Վայրկեան

Վայրկեան (նշանակութիւնը՝ վ, միջազգային՝ min) - ժամանակի չափման միաւոր։ Ժամանակակից սահմանմամբ, վայրկեան հաւասար է 60 երկվայրկեանի (ժամի 1/60-ը կամ օրուայ 1/1440-ը)։ Վայրկեանը չի հանդիսանար Միաւորներու միջազգային համակարգի չափման միաւոր, սակայն անոր օգտագործումը կը թոյլատրուի Միաւորներու միջազգային համակարգին մէջ։ Հին աստղագիտական աշխատութիւններու մէջ վայրկեանը կրնայ նոյնպէս նշանակել ժամանակի միաւոր, որ հաւասար է օրուայ 1/60 մասին (այսինքն 24 ժամանակակից վայրկեան)։

Վայրկեանը նաեւ անկիւնը չափելու միաւոր է եւ կը կազմէ աստիճանի (°) կամ ( ' ) 1/60 մասը եւ հավասար է 60 անկիւնային երկվայրկեանի, օրինակ՝ 5' ( 5 վայրկեան):

UTC ժամանակի չափանիշին մէջ, հազուադէպ պարագաներու, վայրկեան մը կրնայ ունենալ 61 վայրկեան (երկվայրկեան), որ հետեւանք է «նահանջ վայրկեաններուն» (leap seconds)։ Նաեւ նախատեսուած է «ժխտական նահանջ վայրկեան» մը ներմուծելու հնարաւորութիւնը, որուն պատճառով վայրկեանը կրնայ տեւել 59 վայրկեան (երկվայրկեան), սակայն աւելի քան 40 տարիներու ընթացքին, այս դրութեան տակ նման բան երբեք չէ պատահած։

Պատմութիւն

Ալ-Պիրունի (Al-Biruni) առաջինն էր, որ 1000 թուականին, Հրէական ամիսներու քննարկման ընթացքին, ժամը վաթսունական դրութեամբ բաժնեց վայրկեաններու, երկվայրկեաններու, երրորդականներու եւ չորրորդականներու։

Պատմականօրէն, «minute» (վայրկեան) բառը յառաջացած է լատիներէն pars minuta prima արտայայտութենէն, որ կը նշանակէ «առաջին փոքր մաս»։ Ժամու այս բաժանումը կարելի է աւելի մանրամասնել «երկրորդ փոքր մասով» (լատիներէն՝ pars minuta secunda), ուրկէ ալ յառաջացած է «second» (երկվայրկեան) բառը։ Աւելի մեծ ճշգրտութեան համար, ժամանակին կ'օգտագործուէր նաեւ «երրորդական» (վայրկեանի $1/60$-ը) եզրը, սակայն արդի դրութեան մէջ վայրկեանները կը բաժնուին տասնորդականներով։

Վայրկեաններու համար օգտագործուող մէկ գիծի (prime ′) եւ երկվայրկեաններու համար՝ երկու գիծի (double prime ″) նշանները ցոյց կու տան ժամու առաջին եւ երկրորդ «հատումները» (ինչպէս որ «ոտքը» (foot) եարտին առաջին հատումն է, իսկ «մատնաչափը» (inch)՝ երկրորդը)։

1267-ին, միջնադարեան գիտնական Ռոժէ Պէյքըն (Roger Bacon), լատիներէնով գրելով, սահմանեց լիալուսիններու միջեւ ինկած ժամանակամիջոցը՝ որպէս ժամերու, վայրկեաններու, երկվայրկեաններու, երրորդականներու եւ չորրորդականներու (horae, minuta, secunda, tertia, quarta) թիւ՝ որոշակի թուականներու կէսօրէն ետք։

Ժոսթ Պիւրկի (Jost Bürgi) առաջին ժամագործն էր, որ 1577-ին աստղագէտ Թիքօ Պրահէի (Tycho Brahe) համար պատրաստած ժամացոյցին վրայ աւելցուց վայրկեանացոյց սլաքը։ Ձեռքի ժամացոյցներուն մէջ վայրկեանացոյցի ներմուծումը կարելի դարձաւ միայն 1675-ին, անգլիացի ժամագործ Թոմաս Թոմփիոնի (Thomas Tompion) կողմէ մազարտանակի (hairspring) գիւտէն ետք։

Տե՛ս նաեւ

• Վաթսունական Հաշիւի Համակարգ
• Լուսնային Տարի
• Ժամանակի Չափման Միաւորներ