«Արաբերէնի Այբուբեն»ի խմբագրումներու միջեւ տարբերութիւն

Jump to navigation Jump to search
Չ
Բոտ: կոսմետիկ փոփոխություններ
Չ (չտողադարձվող բացատը (։Դ Non-breaking space) փոխարինում եմ սովորականով։ oգտվելով ԱՎԲ)
Չ (Բոտ: կոսմետիկ փոփոխություններ)
Արաբական լեզուաբանական մշակոյթը ձեւաւաորուած է [[7-րդ դար]]ու վերջին եւ [[8-րդ դար]]ուն՝ կապուած [[Արաբական խալիֆայութիւն|Արաբական խալիֆայութեան]] յառաջացման ու զօրեղացման հետ։ Այդ ժամանակաշրջանին յատուկ ուշադրութիւն կը տրուէր [[Արաբական մշակոյթ|մշակոյթի]] ու գիտութեան զարգացման։ Արաբական բառագիտութիւնը, որ հիմք կը հանդիսանար արաբական քերականութեան զարգացման համար, նոյնպէս կը սկզբնաւորէ այս դարաշրջանին։
 
Լեզուաբանական դպրոցները կը կոչուէին այն քաղաքներու անուններով, ուր հիմնադրուած էին։ Առաջին կեդրոններէն էին [[Քուֆա (արեւմտահայերէն)|ՔուֆաՔուֆայի]]յի եւ [[Պասրա]]յի քերականական դպրոցները։ Հարաւային Միջագէտքի այդ երկու դպրոցներու միջեւ կային որոշ տարաձայնութիւններ, որոնցմէ մէկն էր արմատի խնդիրը։ Հաւանաբար, միջնադարեան քերականները արմատ կոչած են այն միաւորը, որմէ կը յառաջանան բառաձեւերը։ Այս տեսանկիւնէն արաբ լեզուաբաններու հայեացքները մօտ են հնդեւրոպական լեզուներու քերականութեամբ զբաղողներու գաղափարներուն, որքան ալ հնդեւրոպական ու սեմական լեզուներու մէջ արմատները չունին ընդհանուր ձեւակերպում։
 
Քուֆայի լեզուաբանական դպրոցի հիմնադիրը կը համարուի Ապու Ճաֆար Մուհամմատ ալ-Ռուասին, որ հեղինակած էր արաբերէնի քուֆիական քերականութեան առաջին քերականութիւնը։ Քուֆիացիները բառի արմատը կը համարէին վաղակատար դերբայի երրորդ դէմքի արական տարբերակը, որ զուրկ էր «աւելորդ» մասնիկներէ եւ ունէր երեք մասնիկ։ Պասրացիները արմատ կը համարէին մաստարը՝ ձեւոյթ, որ թարգմանաբար կը նշանակէ աղբիւր։
 
Արաբական քերականութեան հիմնադիրներէն մէկը կը համարուի Պասրայի լեզուաբանական դպրոցի ներկայացուցիչ [[ալ-Խալիլ իպն Ահմատ ալ-Ֆարահիտի]]ն, որ յայտնի է իր ութհատորեայ բառարանով՝ «Քիթապ ալ-Այն» ({{lang-ar|كتاب العين}})<ref>Ramzi Baalbaki, "Kitab al-ayn and Jamharat al-lugha". Taken from Early Medieval Arabic։ Studies on Al-Khalīl Ibn Ahmad, pg. 44. Ed. Karin C. Ryding. Washington, D.C.։ Georgetown University Press, 1998</ref>։
Արաբական լեզուաբանութեան առաջին քերականները ոչ միայն [[արաբներ (արեւմտահայերէն)|արաբներ]] էին, այլեւ Արաբական խալիֆայութեան տեղաբնիկ ժողովուրդներու ներկայացուցիչներ։ Հնչիւնաբանական միջոցներու աստիճակակարգը կը կազմավորէ ինքնուրոյն հնչիւնաբական միաւորներ։ Հնչոյթը այդ միաւորներէն միայն մէկն է<ref>Касевич В.Б. Фонологические проблемы общего и восточного языкознания, Москва, 1983</ref>։ Մէկ այլ կարեւոր միաւոր է վանկը։ Հնչոյթի ձեւակերպման ժամանակ կարեւորութիւն կը տրուի վանկի ու տառի տարբերութիւնը ցոյց տալուն։
«Հարֆ» եզրոյթը կազմուած է արաբերէնի ḥarafa ({{lang-ar|حرف}}) բայէն, որ կը նշանակէ փոխել, պտտցնըլ ինչ-որ բան։ Հարֆը կը թարգմանուի որպէս տառ, նշան կամ ամանակ։
Սեմական լեզուներուն մէջ չկան առանձին բաղաձայններ ու ձայնաւորներ։ Հետեւաբար, ձեւաբանական նուազագոյն միաւորը ոչ թէ վանկն է, այլ ամանակը<ref>Фролов Д.В., Классический арабский стих, М. 1991</ref>։ Հարֆը կ'օգտագործուի ինչպէս հնչոյթ, այնպէս ալ գրոյթ իմաստներով։ Հարֆը կարող է իր կազմին մէջ ունենալ 28 բաղաձայններէն ու երեք ձայնանիշերէն մէկը (ա,ու,ի)։ Բաղաձայն հնչիւնը անոր մէջ հաստատուն է, իսկ ձայնաւորը կրնայ փոխուիլ։ Գոյութիւն ունի նաեւ զրոյական ձայնաւոր հասկացութիւնը , որը ամանակը կը վերածէ տառի։ Այսինքն, հարֆը միշտ ունի ձայնաւոր՝ թեկուզ զրոյական։ Բաղաձայնը նոյնպէս կրնայ ըլլալ զրոյական . այդ պարագային ձայնաւորները աւելի ազատ են, սակայն հարֆի կառոյցը ատկէ փոփոխութեան չ'ենթարկուիր։
 
