«Խոսրովի Անտառ» խմբագրումներու միջեւ տարբերութիւն

Jump to navigation Jump to search
Ավելացվել է 8 բայտ ,  2 տարի առաջ
Չ
clean up, replaced: մէջ: → մէջ։ (8) using AWB
Չ (→‎top: clean up, replaced: քարտէզ → քարտէս using AWB)
Չ (clean up, replaced: մէջ: → մէջ։ (8) using AWB)
Լեռնանտառային դարչնագոյն  եւ  գորշ անտառային  հողերը կը տարածուին ծովու մակերեսէն1600-2200 մ բարձրութիւնները:
 
Լեռնանտառային դարչնագոյն  հողերը կը ձեւաւորուին չափաւոր տաք եւ ոչ կայուն խոնաւութեան  պայմաններու մէջ, թփուտներով հարուստ կաղնիի, բոխիի անտառներու մէջ:մէջ։ Բուսահողի պարունակութիւնը 4-10% է: Այս հողերը գլխաւորապէս ունին կաւաւազային մեքենական կազմ:
 
Անտառային գորշ հողերը կը ձեւաւորուին տաք եւ  խոնաւ  կլիմայական  պայմաններու մէջ, ստուերահայաց լանջերուն լայնատերեւ ծառատեսակներու տակ: Այս հողերուն վրայ բուսահողի պարունակութիւնը 5-12% է:
 
2200-2600 մ բարձրութիւններու վրայ կը տարածուին լեռնամարգագետնային սեւահողերը: Անոնք կը ձեւաւորուին ցուրտ եւ խոնաւ կլիմայական պայմաններու մէջ:մէջ։ Բուսահողի պարունակութիւնը 10-15% է, ունին կաւային եւ կաւաւազային մեխանիկական կազմ<ref>«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի 2010-2014 կառավարման ծրագիր էջ 17,18</ref>:
 
== Բուսական աշխարհ ==
Կաթնասուններէն կը հանդիպի կովկասեան ընձառիւծը, լուսանը, գորշ արջը, աղուէսը, անտառային կատուն,հնդկական մացառախոզը, աքիսը, քարակզաքիսը, գորշուկը, նապաստակը, գայլը, '''բեզոարեան այծը''', վայրի խոզը եւ այլ տեսակներ''':'''
 
'''Կովկասեան ընձառիւծը''' գրանցուած Է Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ:մէջ։ Արգելոցի տարածքին կը հանդիպի չորասէր գիհուտներով ծածկուած դարաւանդներուն մէջ։ Իբրեւ բոյն կ՛օգտագործեն քարանձաւները, ժայռաճեղքերը, խիտ թփուտները:
 
'''Լուսանը''' կը նախընտրէ կերով հարուստ գիհիի նոսրանտառները: Տաք ժամանակաշրջանին կը բարձրանայ նաեւ ենթալպեան եւ ալպեան մարգագետիններ:Լուսանները կը սնուին կրծողներով, նապաստակներով, թռչուններով, կրնան նաեւ որ­սալ երիտասարդ բեզոարեան այծեր եւ վայրի խոզի ձագեր: Կը վարէ գիշէ­րա­յին եւ մթնշաղային գաղտնի կեանք:
'''Բեզոարեան այծը''' (Capra aegagrus) արգելոցի բնիկներէն Է: Իր անուանումը  ստացած է շնորհիւ ստամոքսին մէջ կերի հանքային խտանիւթերէն առաջացած գունդերու՝ բեզոարներու , որոնք ժամանակին լայնօրէն օգտագործած էին ժողովրդական բժշկութեան մէջ:Կեանքի տեւողութիւնը 10-17 տարի է, կշիռքը՝ 60-100 քկ: Կը սնուին չոր եւ կոշտ բուսատեսակներով: Կը նախընտրէ տեղանքի ժայռաշատ, քարքարոտ, յաճախ հողմահարուած ու խոր ձորերով մասնատուած անմատչելի զառիթափերը: Գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքերուն, ինչպէս նաեւ Բնութեան Պահպնութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր ցուցակին մէջ:
 
