«Արիստակէս Ալթուն-Տիւրրի»ի խմբագրումներու միջեւ տարբերութիւն

Jump to navigation Jump to search
Առանց խմբագրման ամփոփման
[[Պատկեր:Սկյութական իրեր.png|մինի]]
{{Տեղեկաքարտ Գրող
'''ՍԿՅՈՒԹՆԵՐ''' (հուն․ Zxvdai), Հս․ Մերձսևծովյան շրջաններում բնակվող ազգակից հնագույն ցեղերի ընդհանուր անվանումը։ Պատկանել են հնդեվրոպ․ ընտանիքի հյուսիսիրան․ խմբին։ Ցեղակից ենեղել կիմերներին, սակերին, սարմատներին, մազքութներին։ Սկյութականի պատմությանշատ հարցեր դեռևս չեն պարզաբանված կամ վիճաբանական են գիտության մեշ։Գրավոր աղբյուրներում Սկյութներ հիշատակվում են մ․ թ․ ա․ VIII—VII դդ․սահմանագծին ։ Հերոդոտոսը Դնեպրի ու Դոնի միշաափասաանային շրշաններում բնակվող ցեղերին անվանում է թագավորական Սկյութներ,որոնք գերիշխել են մյուսներին, ստորինԴնեպրի աջափնյակում և տափաստանային Ղրիմում բնակվող ցեղերին՝ վաչկատուն (հովվական) Սկյութներ, Ինգուլի և Դնեպրի միշև բնակվող ցեղերին՝ երկրագործ Սկյութներ․,հուսուսային․ Բուգի ավազանում (հատկապես [[Օլվիա]] քաղաքի մերձակայքում) բնակվող ցեղերին՝ կալլիպիդներ կամ հելլենացած Սկյութներ, նրանցից հս․ բնակվող ցեղերին՝ ալա գոններ, իսկ ավելի հս․ բնակվող ցեղերին՝ հերկող Սկյութներ։ Շրշակա ստրկատիր․ քաղաքների ու երկրների հետ քաղ․ և առևտր․կապերը, հաճախակի ձեռնարկվող կողոպտչական արշավանքներն ու հարկա գանձումները խթանել են դասակարգերի առաշացման ընթացքը սկյութ, հասարակության մեշ։ Սկյութ, ցեղերի միությունն աստիճանաբար ձեռք է բերել ստրկատիր․պետության բնորոշ գծեր՝ թագավորի գլխավորությամբ, որի իշխանությունը եղել է ժառանգական և ստվածացվել Է։Տեղի է ունեցել ռազմ, ավագանու, զինվ․ և քրմական դասերի բաժանում։ Կառավարման գործում զգալի դեր են ունեցել ցեղային միության ավագանու խորհուրդը և աշխարհաժողովը։
| name = Արիստակէս Ալթուն-Տիւրրի
| image =
| imagesize =
| caption =
| birthdate = [[Մարտ (արեւմտահայերէն)|մարտ]] 1804
| birthplace = {{դրոշավորում|Օսմանյան կայսրություն}},[[Պօլիս]]
| deathdate = [[Հունուար]] 2,1868
| deathplace = {{դրոշավորում|Օսմանյան կայսրություն}},[[Պօլիս]]
| resting_place =
| occupation = [[պոետ]], հասարակական գործիչ
| genre = [[Բանաստեղծություն]]
| nationality = [[Հայ]]
| period =
| movement =
| notableworks =
| education =
| spouse =
| children =
| signature =
}}
 