Գրական արաբերէնին մէջ հարֆին կը վերագրուին հետեւեալ յատկանիշները՝
* Արաբական հատուածի ցանկացած մաս, որ ունի լեզուաբանական գործառոյթ (բառ, ձեւոյթ)
* Լեզուաբանական միաւորներու որոշակի խումբ
* Խօսքի մաս, որ չի հանդիսանար անուն<ref group="Ն">Արաբական լեզուաբանութեան մէջ [[Գոյական անուն (արեւմտահայերէն)|գոյականները]], [[Ածական անուն (արեւմտահայերէն)|ածականները]], [[Թուական անուն|թուականները]], [[դերանուն (արեւմտահայերէն)|դերանունդերանունները]]ները եւ [[մակբայ (արեւմտահայերէն)|մակբայմակբայերը]]երը կը կոչուին մէկ կերպ՝ «անուն» ({{lang-ar|اسم}})</ref> կամ [[բայ (արեւմտահայերէն)|բայ]] ({{lang-ar|فعل}}):
 
== Դասակարգում ==
 
== Ձայնաւորներ ==
Ձայնանիշները, գրաւոր հատուածին մէջ կ'արտայայտուին խիստ հազուադէպ՝ բառարաններուն, [[Ղուրան (արեւմտահայերէն)|ՂուրանՂուրանի]]ի, եւ այնպիսի հատուածներու մէջ, ուր խիստ կարեւոր է նիւթի բառացի թարգմանութիւնը։ Այդ տեսանկիւնէն ատոնք կը նմանին շարք մը լեզուներու, որոնցմէ՝ [[հայերէն]]ի շեշտին՝ գոյութիւն ունին, սակայն չեն գրուիր։ Ձայնանիշերը արաբերէնի մէջ յայտնի են որպէս «հարաքա» ({{lang-ar|حركة}}՝ շարժում) անունով, քանի որ կը շարժին բաղաձայնները։ Ատոնք են՝
[[Պատկեր:Դամմա,Ֆաթհա,Քասրա.png|200px|մինի|աջից|[[Արաբերէնի ձայնանիշեր]]. կապոյտով նշուած է տամման, կանաչով՝ ֆաթհան, շագանակագոյնով՝ քասրան]]
* <span style="font-size: 20pt">َ</span> — «ֆաթհա», թեք գիծ, որ կը դրուի տառի վրա եւ կը հնչէ «ա»
Գրական արաբերէնին մէջ այս ձայնաւորները չկան։
 
== Թուականներ ==
{| class="wikitable" style="float:right; text-align:center;"
|-
[[Նախաիսլամական Արաբիա (արեւմտահայերէն)|Նախաիսլամական]] շրջանին յայտնաբերուած գրաւոր յուշարձանները հիմնականօրէն մակագրային են։ [[Արամէերէնի այբուբեն]]ի տառերը աւելի քիչ են, քան արաբերէնի, ուստի որոշ հատուածներու մէջ, ուր կը հանդիպին արաբերէնի մի քանի տառերը, հասկանալի կը դառնայ, որ հատուածը ոչ թէ արամէական է, այլ՝ արաբական։ Յայտնաբերուաած են պապիրոսային գրառումներ, որոնք կը վերագրուին նախաիսլամական ու վաղ իսլամական շրջանին։ Յայտնի են նաեւ այդ դարաշրջանին գրուած բանաստեղծութիւն-[[քասիտա]]ները, որոնք [[արաբական գրականութիւն|արաբական գրականութեան]] ամենավաղ նմուշներէն են։
 