'''Վայրի խոզը''' (Sus scrofa) կը հանդիպի լայնատերեւ անտառին մէջ:մէջ։ Լեռնատափաստանային եւ մերձալպեան տարածքները անոնք կ՛օգտագործեն մէկ լանջէն միւսը անցնելու ժամանակ<ref>«Խոսրովի անտառ» պետական արգելոցի 2010-2014 կառավարման ծրագիր, էջ 34,35</ref>:
 
Կաթնասուններէն 13 տեսակ գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ:
Արգելոցը միակ տարածքն է Հա­­յա­­­ս­­­­­տա­­նի մէջ, ուր կը բնադրի '''սեւ անգղը''': Բոյնը կը կառուցէ գիհիի ծառերու կատարին: Սեւ անգղի թեւերու բացուածքը կրնայ հասնել մօտ 3 մ, իսկ կշիռքը մինչեւ 12,5 քկ: Միւս անգղներու համեմատ, կը գերադասէ սնուած կենդանիներու մկանային հիւսուածքներով, աւելի քիչ քանակութեամբ՝ մաշկով եւ ոսկորներով: Գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին եւ Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր ցուցակին մէջ:
 
Հաւազգիները արգելոցին մէջ ներկայացուած են չորս տեսակներով: Կասպիական ուլար  (Tetraogallus caspius ) կը բնակի ժայռային ելքերով եւ քարքարոտ զառիվայրերով  ենթալպեան մարգագետիններուն մէջ:մէջ։ Մոխրագոյն կաքաւը (Perdix perdix) կը հանդիպի անտառային տափաստաններուն, թփուտներուն մէջ, իսկ քարակաքաւները (Alectoris chukar) կը հանդիպին կիսաանապատներու, լեռնային տափաստաններու եւ մարգագետիններու ժայռոտ բիոտոպներուն մէջ:Բարձրախոտ մարգագետիններուն մէջ բոյն կը դնէ լորը (Coturnix coturnix):
 
Կիսաանապատներուն եւ արիդային բիոտոպերուն մէջ կ՛ապրին երկբծաւոր արտոյտը (Melanocorypha bimaculata), փոքր արտոյտը (Calandrella  brachydactyla), փուփուլաւոր արտոյտը (Galerida cristata), կարճամատ ճնճղուկը (Carpospiza brachydactyla), մոնղոլական եւ անապատային խածկտիկը (Bucanetes  mongolicus, Bucanetes   githagineus), կարմրաթեւ ոսպնուկը (Rhodopechys    sanguineus), պարող, սեւավիզ քարաթռչնակները (Oenanthe isabellina, Oenanthe finschii), շիկապոչ սոխակը (Cercotrichas galactotes): Այստեղ չորասէր թփուտներուն մէջ կը հանդիպին անապատային մօրեհաւը (Hippolais languida), սպիտակաբեղ շահրիկը (Sylvia mystacea), սեւափոր դոլոնը (Pterocles  orientalis), սովորական այծկիթը  (Caprimulgus europaeus), տնային բուիկը ( Little owl), ներկարարը (Coracias garrulus), հոպոպը, (Upupa epops) ոսկեգոյն մեղուակերը (Merops apiaster), չուի  ընթացքին հազուադէպ կը հանդիպի նաեւ կանաչ մեղուակերը ( Merops persicus):
* Հայկական լեռնատափաստանային իժ (Vipera (Pelias) eriwanensis)
 
Հայկական լեռնատափաստանային իժը (Vipera (Pelias) eriwanensis) Հայկական բարձրաւանդակի էնդէմիկ տեսակ է: Գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին եւ Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր ցուցակին մէջ:մէջ։ Արգելոցի տարածքին կը հանդիպի 1800-2500 մ.ծ.մ. բարձրութիւններու վրայ: Կը սնուին մողէսներով, մանր կրծողներով, թռչուններու ձագերով:
 
