Սարգիս Կուկունեան

Jump to navigation Jump to search

Սարգիս Մովսես Կուկունեան (Յունուար 23, 1863 - նոյեմբեր 26, 1913, Օրյոլի բանտ, Օրյոլ, Ռուսական կայսրութիւն), հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ։

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սարգիս Կուկունեան (Աւետիսեան) ծնած էՅունուար 23 1863–ին Նուխի գավառի Նիժ գիւղին (այժմ՝ Ադրպեճանի Կուտակաշենի շրջանը), չքաւոր Ընտանիքի մէջ: Նախնական կրթութիււնը ստացած է գիւղի տէր–թոդիկեան դպրոցը, ապա 1877-ին ընդունուած է Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանը: Ուշիմ ու աչքաբաց Սարգիսին վիճակուած չէր աւարտել ճեմարանական դասընթացը: 1883-ին տեղի ունեցած աշակերտական խռովութիւներու պատճառով ճեմարաանէն հեռացուեցան շուրջ 80 աշակերտ, որոնց մէջ էր 6–րդ դասարանի Սարգիսը,որ դեռ կը կրեր Աւետիսեան մականունը: Ան Էջմիածինէն կը մեկնէր Երեւան, կը փորձեր մտնել ուսուցչական սեմինարններու, բայց չէր յաջողէր: Հօրեղբօր աջակցութեամբ անկը տեղափոխուի Թիֆլիս,եւ կը մտնէ զինուորական դպրոց:Սարգիս երկար չի մնար այնտեղ եւ ձգելով զինուորական դպրոցը,կը փորձէ ընդունուիլ Թիֆլիսի Ներսիսեան դպրոցը: Սակայն անոր ղեկավարութիւնը Գէորգեան ճեմարանի վարչութեան կողմէ արդէն տեղեկացած էր արտաքսուածներու մասին: Այդ ժամանակ ան դիմում կը ներկայացնէ Կուկունեան մականունով եւ կ'ընդունուի Ներսիսեան դպրոց: 1884-ինկը մեկնի Բաքու եւ մասնաւոր դասեր կու տայ: Շուտով, կը ձգէ Բագուն, եւ կը մեկնի Սանկտ Պետերբուրգ եւ ուսումը կը շարունակէ տեղական համալսարանոի մէջուր կը տարուի հայրենասիրական գաղափարներով, շուտով կը դառնայ Պետերբուրգի հայ ուսանողութեան կեդրոնական դեմքերէն մէկը: Ան իր ազատ ժամերուն շուրջ մէկ տարի կը զբաղուի զինավարժութեամբ իր ընկերներ Կոստանդին Լիսինեանի և Ռուբէն Յովհաննէսեանի հետ: Այստեղ Սրագի Կուկունեան կը ներշնջուի Արեւմտեան Հայաստան տեղափոխուելու գաղափարով:

Կուկունեանի խումբի ձեւաւորումը:[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սարգիս Կուկունեան եւ անոր կողմնակիցներուն գործունէութեան նկատմամբ հետաքրքրութիւն է ցուցաբերէ և իր աջակցութիւնը կը յայտնէ Կարապետ Եզեանը, որ խիստ պահպանողական գործիչի համբաւ ունէր: Սարգիս Կուկունեանը կ'օգնէ Կարապետ Եզյեանին՝ կազմել «Պետրոս Մեծին հարաբերութիւնները հայ ազգին հետ» (1898) վավերագրական ժողովածուն։ Կարապետ Եզեանը Սարգիս Կուկունեանին կ'առաջարկէ երթալ Պարսկաստան, այնտեղ անցնիլ ծառայութեան եւ ստանալ խանի տիտղոսը, իր` Եզեանի աջակցութեամբ հաստատուելու թուրք–պարսկական սահմաններուն մօտ, եւ բաւականաչափ ուժ հավաքելէ ետք կազմակերպել շարժումներ Վասպուրականին մէջ: Բայց Կարապետ Եզեանի ծրագրի կենսագործելը երկարատեւ ժամանակ կը պահանջէր, իսկ Սարգիս Կուկունեանը կը շտապէր օր առաջ նետուիլ պայքարի ասպարեզ: Եւ ահա, 1890-ի Մայիսին մի քանի երիտասարդներու գլուխը անցնելով, Սարգիս Կուկունեան կու գայ Թիֆլիս: Այստեղ Կոջոր ամառանոցին մէջ կը հանդիպի «Մշակ» թերթի խմբագիր Գրիգոր Արծրունու հետ:Արծրունի անոր կու տայ հրաժարիլ Կարապետ Եզեանի առաջարկած ծրագիրէն, որ երկար ժամանակ կը պահանջէր: Փոխարէնը Արծրունի կ'առաջարկէ Կովկասի մէջ կազմաւորլ խումբ մը, տեղափոխուելու Արեւմտեան Հայաստան եւ «Հայկական Դատին» միջազգային ճանաչում տալու համար գործել մի քանի յարձակումներ:Իսկ «Դեյլի նյուս» թերթի թղթակից Ֆից-Ջերալդը կը խօստանայ թղթակցութիւններով հանրային կարծիք ստեղծել մեծ տերութիւններու մէջ:

