւա­կիր պե­տա­կան վա­ւե­րա­թուղ­թի մը վրայ, ուր կը նշո­ւի թէ եր­կու ­Քա­լան­թա­րեան­նե­րը ստեղ­ծած են չա­րա­կամ պա­րու­նա­կու­թեամբ վա­ւե­րագ­րեր եւ թէ ա­նոնք փոր­ձած են օ­տար հան­րա­յին կար­ծի­քը գրգռել Օս­մա­նեան կայս­րու­թեան դէմ, ինչպէս նաեւ կեան­քի կո­չել ան­կախ ­Հա­յաս­տա­նը։ Շ­նոր­հիւ բարձ­րաս­տի­ճան դի­ւա­նա­գի­տա­կան մի­ջամ­տու­թիւն­նե­րու վճի­ռը թե­թեւ­ցած է եւ փո­խո­ւած հինգ տա­րո­ւան բան­տար­կու­թեամբ՝ ­Պոլ­սոյ Կեդ­րոնա­կան բան­տին մէջ։

Զապել Եսայեանի եւ տոքթ․ Յ․ Քալանթարեանի դրական միջամտութիւններ

Զա­պել Ե­սա­յեան՝ փա­խուստ տալով 24 Ապ­րի­լի ձեր­բա­կա­լու­թիւն­նե­րէն, ­Քա­լան­թա­րեան­նե­րու հար­ցով ­Պուլ­կա­րիոյ ար­քու­նի ըն­տա­նի­քին ան­ձամբ այ­ցե­լած է ու օգ­նու­թիւն խնդրած։ Իսկ տոքթ․ Յովհաննէս ­Քա­լան­թա­րեան՝ Վար­դու­հիի ­լոն­տո­նաբ­նակ հօ­րեղ­բայրը, որ ծա­նօթ եղած է հայան­պաստ գործունէութեամբ, Ա․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին չէ­զոք Ս­պա­նիոյ թա­գա­ւոր՝ Ալ­ֆոն­սօ ԺԳ.ի միջամտութիւնը կը պահանջէ, որպէսզի սուլ­թա­նը նե­րում շնոր­հէ։

18 ­Մարտ 1918 Պ­րէսթ-­Լի­թովս­քի խա­ղա­ղու­թեան դաշ­նա­գի­րը ռազ­մա­կան գե­րի­նե­րու ա­զատ ար­ձա­կու­մը կը թե­լադ­րէր։ ­Քա­լան­թա­րեաննե­րը ու­նե­նա­լով ռու­սա­կան քա­ղա­քա­ցիու­թիւն եւ քա­նի որ դա­տո­ւած էին ­Ռազ­մա­կան Ա­տեա­նին առ­ջեւ, գե­րի նկա­տո­ւած են ու ա­զատ ար­ձա­կո­ւած են ի­րենց բան­տա­րո­կու­թե­նէն գրե­թէ ե­րեք տա­րի ետք։ ­Նոյն տա­րո­ւան (1918) Օ­գոս­տո­սին ­Վարդուհիին հայրը կը մա­հանայ, բան­տին մէջ են­թար­կուած ծանր պայ­ման­նե­րուն պատ­ճա­ռով։

Հասարակական գործունէութիւն

1918-ի ­Հոկ­տեմ­բե­րին ­Մուտ­րո­սի զի­նա­դա­դա­րի ստո­րագ­րու­թեամբ հա­յու­թիւ­նը կը վե­րա­կազ­մա­կեր­պո­ւի. վե­րապ­րող­նե­րու օգ­նու­թեան միու­թիւն­ներ, քա­ղա­քա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­ներ եւ մա­մու­լը կը ծաղ­կին։ ­Կը սկսի ­Վար­դու­հիին գրա­կան աս­պա­րէ­զը, ինչ­պէս նաեւ հա­սա­րա­կա­կան գոր­ծի­չի կեան­քը։