Հայկական կամ Ռադէի իժ (Vipera (Montivipera) leucorodia) Հայկական բարձրաւանդակի էնդէմիկ:  Արգելոցի տարածքին կը հանդիպի լեռնային չորասէր համակեցութիւններու, կաղնիի անտառին, գիհիի նոսրանտառներուն, լեռնային տափաստաններուն մէջ ծ.մ. 1300–1800 մ բարձրութեան վրայ: Կը սնուին մանր կրծողներով, թռչուններով, մողէսներով, յօդուածոտանիներով: Հայկական իժը գրանցուած է Բնութեան Պահպանութեան Միջազգային Միութեան Կարմիր ցուցակին եւ Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ:մէջ։ Արգելոցի տարածքին նոսր թփուտային եւ խոտածածկուած լեռներու եւ կիրճերու քարքարոտ լանջերուն մինչեւ ծ.մ. 1500-2000 մ բարձրութեան վրայ կը հանդիպի Կովկասեան գիւրզան (Macrovipera  lebetina): Գիւրզաները կը սնուին կրծողներով, թռչուններով, մողէսներով:
 
Արգելոցի երկկենցաղներու աշխարհը ներկայացուած է 5 տեսակներով՝ լճագորտը, փոքրասիական գորտը, կանաչ դօդօշը, սուրիական սխտորագորտը,փոքրասիական ծառագորտ :Սուրիական սխտորագորտը գրանցուած է Հայաստանի Կարմիր գիրքին մէջ:
Կիսաւեր վիճակի մէջ պահպանուած է եկեղեցին, գերեզմանատունը, ժայռափոր մատուռը (11-13-րդ դար ): Խոսրով գիւղատեղիի եկեղեցին կեդրոնագմբէթ է , չորս անկիւններուն՝ ուղղանկիւնաձեւ աւանդատներով: Եկեղեցիէն պահպանուած է միայն հիւսիսային հատուածի պատերը: Տարածքին կան նաեւ բազմաթիւ արձանագիր խաչքարեր, անկիւնաքարեր ու քիւեր: Թուագրուած խաչքարերը ունին 1501-ի եւ 1530-ի արձանագրութիւններ:
 
'''Սպիտակ Վանք''' գիւղատեղին կը գտնուի Խաչաձոր տեղամասին մէջ:մէջ։ Եկեղեցին կառուցուած է 1301-ին, այն ուղղանկիւնաձեւ միանաւ բազիլիկ է` կառուցուած սպիտակ սրբատաշ աւազաքարով: Այստեղէն ալ հաւանաբար ծագած է անունը՝ Սպիտակ վանք: Եկեղեցիէն պահպանուած են հիւսիսային եւ արեւելեան պատերը, միւս երկու պատերէն մնացել են միայն հիմքերը: Եկեղեցիի մուտքի ձախ կողմը պատի մէջ տեղադրուած է գեղեցիկ նախշազարդերով խաչքար: Խաչքարի ներքեւի հատուածին մէջ պահպանուած է անոր վերագրուող շինարարական բնոյթի արձանագրութիւն, իսկ վեց արձանագրութիւններ ալ կան «Սպիտակ Վանք» եկեղեցիի կանգուն պատերուն: Գիւղատեղին ենթադրաբար գոյատեւած է մինչեւ [[Շահ Ապաս]]ի կազմակերպած բնակչութեան զանգուածային տեղահանութիւնը (1604): Սպիտակ Վանք եկեղեցին քանդուած է 1679-ի աւերիչ երկրաշարժի ժամանակ''':'''
 
Մանկուկ գետի հովիտին մէջ կը գտնուի '''«Մանկուք» յուշարձանախումբը''' (5-17-րդ դարեր): Խոսրով գետէն ձախ, բարձր ժայռոտ սարի գագաթին տեղակայուած է ամրոցը (5-8-րդ դարեր), որ այժմ հիմնովին աւերուած է: Ստորոտին գիւղատեղին է` բնակելի եւ կենցաղային շինութիւններով, ինչպէս նաեւ գերեզմանոցը` նրբաքանդակ խաչքարերով: Գիւղատեղիի հարաւարեւմտեան մասը` անտառոտ լանջին կը գտնուի 10-13-րդ դարերու եկեղեցի, իսկ հիւսիսարեւմտեան մասին մէջ` ժայռի լանջին, 13-րդ դարու մէկ այլ եկեղեցի, որու պատերուն վերին շարքերը քանդուած են: Մանկուկը, որպէս բնակավայր, գոյատեւած է մինչեւ 1950-ականները:

Նաւարկութեան ցուցակ