Վահան Մանուէլեան (Տողրամաճեան)

Jump to navigation Jump to search
Վահան Մանուէլեան
Ծնած է ենթադր. 1870
Ծննդավայր Իզմիթ, Թուրքիա
Մահացած է 16 Մայիս 1904(1904-05-16)
Մասնագիտութիւն քաղաքական գործիչ
Կուսակցութիւն Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն

Վահան Մանուէլեան, ենթադր. 1870, Իզմիթ16 Մայիս 1904(1904-05-16), դաշնակցական ղեկավար գործիչ, յեղափոխութեան գիրկը նետուած է կանուխէն Պոլսոյ մէջ իբրեւ գործակից Արշակ Վռամեանի եւ Բաբգէն Սիւնիի։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կարապետ Տողրամաճեան (ծածկանունով՝ Վահան Մանուէլեան) ծնած է Մարմարա 1870 (ենթադրաբար) թուականին, Մարմարա Ծովու ափին, Իզմիթ քաղաքի Մեծ Նորգիւղ թաղամասը։ Երբ 1890-ական թուականներուն Հայ Յեղափոխական շարժում կը սկսի, Կարապետ կը սկսի աշխատիլ Վահան Մանուէլեան անունով եւ կ՚անդամանայ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան եւ կը նետուի պայքարի դաշտ։

Կազմակերպչական сործեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1893-1894 թուականներուն Պոլիսի տարբեր Հայկական վարժարաններուն մէջ կը սկսի աշխատիլ եւ կը գործակցի Արշակ Վռամեանի եւ Բաբգէն Սիւնիին հետ եւ ամուր հիմերը կը դնէն Դաշնակցութեան Պոլսոյ կազմակերպութեան։ Համիտեան լայնատարած կոտորածներու ժամանակ, Վռամեանի, Սիւնիի, եւ Վահանի գլխաւորութեամբ, Պոլսոյ ՀՅԴ-ի կոմիտէն ժողովրդական բողոքի մեծ ցոյցեր կը կազմակերպէ։Այդ նոյն տարիներուն, իր ընկերներուն հետ կը նախաձեռնեն Օսմանեան Դրամատան պատմական յանդուգն գործը, Պանք Օթոմանը, ուր փորձեցին Եւրոպական մեծ տէրութիւններէն ուշադրութիւն գրաւել որպէսզի Սուլթան Համիտը իրեն պատասխանատուութեան առջեւ սանձեն։

Պանք Օթոմանի գրաւումէն ետք, Վահան կը հեռանայ Պոլիսէն որովհետեւ Թրքական ոստիկանութեան կողմէ կը սկսի հետապնդուիլ։ 1896-ին կը հաստատուի Պուլկարիա եւ Վառնայի եւ Ֆիլիպէի Հայկական վարժարաններուն հաստատման եւ ուսուցչութեան գործին կ՚անցնի։ Վահան նաեւ կ՚աշխատի պանդուխտի Հայ երիտասարդներուն ազգային-յեղափոխական գաղափարներով ոգեւորել եւ Դէպի Երկրի կարգախօսով մղել իրենց այդ ուղղութեամբ։ Ան նաեւ կը դառնայ Պուլկարիոյ «Շարժում» թերթի գործակիցներէն մէկը եւ յօդուածներ կը գրէ Հայկական հարցերու եւ ազգային-ազատագրական շարժման նիւթերու շուրջ ու կը յայտնէ իր քաղաքական ու գաղափարական ծալքերն ու առաջադրանքները։

1899 թուականին Վահան կ՚ընտրուի «Դաշնակցութեան Կամքը» մարմինին եւ Ռոստոմի յանձնարարութեամբ կ՚անցնի Թիֆլիս, ուր Դէպի Երկիր զէնք, զինամթերք, եւ մարտիկ ուղարկելու գլխաւոր կեդրոնն էր։ 1901-ին կ՚անցնի Թաւրիզէն կ՚անցնի Վան ու կ՚աշխատի Նիկոլ Դումանի կողքին։ Ապա՝ կ՚անցնի Սասուն եւ կը կը փորձէ լուծել ներքին վէճեր որ ծագած էր ապստամբական շարժման ռազմավարային ուղին ճշդորոշելու հարցին վրայ Անդրանիկի եւ Հրայր Դժոխքին միջեւ։Վահան դեր կ՚ունենայ ներքին այդ վէճերու հարթումին եւ փարատումին մէջ։ Ապա՝ կը ստանձնէ Սասնոյ եւ Մուշի յեղափոխական կազմակերպութեան ընդհանուր ղեկաւարութիւնը եւ աւելի քան երկու տարի նախապատրաստական մեծ աշխատանք կը տանի որպէսզի ամբողջ շրջանը կրնայ դիմագրաւել Համիտի ջարդարար ծրագիրները։

1902էն-1904 թուականին Վահան կը մասնակցի տարբեր կռիւներու իբր պատասխանատու եւ եւ կը հռչակուի անվեհեր մարտիկ եւ կ՚ունենայ «Վահան Փաշային» խորագրով գովք երգ մը որ նոյնիսկ կ՚երգէին քիւրտերը։

Մահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սասուն անցնելով Հրայրի սերտ գործակցութեամբ կը ստեղծէ յեղափոխական միաձոյլ բանակ մըեւ Սասնոյ հայութեան մղած հերոսական կռիւներէն ալ անմասն չմնած ու ամբողջ յեղափոխականի վաստակը կը նուիրէ հայութեան։ Հրայրի մահէն տակաւին ամիս մը չանցած Վահան 1904 թուականին Սակայն, Մայիս 16-ին Գոմերու հռչակաւոր յաղթական կռուի ժամանակ 34-ամեայ Վահան երբ իրեն ընկերներուն հետ Թագստոց քարայրէն դուրս եկաւ լեռ բարձրանալու որպէսզի Գէորգ Ջաւուշի խումբին միանայ, կը գնդակահարուի եւ իր անկենդան մարմին կը գլորուի ձորը։ Դժբախտաբար, ընկերները չէն կրնար տանիլ Վահանի անշունչ մարմինը եւ ան կը մնայ անթաղ Հայոց Լեռներուն վրայ։

Քանի մը ամիս վերջ, կը յայտնաբերուի Վահանի վերջին նամակը որ յղուած էր «Դրօշակ» պարբերաթերթին ուր Վահան կը գրէր Հրայր Դժոխք մահուան մասին ուր կը հաղորդէր ըսելով որ «Իր կարմիր մահը կարմիր մելանով գրեցի» եւ շարունակելով կռիւներուն մասին կ՚ըսէր թէ «Վաղը թերեւս նոր կռիւ ունենանք։ Եթէ յաղթուենք եւ Սասունը ոչնչանայ, թող ուրիշներ լուծեն մեր վրէժը»։

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]