Վարդուհին կը դառնայ ­Հայ­րե­նի­քի օգ­նու­թեան միու­թեան ­Պոլ­սոյ մաս­նա­ճիւ­ղին հիմ­նա­դիր­նե­րէն եւ ­Հայ ­Կա­նանց ըն­կե­րակ­ցու­թեան (ՀԿԸ). ֆե­մի­նիս­տա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն, որ աշ­խա­տած է կա­նանց հա­ւա­սա­րու­թեան, ինչպէս նաեւ տա­րագ­րեալ­նե­րուն եւ որ­բե­րուն ա­ջակ­ցու­թեան հա­մար) ա­ռա­ջին ան­դամ­նե­րէն մէ­կը։ ­Ներդ­րում ու­նե­ցած է կի­նե­րուն ուղ­ղո­ւած «Ոս­կի օր»-ո­ւան կազ­մա­կեր­պու­թեան ար­շա­ւին՝ գո­հա­րե­ղէն­նե­րու նո­ւի­րա­տո­ւու­թիւն նո­րաս­տեղծ ­Հա­յաս­տա­նի ­Հան­րա­պե­տու­թեան հա­մար։ Ինչ­պէս նաեւ ­Հայ ­Կար­միր ­Խա­չի նա­խա­ձեռ­նած հան­գա­նա­կու­թեան ի նպաստ հայ­կա­կան բա­նա­կին որ կը պա­տե­րազ­մէր քե­մա­լա­կան ու­ժե­րուն դէմ։

Կեանքը Ամերիկա

Ամուսնութիւն

Վար­դու­հին, երբ մայրը կը մահանայ, 1921-ին ­Միա­ցեալ ­Նա­հանգ­ներ կը մեկնի եւ ­Թուր­քիա եր­բեք չի վե­րա­դառնար։ 1923-ին կ՚ամուսնանայ Զա­ւէն ­Նալ­բան­դեա­նի հետ։ ­Միա­սին, 1926-ին կ­՚որ­դեգ­րեն «­Զա­րե­ւանդ» գրչա­նու­նը եւ բա­ւա­կան աշ­խա­տանք-ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ հրա­տա­րա­կած են, ինչ­պէս օ­րի­նակ՝ «­Միա­ցեալ ան­կախ ­Թու­րա­նիա» աշխատութիւնը, զոր 1971 թուականին ­Վա­հագն ­Տատ­րեան անգ­լե­րէ­նի թարգ­մա­նած է։

Հրատարակութիւններ

Զանազան աշխատութիւններ

Վարդուհի Քալանթար ս­տո­րագ­րած է գրա­խօ­սա­կան, ա­րո­ւես­տա­բա­նա­կան յօ­դո­ւած­ներ, ե­րաժշ­տա­կան գրա­դա­տա­կան­ներ, ըն­տա­նե­կան պատ­մու­թիւն­ներ, ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ եւ փոր­ձագ­րու­թիւն­ներ հայ­կա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան, ըն­կե­րու­թեան մէջ հայ կնոջ ան­ցեա­լի եւ ներ­կայ դե­րին, ­Հայ ­Կար­միր ­Խա­չին կա­րե­ւո­րու­թեան մա­սին, եւ այլ։

Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը իր գլխաւոր գործերէն կը սեպուի։ Գիր­քը յու­շագ­րու­թիւն մըն է ­Վար­դու­հի ­Քա­լան­թա­րի՝ ­Պոլ­սոյ բան­տին մէջ ան­ցու­ցած օ­րե­րուն։

Մահ եւ ձգած ժառանգութիւն

1978-ին, մահացած է Ո­ւա­շինկ­թը­նի մէջ։ Մա­հէն քա­նի մը ա­միս ա­ռաջ կարճ ինք­նա­կեն­սագ­րա­կան մը գրած եւ ղրկած է «­Հայ­րե­նիք» օ­րա­թեր­թին, խնդրե­լով հրա­տա­րա­կել մա­հէն ետք։ Ան­զա­ւակ ըլ­լա­լով, ա­մո­լը իր ու­նե­ցո­ւած­քին մեծ մա­սը նո­ւի­րա­բե­րած է «­Հայ­րե­նիք»ի հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րուն՝ Հ.Յ.Դ. հրա­տա­րակ­չու­թիւն, ­Պոս­թոն (Armenian Review, Armenian Weekly)։

­Վար­դու­հիին անձ­նա­կան ար­խի­ւը ան­յայտ մնա­ցած է։

Տե՛ս նաեւ

Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը