«Էրզրում» խմբագրումներու միջեւ տարբերութիւն

Jump to navigation Jump to search
Ավելացվել է 2623 բայտ ,  1 տարի առաջ
Քաղաք [[Մեծ Հայք|Մեծ Հայքի]] [[Բարձր Հայք]] աշխարհի Կարին գաւառին մէջ, Կարնոյ սարահարթին մէջ, [[Եփրատ գետ|Եփրատ]] գետի ձախ կողմը, Այծպտկունք լերան հիւսիս արեւմտեան լանջերուն, ծովու մակերեւոյթէն շուրջ 2000 մ բարձրութեան վրայ։ Քաղաքէն հարաւ կ'երեւին Հաւատամք լերան բլրաշարերը։ Արեւելքէն կ'երկարի Դավաբոյնի լեռնաշղթան, իսկ հիւսիսէն եւ արեւմուտքէն քաղաքին մօտերը կը տարածուի [[Կարնո դաշտ|Կարնոյ դաշտը]]։ Ունի զով ու առողջարար կլիմայ, առատ եւ սառնորակ խմելու ջուր։ Ձմեռը հոս երկարատեւ ու խստաշունչ է, ամառը՝ զով, կարճատեւ<ref>[http://anitour.am/destinations.php?erzrum Էրզրում]</ref>։
== Պատմութիւն ==
Կարինը [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի հնագոյն բնակավայրերէն է։ Անոր հիմնադրումը կը վերագրուի Ք.ա. 2 - րդ հազարամեակի 2-րդԲ. կէսին ապրած հայոց (Հայասական) թագաւոր Կարաննիին, որմէ ալ յառաջացած է «Կարին» անունը։ Քաղաքին անուան ծագումնաբանութիւնը կը կապուի նաեւ Կարինիտես անձնանունին կամ նոյնանուն ցեղանունին հետ։ Կարնոյ մասին պատմական հաւաստի տեղեկութիւնները պահպանուած են յունահռոմէական (1-ինԱ. դարուն) եւ հետագայի հայ պատմիչներու գործերուն մէջ։ [[Երուանդունիներ|Երուանդունի]], [[Արտաշիսեան]] եւ [[Արշակունիներ|Արշակունի]] թագաւորական հարստութիւններուն ատեն (6-րդ դարուն եւ Ք.ա, 5-րդ դարուն), Կարինը Կարնոյ գաւառին կեդրոնն էր։ Անոր դերն ու նշանակութիւնը կը սկսի մեծնալ յատկապէս 387-ին Հայաստանի առաջին բաժանումէն ետք, իբրեւ բիւզանդական մասի սահմանային կարեւորագոյն բերդաքաղաք։ [[Բիւզանդիոն|Բիւզանդիոնի]] Թէոդոս Բ. կայսեր (408 - 450) յանձնարարութեամբ, Անատոլ զօրավարը, 431-ին Կարինի մէջ կը կառուցէ նոր ամրութիւններ եւ կայսեր անունով քաղաքը կը կոչէ Թէոդոսուպոլիս։ Քաղաքին ամրութիւններն ու պաշտպանական կառոյցները կ'ընդարձակինընդարձակուին, կը վերակառուցուին նաեւ Անաստաս Ա.- ի (491-518) եւ յատկապէս՝ [[Հուստինիանոս I|ՀուստինիանոսՅուստինիանոս Ա.]] - ի (527-565) ատեն։ 7 Է.-Թ. 9-րդ դարունդարերուն Կարինը մերթ բիւզանդական, մերթ արաբական մասին մէջ կը գտնուէր։ Այդ շրջանին Կարինը Կալիկալա եւ այլ անուններով շատ յաճախ կը յիշուի նաեւ արաբական աղբիւրներուն մէջ։ 885-ին Հայաստանի մէջ [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունիներիու]] թագաւորութեան հաստատումէն ետք, Կարինը նոյնպէս կ'անցնի հայկական պետութեան կազմին մէջ։ 949-ին, սակայն, բիւզանդացիները զայն դարձեալ կը խլեն հայերէն, 1049-ին, երբ սելճուք-թուրքերը հիմնայատակ կը կործանեն Արծն քաղաքը, անոր ողջ մնացած բնակիչները կու գան ու կը հաստատուին Կարինի մէջ եւ զայն իրենց հայրենի քաղաքին անունով կը կոչեն նաեւ Արծն, որմէ կը յառաջանան Կարինի թուրք-արաբական Արզն Ռում (այսինքն՝ բիւզանդացիներու Արծն), Արզրում եւ Էրզրում անունները։ Սելճուք-թուրքերը կարճ տեւողութեամբ հոսկէ կը վռնտեն [[Զաքարեաններ|Զաքարեանները]], իսկ 1242-ին քաղաքը կ'անցնի մոնկոլ-թաթարներու իշխանութեան տակ։ ԺեԺԵ. դարուն Կարինին յաջորդաբար կը տիրեն Քարաքոյունլու եւ աղքոյունլու վաչկատուն ցեղերը, իսկ [[1514]]- ին զայն կը գրաւէ օսմանցի սուլթան [[Սելիմ I|Սելիմ Ա.]]- ը։ ԺԹ.-Ի. դարերուն ռուսական զօրքերը երեք անգամ ազատագրած ենկ'ազատագրեն քաղաքը թուրքերէն եւ երեք անգամ ալ՝ վերադարձուցած։կը վերադարձնեն։ 1829-ին [[Ատրիանապոլսոյ դաշնագիր|Ատրիանապոլսոյ]] դաշնագիրով, երբ Կարինը կը վերադարձուի թուրքերուն, ռուսական զօրքերուն հետ քաղաքէն կը հեռանան աւելի քան 20.000 հայեր, որոնք բնակութիւն կը հաստատեն [[Ախալցխա]]յի, [[Ախալքալաք|Ախալքալաքի]], [[Լոռի (մարզ)|Լոռի]]<nowiki/>ի, եւ [[Փամպակ|Փամբակ]]<nowiki/>ի շրջաններուն մէջ։ Կարնեցիները իրենց նոր բնակավայրերէն մէկ քանին կը վերանուանեն Կարին գաւառի գիւղերուն անուններով։ 1877 - 1878 թուականներուն ռուս-թրքական պատերազմէն ետք, 7 Սեպտեմբերին, հոնկէ Անդրկովկաս կը գաղթէ 2000 ընտանիք։ Առաջին համաշխարհային պատերազմին Կարինի հայ բնակչութեան զգալի մասը զոհ կ'երթայ թրքական եաթաղանին։ 26 Փետրուար 1918-ին քաղաքը դարձեալ կ'անցնի թուրքերուն ձեռքը։ Կարինը միշտ ալ եղած է Հայաստանի կարեւոր կեդրոններէն մէկը, Կարնոյ վարչաքաղաքական, Յուստինիանոս Ա.-ին վերակազմած Առաջին Հայք ծայրագաւառին, հետագային էրզրումի էմիրութեան, իսկ թրքական տիրապետութեան ողջ ընթացքին Արեւմտեան Հայասատանի ամենաընդարձակ Էրզրումի նահանգի (վիլայեթի) կեդրոնը։ Կարինը նախ եւ առաջ բերդաքաղաք եղած է։ Թէեւ հին հայկական եւ վաղ միջնադարեան պաշտպանական կառոյցներէն հոս քիչ բան պահպանուած է, սակայն ուշ ժամանակներուն թուրքերու կառուցած բերդն ու քաղաքամերձ ամրութիւնները (Մէճիտիէ, Նիխախ, Սեւիշլի) կանգուն էին մինչեւ Ա. Համաշխարհային պատերազմը եւ կը պահպանէին իրենց ռազմական նշանակութիւնը։ Քաղաքին միջնաբերդը կը գտնուի կեդրոնը, երեք բլուրներու վրայ շրջապատուած կրկնակի պարիսպներով։ Անիկա ունէր նաեւ խրամ, որ անհրաժեշտութեան պարագային, կը լեցուէր Մուրտառ գետակին ջուրերով։ Հոս կային գաղտնի գետնուղիներ, զինանոցներ, պահեստներ ու զօրանոցներ։ Միջնաբերդէն բացի, քաղաքը նոյնպեսնոյնպէս ունէր շրջապարիսպներ, որոնց կը վերահսկէին 72 աշտարակներ։ Պարսպաշարին համալիրին մէջ կը մտնէին [[Ախալցխա]]<nowiki/>յի (կամ Վրացական), [[Երզնկա]]<nowiki/>յի, [[Թաւրիզ]]<nowiki/>ի եւ [[Խարբերդ]]<nowiki/>ի քաղաքային 4 գլխաւոր դարպասները։
 
== Բնակչութիւն ==
Օտարներու երկարատեւ տիրապետութիւնը զգալիօրէն փոխած է Կարինի բնակչութեան ազգային պատկերը ի վնաս հայերուն։ 1829-ին Կարինը ունէր շուրջ 130.000 բնակիչ, որմէ 30.000 հայեր, 1909-ին՝ 60.000 բնակիչ, որմէ 15.000 (2500 ընտանիք) հայեր։ Հայերը գլխաւորաբար կը բնակէին քաղաքին հիւսիսային ու հիւսիս արեւմտեան թաղամասերուն մէջ։ Հոս կը գտնուէին նաեւ [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ի, [[Անգլիա|Անգլիոյ]], [[Ֆրանսա|Ֆրանսայի]], եւ [[Ռուսիա|Ռուսաստան]]<nowiki/>ի հիւպատոսութիւնները։
 
== Տնտեսութիւն ==
Իբրեւ առեւտրական գլխաւոր մայրուղիներուն վրայ գտնուող քաղաք, Կարին պատմական բոլոր ժամանակներուն ալ ունեցած է տնտեսական կարեւորագոյն նշանակութիւն։ Առեւտրական սերտ կապեր ունէր [[Պոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]], [[Տրապիզոն]]<nowiki/>ի, [[Թաւրիզ]]<nowiki/>ի, [[Երեւան]]<nowiki/>ի եւ [[Թիֆլիս]]<nowiki/>ի հետ։ 1856 - 1871 թուականներուն կառուցուած [[Տրապիզոն]]-[[Բաբերդ]]-[[Կարին]] շուրջ 300 քմ երկար խճուղին ա՛լ ավելի կ'աշխուժացնէ կապը արտաքին աշխարհին հետ։ Անկէ ետք կ'աւարտի նաեւ Կարին-Հասանկալա ճանապարհին կառուցումը։ 1915-ին Կարին երկաթուղային հաղորդակցութիւն ունէր Սարիղամիշի հետ։ Այդ ճամբաներով քաղաք կը հասնէին մետաքս, բամպակէ նուրբ հիւսուածքներ, համեմներ, ապակեղէն, դեղորայք, բուսական իւղ, սուրճ, արդուզարդի առարկաներ եւ այլ ապրանքներ։ Ներքին ու արտաքին առեւտուրով եւ արհեստագործութեամբ գլխաւորաբար կը զբաղէին հայերը։ Ի. դարու սկիզբը քաղաքը ունէր քանի մը շուկայ, 12 հրապարակ, 32 կարաւանատուն եւ իջեւան, 18 բաղնիք, 150 պանդոկ, 180 հացի փուռ։ 1909-ին աւելի քան 3000 արհեստանոցներու, խանութներու եւ առեւտրական կրպակներու գրեթէ կէսը կը պատկանէր հայերուն։
 
== Պատկերասրահ ==

Նաւարկութեան ցուցակ