[[Պատկեր:BlackSea-1.A2003105.1035.250m.jpg|մինի|ձախից]]
Սկյութների քաղ․ միավորմանը նպաստել են մ․ թ․ ա․ VI դ․ Աքեմենյան Իրանի դեմ նրանց մղած պատերազմները։ Մ․ թ․ ա․ IV դ․ 1֊ին կեսին Աթեոս թագա վորն իր գահի շուրջ միավորել է գրեթե ամբողջ Սկյութիան՝ Ազովի ծովից մինչև Դանուբ։ Մ․ թ․ ա․ 339-ին Մակեդոնիայի Փիլիպոս II թագավորի դեմ պատերազ մում պարտվելուց հետո, սկյութ, թագավորությունը սկսել է անկում ապրել։ Մ․ թ․ ա․ III դ․ վերջին Սկյութների տիրապետությունը զգա լիորեն կրճատվել է սարմատների ճնշման ներքո։ Սկյութներ ամփոփվել են Ղրիմում (Նեապոլիս մայրաքաղաքով), ինչպես նաև Դնեպրի ու Բուգի ստորին ավազաններում։ Ղրիմի սկյութ, թագավորությունը հզորա ցել է մ․ թ․ ա․ II—I դդ․։ Այն գոյատևել է մինչև III դ․ 2-րդ կեսը, ապա խորտակվել գոթերի հարձակումների ներքո։ Անկա խությունն ու էթնիկ, ինքնուրույնությու նը կորցրած Սկյութներ շուտով ձուլվել են ժողո- վուրդների մեծ գաղթին մասնակից ցեղե րին։ Կամենսկի քաղաքատեղիի հնագիտ․ հետազոտություններից պարզվել Է, որ սկյութ, թագավորության ծաղկման ժա մանակաշրջանում այն եղել է տափաստա նային Սկյութականի աոևտրատնտ․ և վարչ․ կենտ րոն։ Սկյութականի հասարակարգում տեղի ունեցած կտրուկ փոփոխությունները մ․ թ․ ա․ IV դ․ արտահայտվել են, այսպես կոչված, թա գավորական վիթխարի (ավելի քան 20 մ բարձրությամբ) դամբարանաբլուրների երևան գալով, որոնցում թաղվել են թա գավորներ, իշխող ավագանու ներկայա ցուցիչներ, զինվ․ առաջնորդներ։ Նրանց հետ սովորաբար թաղվել են իրենց սպան ված կանայք կամ հարճերը, ծառաները, ձիերը, գույքը։ Ռազմիկներին թաղել են իրենց զենքերով (ոսկեպատյան դաշույն ներ, կապարճներ, նետասլաքներ, նի զակներ ևն)։ Հարուստ դամբարաններից պեղվել են պղնձյա, արծաթյա և ոսկյա ամաններ, հուն, նախշազարդ խեցեղեն, գինու գավեր, զանազան զարդեր, սկյութ, և հուն, վարպետների նուրբ ոսկերչ․ առարկաներ։
[[Պատկեր:Scythia-Parthia 100 BC.png|մինի|Սկյութների քարտէսը]]
Սկյութականի դամբարաններից հայտ նաբերված գեղարվեստ, արտադրանքի մեջ առավել հետաքրքիր են, այսպես կոչ ված, գազանային ոճի վայելչազարդ առարկաները (կապարճներ, դաշույննե րի պատյաններ, սրերի բռնակներ, ձիասանձերի մասեր, վահանակներ, հայելի ների բռնակներ, ճարմանդներ, ապարան ջաններ, մանյակներ ևն), որոնց վրա կեն դանիների (եղջերու, իշայծյամ, այծ, գիշատիչ թռչուններ, երևակայական կենդանիներ ևն) պատկերների հետ հանդիպում են գազանամարտի, առավել հաճախ՝ խոտակեր կենդանուն հոշոտող արծվի կամ գիշատչի տեսարաններ։ Պատկերներն արված են ոչ բարձր մակերևույթի , վրա՝ կռման, դրվագման, ձուլման, դրոշմման, փորագրման եղանակներով, հաճախ ոսկուց, արծաթից, երկաթից, բրոնզից։ Ենթադրվում է, որ այդ պատկերազարդ առարկաները թալիսմաններ են և խորհրդանշել են չար ու բարի ոգիներին։ Հնարավոր է նաև, որ դրանք արտահայտել են ռազմիկի ճարպկությունն ու խիզախությունը։ Ակյութ․ գազանային ոճին բնորոշ է արտակարգ աշխուժությունը, կերպարների հարաշարժությունը և պատկերավորությունը։ Մ․ թ․ ա․ V դարից հույն վարպետները Սկյութականի համար պատրաստել են կիրառական արվեստի առարկաներ՝ հարմարեցնելով նրանց գեղարվեստական ճաշակին։ Սկյութների արվեստի նշանավոր հուշարձաններ են հայտնաբերվել Քելերմեսի, Քուլ-Օբայի, Սոլոխի, Չեր- տոմլըկի և այլ հնավայրերի դամբարաններից, հազվագյուտ որմնանկարներ են բացվել սկյութ․ Նեապոլսում։
 