Թիֆլիսի մէջ,ապա Ալեքսանդրապոլ տեղի կ'ունենայ խումբի համալրում: Խումբին կը միանան Ռուբէն Դերձակեանը, Յովսէփ Մովսէսեանը , Եփրեմ Դաւիթեանը Արամայիս Ազնաւուրեանը, Արշակ Գաւաֆեանը , Սարդար Աւետիսեանը , Աբրահամ Տէր-Անդրիասեանը, Ստեփան Ստեփանեանը (բալաջան), Մեսրոպ Վարդանեանը եւ ուրիշներ:Խումբի անդամները կ'ապրէին Կարս մարզի Բերնա, Չորուք, Շադևան, Արմուդլի գիւղերուն մէջ եւ կը զբաղուէին զինավարժութեամբ:

Օգոստոսի 14-ին Կարսի Ճալա գյուղի ձորում Սարգիս Կուկունեանի հանձնարարութեամբ կը սպանուի Մշեցի Յակոբ Գալֆա սարկաւագը (Յակոբ ՏԷր-Ղեւոնդեան) որ Կուկունեանի օգնականն էր եւ տարաձայնութիւններ ունէր վերջինիս հետ: Նոյն օրը Սատաշանեան բաժանմունքի կոմէն Չորուք գիւղի խումբի անդամներէն մէկը կը սպաննուի,իսկ վեցը կը ձեռբակալուին:

Միեւնոյն ժամանակ Թիֆլիս հրաւիրուած Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան «Սահմանադիր Ժողովը» կ'որոշէ ոյժ տալ եւ միաժամանակ ղեկավարել Կուկունեանի արշավախումբի նախապատրաստական աշխատանքները, սակայն Արեւմտալ Հայաստանէն Յովսէփ Արղութեանի եւ Մարտիրոս Մարգարեան վերադարյէն ետք ՀՅԴ-ն կը փոխէ իր դիրքորոշումը արշաւախումբի հանդէպ եւ կը հանձնարարէ Կարսի մէջ գտնուող Մարտին Շաթիրեանի՝ յետաձգել արշաւանքը, որովհետեւ Ռուսական ժանդարմերիան մանրամասն տեղեակ է Կուկունեանի խումբի մարտիկներու տեղակաեման վայրերու, անոնց զոնուածութեան, Արեւմտեան Հայսատան անցնելւ մտադրութեանեւ այլն բաներու մասին:

Մատին Շաթիրեանի, Յովսէփ Արղութեանի, Կոսդանդին Խատիսեանի եւ Սիմոն Զաւարեանի բոլոէ ջանքերը՝ յետաձգելու Կուկունեանի արշաւախումբի սահմանացումը, ապարդիւն կ'ըլլայ: Հետեւելով Գրիգոր Արծրունիին՝ ինչքան հնարաւորէ շուտ Արեւմտեան Հայաստան տեղափոխուելու յորդորներուն՝ Սարգիս Կուկունեան իր 107 հոգիէ փաղկացած խումբով Սեպտեմբեր 23-ի գիշերը Սաաթվերան Գիւղի վերնամասով կ'անցնի Արաքս Գետը ու ափով կ'ուղղուի դէպի Չիչակլու կիրճը:

Թափրակկալէի թրքական կայազորի հրամանատարութիւնն ու ռուս սահմանապահներն արդէն տեղեակ էին խումբի նպատակի մասին: Իսկ երկրի խորքերը տանող լեռնալանջերը ծածկուած էին քրդական աշիրեթներով սահմանանցումէն շատ չանցած խումբը երեք կողմէ շրջապատուած էր արդէն թրքական ուժերով, իսկ չորրորդ կիղմէն՝ ռուսական սահմանի երկարութեամբ կեցած էին ռուս սահմանապահերը: Կը սկսի կռիւը, որ կը տեւէ մինչեւ երեկոյ: Երեկոյան թուրքերը նահանջեցին Ալաշկերտ: Առանց սնունդի եւ ռազմամթերքի մնացած խումբը կ'որոշէ վերադառնալ ռուսական սահման: Խումբը կ'իջնէԱրաքսի հովիտը, կ'անցնի գետը եւ հանգիստ է առնում խառ գիւղի այգիներուն մէջ, ուր Կաղզուանի գավառապետի օգնական Կուգուշեւի եւ անոր օգնութեան եկած ռուսական 154-րդ գունդի զինուորնուն կողմէ խումբին անդամներէն մաս մը կը ձեռթակալուի, իսկ մաս մըն ալ, կռիւի ճանապարհ բանալով, կը հեռանան՝ խուսաբելով ձերբակալութենէն:

Դատաւարութիւնն ու Աքսորը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ձերբակալուածներուն 25 օր բանտը պահելէ ետք՝ Հոկտեմբերի 23-ին շղթայակապ կը փոխադրեն Կարսի բանտը: Այդ միտքով, թէ իրենց այսօր-վաղը ազատ կ'արձակեն, խումբի անդամներուն կը հեռացնէր փախուստի մտքից: Հակառակ այս սպասումներուն՝ ցարական իշխանութիւնները խումբի անդամներուն հանդէպ կ'ընդունին խստագոյն վճիռները անոնց մեղադրելով, սպանութեան, աւազակութեան եւ իշխանութիւնը դիմադրելւ մէջ:

Երկու տարի տեւած նախագրութիւններէն ետք՝ 1893 . Ապրիլի 7-ին Կարսի մէջ կը սկսի 43 ձեռբակալուածներուն դատաւարութիւնը, ուր ձեռբակալուածներէն 16-ը ազատ կ'արձակուին, իսկ 26-ը կը դատապարտուին, որմէ էին Սարգիս Կուկունեանը որ կը դատապարտուի 20 տարուա տաժանակիր աշխատանքներով, խումբէն 19-ը՝ 15, 1-ը՝ 12,4-ը՝ 8, 1-ը՝ 3 տարուայ տաժանակիր աշխատանքներով: Թիֆլիսի վերաքննիչ ատեանը 1893 Մայիս 26-ին, իսկ սենատը 1895 Մարտի 1-ին բանտարկեալները շղթայակապ կ'աքսորեն թէպի Սիբիր:

Չնայած Կուկունեանի արշաւանքը շործնականօրէն ձախողեցաւ, սակայն արեւելահայերու շրջանին մէջ իր բերած աննխադէպ ոգեւորութեան եւ Դէպի Երկիր գաղափարախօսութեան տարծման առումով Կուկունեանի արշաւանքը կարեւոր դեր խաղցաւ:

բանտարկեալ Սարգիս Կուկունեան կամաւորապէս կը մասնակցի ռուսռճաբնական պատերազմին: Անոր շնորհիւ Սարգիս Կուկունեան ազատ կարձակուի եւ իր հայազգի կնոջ հետ, ոդ իր հետ ծանօթացած էր Սախալինի մէջ, կը վերադառնայ Կովկաս:

Վերադարձ աքսորէն(Կեանքի վերջին տարիները)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1906 Օգոստոսին Կուկունեանն արդէն Թիֆլիսի մէջ էր, Իսկ երկու ամիս անց՝Հոկտեմբեր 30-ին կը վերադառնայ իր հայրենի գիւղը՝ Նիժ: Այստեղ Կուկունեանը կ'ընկերակցի սոցեալական պայքարին՝ հանունաղքատներուն բարօրութեան ենդդէմ հարուստ գիւղացիներուն: Ան կ'անդամակցի 1907 Սեպտեմբերէն Նիժի մէջ իր գործունէութեան ծաւալած «Գիւղացիական Միութիւն» ընդյատակեայ կազմակերպութեան:

1908-էն յեղափոխականներու հանդէպ Կովկասի մէջ ծայր առած քաղաքական բռնաճնշումները չանտեսեցին Սարգիս Կուկունեանը: Մեղադրելով անոր «Գիւղացիական Միութիւն» անդամակցութեանմէջ՝ 1909 Փետրուարի 6–ին ան Բաքուի մէջ դարձեալ կը ձեռբակալուի եւ հինգ տարուայ դրութեամբ։

Գրականութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Աւօ, Սարգիս Կուկունեան, «Յեղափոխական ալպոմ (ազատագրական պայքարի յուշամատեան)», հատ. 4, Պէյրութ, 1962, էջ 35–51։
  • Բդէեան Սարգիս և Միսաք «Հարազատ պատմութիւն Տարօնոյ», խմբ. Աղան Տարօնեցի, Գահիրէ, 1962, 676 էջ։
  • Դիւան Հ. Յ. Դաշնակցութեան, խմբ. Ս. Վրացեան, հատ. 1, Պոսթըն, 1934, 395 էջ։
  • Դիւան Հ. Յ. Դաշնակցութեան, խմբ. Ս. Վրացեան, հատ. 2, Պոսթըն, 1938, 464 էջ։
  • Եղիազարեան Կարինէ, Սարգիս Կուկունյանը եւ անոր գլխաւորած արշավանքը, «Պատմա-բանասիրական հանդես», Երեւան, 2000, թիւ1, էջ 69-84։
  • Եղիազարեան Կարինէ, Սարգիս Կուկունեանի արշավանքը, Երեւան, 2016, 180 էջ։
  • Եղիազարեան Կարինէ, Սարգիս Կուկունեանի խմբի դատավարութիւնը եւ անոր հետագայ ճակատագիրը, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Երեւան, 2006, թիւ 1, էջ 216-221։
  • Լազեան Գաբրիէլ, Դէմքեր հայ ազատագրական շարժումէն, Գահիրէ, 1949, 397 էջ։
  • Լազեան Գաբրիէլ, Յեղափոխական դէմքեր (մտաւորականներ եւ հայդուկներ), Գահիրէ, 1945, 413 էջ։
  • Խուդինյան Գևորգ, «Հայ Յեղափոխական Դաշնակցությանծնունդը», Երևան, 2000, 227 էջ։
  • Խուդինյան Գևորգ, Սարգիս Կուկունեան, «Լրաբեր հասարակական գիտությունների», Երեւան, 1989, թիվ 11, էջ 24-35։
  • Կուկունեան խմբի դատավարութիւնը. ամբաստանագիր, «Դրօշակ», 1912, թիւ 6, էջ 163-168, թիւ 7-8, էջ 189-191, թիւ 11-12, էջ 280-282։
  • Մ. Շ.-ի յուշերը, Հայոց հասարակական շարժումներու պատմութիւնէն, գրի առաւ` Ն. Հանգոյց, «Հայրենիք»ամսագիր, 1923, թիւ 5, էջ 27-39, թիւ 6, էջ 50-66։
  • Յուշեր Կուկունեան արշաւախմբից, Յովսէփ Մովսիսեանի (Արգամ Պետրոսեան), գրի առաւ` Ա. Ամուրեան, «Հայրենիք ամսագիր», Պոսթըն, 1933, թիւ 2, էջ 70-86, 1934, թիւ 1, էջ 116-125, թիւ 2, էջ 100-110, թիւ 3, էջ 121-135, թիւ 4, էջ 79-89, թիւ 5, էջ 57-69, թիւ 6, էջ 108-123, թիւ 7, էջ 128-137, թիւ 8, էջ 97-107, թիւ 10, էջ 116-126, թիւ 11, էջ 106-127, թիւ 12, էջ 107-118, 1935, թիւ 3, էջ 91-113։
  • Չորմիսեան Լեւօն, Համապատկեր արեւմտահայոց մէկ դարու պատմութեան, Բ. հատ., 1878-1908 թթ., Պէյրութ, 1974, 572 էջ։
  • Սեւեան Ռուբէն, Հ. Յ. Դ. առաջին գործիչներն ու հերոսները, «Հայրենիք» ամսագիր, 1937, թիւ 9, էջ 107-113, թիւ 10, էջ 126-131, թիւ 11, էջ 137-141։
  • Սեւեան Ռուբէն, Հ. Յ. Դաշնակցութեան առաջին քայլերն ու գործիչները, «Հայրենիք» ամսագիր, 1937, թիւ 6, էջ 59-81, թիւ 7, էջ 110-121։
  • Վալադեան Վալադ, Սարգիս Կուկունեանի արշաւանքը, «Հայրենիք ամսագիր», 1957, թիւ 9, էջ 1-9, թիւ 10, էջ 23-32, թիւ 11, էջ 38-50, թիւ 12, էջ 57-70։
  • Վարանդեան Միքայէլ «Հ. Յ. Դաշնակցութեան պատմութիւն», Երեւան, 1992, 536 էջ։
  • Վարդանեան Մեսրոպ, Կուկունեանի արշաւանքի մասին, «Դրօշակ», Փարիզ, 1930, թիւ 5, էջ 132-135, թիւ 6-7, էջ 168-173, թիւ 10, էջ 246-248։
  • Վրացեան Սիմոն, Կուկունեան արշաւանքը, տե՛ս Յուշապատում Հ. Յ. Դաշնակցութեան (1890-1950 թթ.), Բոստոն, 1950, էջ 272-279։
  • Тунян Валерий, Легенды и были: охранка и Армения XIX – нач. XX вв., Ереван, 2008, 131 стр.
  • Վերջին օրերս Սախալինում, Բաքու, 1910։