Աւելի ուշ շրջանին արաբական հատուածներուն մէջ կ'աւելցուին [[Արաբերէնի ձայնանիշեր|ձայնանիշերը]] եւ [[համզա (արեւմտահայերէն)|համզահամզան]]ն։։ Ատոնք կը ներմուծուին [[Ղուրան (արեւմտահայերէն)|ՂուրանՂուրանի]]ի ստեղծման զուգընթաց, երբ անհրաժեշտ էր հատուածի ստոյգ գրառում։ Այդ համակարգը կը մշակուի Ապու Ասուատ ալ-Տուալիի շնորհիւ։ Կը գրառուի նաեւ [[թանուին]]ը եւ միւս ձայնանիշերը։ Հնչիւնական համակարգը կը կատարելագործուի [[ալ-Խալիլ իպն Ահմատ ալ-Ֆարահիտի]]ի կողմէ, որուն կը վերագրուի արաբական վանկաչափական տաղաչափութեանը վերաբերող «Քիթապ ալ-Արուտ» աշխատանքը։
 
=== Ձեռագիր Եւ Գեղագրութիւն ===
Արաբական տպագրութիւնը աւանդաբար կը համարուի 19-րդ դարու սկիզբը։ Ատիկա կապուած էր [[Ֆրանսայի առաջին կայսրութիւն|Ֆրանսայի]] կայսր [[Նափոլէոն Պոնափարտ]]ի` [[Եգիպտոս (արեւմտահայերէն)|Եգիպտոս]] արշաւելու հետ (1798)։ Ատով սկիզբ կը դրուի արեւելքի առաւել մասնագիտացած ուսումնասիրութեան, [[Արեւելագիտութիւն|արեւելագիտութեան]]` որպէս ազատական ինքնուրոյն ճիւղի զարգացման։ Եգիպտոսի մէջ, աւելի ուշ` [[Սուրիա|Սուրիոյ]] եւ [[Լիբանան (արեւմտահայերէն)|Լիբանանի]] մէջ, կը սկսի արաբական մշակութային զարթօնքը` [[Նահտա]]ն ({{lang-ar|نهضة}}` վերածնունդ)։ [[Արաբական մշակոյթ]]ի բոլոր ճիւղերու, առաջին հերթին` գրականութեան յառաջընթացը տեղի կ'ունենայ Եւրոպայի համալսարաններու բարձրագոյն կրթութիւն ստացած մտաւորականութեան շնորհիւ, որոնք կը վերադառնան այդ ժամանակ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] տիրապետութեան տակ գտնուող [[Օսմանեան կայսրութեան արաբական նահանգներ|արաբական նահանգներ]] եւ կը զարգացնեն իրենց հայրենի երկիրները։
[[Պատկեր:Machine a ecrire arabe.png|մինի|ձախից|Արաբագիր տպագրական սարք]]
Արաբական տպագրութիւնը բուն հայրենիքէն դուրս սկսած էր շատ աւելի վաղ։ [[Եոհան Կութենպըրկ]]ի կողմէ տպագրական մեքենայի յայտնագործումէն (1450) որոշ ժամանակ ետք` 1514 թուականին, [[վենետիկ (արեւմտահայերէն)|վենետիկվենետիկցի]]ցի Կրեկորիօ տե Գրիգորին կը տպագրէ արաբերէն աղօթագիրք` արեւելեան քրիստոնեաներու համար։
 
16-րդ դարու վերջին` 1580-86 թուականներուն, [[Տոսկանայի դքսութիւն|Տոսկանայի դուքս]] Ֆերտինանտ տե Մետիչիի պալատական գրագիրներէն Ռոպերթ Կրանիոնը [[Ֆլորանս]]ի մէջ կը ստեղծէ [[արաբերէն]] գեղեցիկ տառատեսակներ, ու կը հիմնէ «Մետիչի հրատարակչութիւնը»։ Լեռնային Լիբանանի մէջ բնակող քրիստոնեայ մարոնիները նոյնպէս կը զբաղէին տպագրութեամբ. անոնք կը կիրառէին արամէերէնի գիրը։
 
Լեռնալիբանանի մէջ ազգութեամբ յոյն Ապտալլահ Զախիրի կողմէ կը հիմնուի վանական տպագրատուն, ուր 1734 թուականին կը տպագրուի իր առաջին գիրքը։ Տպագրատունը գործէ մինչեւ 1899 թուականը։ 19-րդ դարուն տպագրատներ կը բացուին [[Քահիրէ]]ի, [[Ալեքսանտրիա|Ալեսքտանտրիոյ]], [[Պէյ­րութ]]ի, [[Պաղտատ]]ի, [[Դամասկոս (արեւմտահայերէն)|ԴամասկոսԴամասկոսի]]ի, [[Հալէպ]]ի, [[Թունիզ]]ի մէջ։
 
Աստիճանաբար կը սկսի զարգանալ [[արաբական մամուլ (արեւմտհայերէն)|արաբական մամուլմամուլը]]ը։։
 
=== Արհեստագիտական ===
}}
 
== Նշումներ ==
{{Ծանցանկ|group=Ն}}
 
{{ծանցանկ|2}}
 
== Արտաքին յղումներ ==
{{Commons category|Arabic alphabet}}
* [http://alifbaa.co.uk/ Արաբերէնի ուսուցում բջջայինով]

Նաւարկութեան ցուցակ