== Պատկերասրահ ==
[[Պատկեր:Aivazovsky - View of Constantinople and the Bosphorus.jpg|մինի|Յովհաննէս Այվազոսկի . Պոլիս 19-րդ դար]]
<center>
Ակնէս գաղԹած է Առաքէլ Ալթունեան անուն անձը, որուն զաւակի էր Արիստակէս ԱլԹուն, ծնած է Պոլիս 1804 Մարտ ամսոյ սէջ։ Իր հայրը Առաքէլ Պոլսէն փոխադրուած է Ջմիգռնիա ուր կը մեռնի որբ Թողլով 4 տարեկան հասակին սէջ՝ իր զաւակը Արիստակէսը որ իր նախնական կրթութիւնը կըստանա նայ տեղւոյն վարաժարանին մէջ, ուրկէ ետք Ռու անուն ֆրանսացիի մը վարժարանը կո յաճախէ և հոն կ՛ընտելանայ ֆրանսերէնի։ Ժարանին դասընթացքը աւարատելէն ւերջ եգԻպտոս կ՛երթայ ուր Եուսուֆ Պէյ վարժարան մը բաձած էր,հոն ուսմունքը կը կատարելագործէ ուսնելով նաև իտալերէն և արաբերէն լեզուները։ Դպրոցը աւարտելէն ետք դեռ երիտասարդ հասակին տէրութեան պաշտօնեայ և քանի մը տարի ետք Մէհմէտ Ալիի քարտուղար կ՛անուանուի:
{|class="graytable" style="text-align:center"
|+
|width="25%"|[[Պատկեր:Behistun.Inscript.Skunkha.jpg|center|85px]]
|width="25%"|[[Պատկեր:Scythians shooting with bows Kertch antique Panticapeum Ukrainia 4th century BCE.jpg|center|250px]]
|width="25%"|[[Պատկեր:Фрагменты Пекторали.jpg|center|250px]]
|width="25%"|[[Պատկեր:PazyrikHorseman.JPG|center|150px]]
|-
|Սկյութի քանդակը. [[Բեհիսթունի արձանագրություն]]
|Սկյութներ [[Կերչի թերակղզի|Կերչ]]
|Սկյութներ ոսկիէ
|Սկյութներ Ձիէաւոր
}|}
</center>
 
== Գրականություն ==
Միջոց մը էլմասը արաբերէն թերթին խմբագրապետը եղած արտաթին գործոց նախարար եղան է, ինք ալ քիչ ալ քիչ ատեն ետքը խորհրդական կ՛անուանուի։
 
*Латышев В․ В․, Известия древних писателей греческих и латинских о Скифии и Кавказе, т․ 1—2, СПБ, 1893—1906;
Դիւանագիտական խնդրոյ մը առթիւ Louis-Philippe Ֆրանսայի թագաւորին գրուելիք պաշտօնագիր մը այնչափ յաջողութեամբ դրած է որ Մէհմէտ Ալի փաշա խտհվը Արիստակէտ Ալթունեանի ճակատը համբուրելով ըսած է։
*Смирнов А․ П․, Скифы, М․, 1966;
 
* Граков Б․ Н․, Скифы, М․, 1971;
Օղլում Ալթուն, սէնին իսմին Ալթուն տէյիլ, Տիւրրի տիր ։ (Տիւրրի մարգրիտ ըսել է արաբերէն։ Ատկից հետ Ալլունեապ մականունը փոխուած է Ալթուն-Սիւրրիի։
* Артамонов М․ И․, Киммерийцы и скифы, Л․, 1974;
[[Պատկեր:ModernEgypt, Muhammad Ali by Auguste Couder, BAP 17996.jpg|մինի|ձախից|Մէհմյտ Ալի փաշա]]
* Хазанов А․ М․, Золото скифов, М․, 1975;
Մէհմյտ Ալի փաշան մահէն հտք իր զագակը Ի զրա իմ վաչա և յետոյ Ապպաս փաչաները կը յաջորդեն, ինք պաշտօնէն կը քաշուի և տկար ըլլալով Ջմիւռնա կը հաստատուի ուր քիչ մը ատեն վաճառականութեամբ զբաղելէ վերջ Պօլիս կը հաստատուի 1851ին ուր Ճէզայիրլէան Մկրտիչ ամիրայի հետ Շամի մաքսերու վարձակալութիւնը կը ստանձնեն։
* Ельницкий Л․ А․, Скифия евразийских степей, Новосибирск, 1977 ։
 
Ազգային գործերու մէջ մեծ մասնակցութիւն ունեցած է և 1857ի Գերագոյն Ժողոյ անդամակցած է և մեծ դեր ունեցած յ Ազգ Սահմանադրութեան հաստատման մէջ ուր Ա ղաթոն , Օտեան և Ռուսինեան և ուրիշներու հետ խմբակրած են Սահմանադրութեան օրէնք (տես թիւ 31։ Քալաքական և Ուսումական ժողով Խերու անղամ , երկար ատենեդ Թալական խորհրդկան եղածէ Խատլիւ Ի Ս Սաեփաննոս եհեղեցւոյն։
 
Ազգային երեովտասան եղած է 1860Էն գրեթէ մինչեւ իր մահը ու ազգին չահերուն պաշպան ժ հանդիսացած է։
 
Գրարէտ անձ, Ֆրանսերէնէ թարգմանած է Գինովափէ անուն վի բասանութիւնր որ ձեռագիր քով ։
 
Մեռած է 1888 Յունվար 2ին ։
 
Իր կինը կիւ հանրմ (1878) ժամանակին զարդասած Հայ կինենէն մէկ էր և քաջ Ֆրանսագէտ ։
0

edit

Նաւարկութեան ցուցակ