Ռոզա Լիւքսեմպուրկ

Ռոզա Լիւքսեմպուրկ; լեհ.՝ Róża Luksemburg
Ծննդեան անուն	լեհ.՝ Rozalia Luxenburg և լեհ.՝ Rozalia Luksenburg
Նաեւ յայտնի է իբրեւ	R. Kruszynska
Ծնած է	5 Մարտ 1871
Ծննդավայր	Զամոշչ, Լեհական Թագաւորութիւն
Մահացած է	15 Յունուար 1919[…] (47 տարեկանին)
Մահուան վայր	Պերլին, Ուայմարի Հանրապետութիւն
Քաղաքացիութիւն	Գերմանիա և Ռուսական Կայսրութիւն
Կրօնք	Աթէիզմ
Ուսումնավայր	Զիւրիխի Համալսարան
Երկեր/Գլխաւոր գործ	Դրամագլուխին կուտակումը և Ընկերային Բարենորոգում, թէ՞ Յեղափոխութիւն
Մասնագիտութիւն	քաղաքական գործիչ, փիլիսոփայ, Յեղափոխական, տնտեսագէտ, խմբագիր, քաղաքական տեսաբան, political economist, հրապարակախօս, Խմբագիր, դոցենտ և botanical collector
Կուսակցութիւն	Գերմանիոյ Ընկերվարական ժողովրդավար կուսակցութիւն, Գերմանիոյ Համայնավար կուսակցութիւն, Գերմանական անկախ սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցութիւն, Սբարթաքոս Միութիւն և Լեհաստանի եւ Լիթուանիոյ Թագաւորութեան Ընկերավարական կուսակցութիւն
Ամուսին	Կուստաւ Լիւպեկ և Իւլեան Մարխլեֆսքի
	Ստորագրութիւն;

Ռոզա Լիւքսեմպուրկ (լեհերէն՝ Róża Luksemburg [ˈruʐa ˈluksɛmburk], գերմաներէն՝ [ˈʁoːza ˈlʊksm̩bʊʁk], 5 Մարտ, 1871 – 15 Յունուար, 1919)․ ազգութեամբ լեհ եւ բնականացուած գերմանացի մարքսիսթ տեսաբան եւ յեղափոխական։ Ան Գերմանիոյ Ընկերավարական կուսակցութեան (SPD) առաջնորդող տեսաբանն էր, եւ աւելի ուշ համահիմնադիրը հակապատերազմեան Սբարթաքոս Միութեան , որ վերածուեցաւ Գերմանիոյ Համայնավար Կուսակցութեան (KPD)։ Միջազգային ընկերավարական շարժման ազդեցիկ անդամ մը ըլլալով, ան կը յիշուի կայսերապաշտութեան եւ յեղափոխութեան մասին իր գրութիւններով, ինչպէս նաեւ որպէս ջատագով մը ընկերավարական ժողովրդավարութեան, որու մասին հետեւեալը նշած է՝ «Ազատութիւնը միշտ եւ բացառապէս ազատութիւն է այն մարդուն համար, որ տարբեր կը մտածէ»։

Կեանք եւ գործունէութիւն

Ռոզա Լիւքսեմպուրկ, ծնած եւ մեծցած է Ռուսիոյ գերիշխանութեան տակ գտնուող Լեհաստանի մէջ, աշխարհիկ հրէական ընտանիքի յարկին տակ։ Ան իր պատանեկութեան մէջ ներգրաւուեցաւ յեղափոխական քաղաքականութեան մէջ։ Համահիմնադիրն է Լեհաստանի եւ Լիթուանիոյ Թագաւորութեան Ընկերավարական (Սոցիալ Տեմոկրատ (SDKPiL)), կուսակցութեան, որ մերժած է լեհ ազգայնականութիւնը՝ նախընտրելով միջազգային դասակարգային պայքարը։

1898-ին Գերմանիա փոխադրուելէ ետք, ան դարձաւ Գերմանիոյ Ընկերավարական կուսակցութեան (SPD) յեղափոխական թեւի առաջատար ձայնը։ Իր 1900-ի «Ընկերային Բարենորոգում, թէ՞ Յեղափոխութիւն» գրքոյկին մէջ, ան պաշտպանեց յեղափոխութեան անհրաժեշտութիւնը՝ ընդդէմ Էտուարտ Պեռնշթայնի բարենորոգչական տեսութիւններուն, փաստելով, որ բարենորոգումներու պայքարը միջոց մըն էր դէպի նպատակ, եւ ոչ ինքնին նպատակ։ Ոգեշնչուած 1905-ի Ռուսական Յեղափոխութենէն, ան զարգացուց զանգուածային գործադուլի տեսութիւնը՝ որպէս ընչազուրկ դասակարգի (բրոլետարիաթի) ամէնէն կարեւոր յեղափոխական գործիքը, ընդգծելով աշխատաւոր դասակարգի ինքնաբուխ ստեղծագործական միտքը։

Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախորեակին, Լիւքսեմպուրկի հակառազմապաշտական եւ հակա-կայսերական համոզումները զինք աւելի մեծ հակասութեան մէջ բերին SPD-ի ղեկավարութեան հետ։ Իր գլխաւոր «Դրամագլուխի կուտակումը» (1913) աշխատութեան մէջ, ան հակառակած է դրամագլուխի տարածման անհրաժեշտութեան ոչ-դրամատիրական շրջաններու մէջ որպէս մղիչ ուժ կայսերապաշտութենէն անդին։ Ան սաստիկօրէն դատապարտեց կուսակցութեան աջակցութիւնը պատերազմին եւ գլխաւորաբար այդ պատճառով է որ պատերազմի մեծ մասին ընթացքին, ան բանտարկուած մնաց։ Բանտին մէջ գրեց «Junius Pamphlet» թերթիկը, ուր պատերազմը աշխատաւոր դասակարգի դաւաճանութիւն մը հռչակեց եւ ժողովրդական դարձուց «ընկերվարութիւն, թէ՞ բարբարոսութիւն» արտայայտութիւնը՝ նկարագրելու համար մարդկութեան առջեւ ծառացած ընտրութիւնը։

Մինչ ան 1917-ի Ռուսական Յեղափոխութիւնը տօնեց, յետ մահու հրատարակուած ձեռագիրի մը մէջէն, ինքն է որ սուր ձեւով կը քննադատէ պոլշեւիկներու հեղինակաւոր քաղաքականութիւնը, պաշտպանելով ժողովրդավարական ազատութիւնները եւ զանգուածային մասնակցութեան վրայ հիմնուած յեղափոխութեան մը պէտքութիւնը։ Իր յօդուածները Ռուսական Յեղափոխութեան մասին աւելի ուշ ոմանց կողմէ դիտուեցան իբրեւ սթալինիզմի կանխագիտակ քննադատութիւն։

1918-1919 թուականներուն Գերմանական յեղափոխութեան ընթացքին բանտէն ազատ արձակուելէ ետք, Լիւքսեմպուրկ Գերմանիոյ Համայնավար Կուսակցութիւնը (KPD) հիմնեց եւ 1919-ի Յունուարին Պերլինի Սպարտակիստական ապստամբութեան կեդրոնական դէմքը դարձաւ։ Ապստամբութիւնը Freikorps-ի՝ կառավարութեան կողմէ հովանաւորուող զինուորական խումբի մը կողմէ ճնշուելէ ետք, Լիւքսեմպուրկը եւ իր ընկերը՝ Գարլ Լիպնեխտ (Karl Liebknecht), գերեվարուեցան ու սպաննուեցան։ Մահէն ետք, Լիւքսեմպուրկը դարձաւ մարքսիստներու համար հերոսուհի եւ նահատակ։

ժառանգութիւնը բանավէճի նիւթ

Իր ժառանգութիւնը բուռն բանավէճի նիւթ դարձած է՝ իր ինքնաբուխութեան եւ ժողովրդավարութեան շեշտադրումով, ձախակողմեան հակում ունեցող անձերէ, մանաւանդ Նոր Ձախին եւ ազատական ընկերվարական աւանդական բնագաւառին մէջ գտնուողներուն կողմէ, սակայն կտրուկ քննադատուած է ստալինեան աւանդութեան կողմէ, որ որպէս աղանդաւորութիւն դատապարտած է «Լիւքսեմպուրկիզմը»։

^[9] ^[10] ^[11] ^[12] ^[13] ^[14] ^[15]

Ծանօթագրութիւններ

1 2 3 4 Գերմանիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23833686'></a>
1 2 WeChangEd
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q86999151'></a>
1 2 Starke H. D. Encyclopædia Britannica
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>
↑ Itaú Cultural Enciclopédia Itaú Cultural — São Paulo: Itaú Cultural, 2001. — ISBN 978-85-7979-060-7
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q174'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10304263'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41599984'></a>
↑ verschiedene Autoren Historische Lexikon der Schweiz, Dictionnaire historique de la Suisse, Dizionario storico della Svizzera — Bern: 1998.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q642074'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q70'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2818964'></a>
1 2 3 http://library.fes.de/cgi-bin/ihg2pdf.pl?vol=2&f=135&l=136
1 2 Айзин Б. А. Люксембург Роза // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1974. — Т. 15 : Ломбард — Мезитол. — С. 110–112.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>
↑ Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
↑ Բրիտանական հանրագիտարան․ Ռոզա Լիւքսեմպուրկի կենսագրականը, 9-10-2017(անգլերէն)
↑ Ռոզա Լիւքսեմպուրկի կենսագրական(անգլերէն)
↑ Սթանթֆորտ Բանասիրական Հանրագիտարան - Ռոզա Լիւքսեմպուրկ, 13-4-2022(անգլերէն)
↑ [https://www.socialistalternative.org/2020/01/15/the-revolutionary-ideas-of-rosa-luxemburg/ Socialist Alternative - Ռոզա Լիւքսեմպուրկին յեղափոխական տեսութիւնը, 15-1-2020(անգլերէն)]
↑ Բուռն ինքնաբուխութիւն, գործադուլներ եւ սոցիալիզմ. վերընթերցելով Ռոզա Լիւքսեմպուրկը, Charlie Kimber, 31-12-2023(անգլերէն)
↑ Verso Books - Ռոզա Լյուքսեմպուրկի վերջին նամակը, որ գրեց իր մահէն առաջ, 15-1-2019(անգլերէն)
↑ The Wisdom Daily - Ռոզա Լյուքսեմպուրկ. Անվախ արմատական մը, որ ուր որ ըլլար, դէմ կեցաւ ֆաշիզմին, Matthew Gindin, 9-4-2018

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q856638_citetype_Q1982918"_data-entity-id="Q23833686">Գերմանիայի_ազգային_գրադարանի_կատալոգ<span_class="wef_low_priority_links"></span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q23833686"></a></div>-1] 1 2 3 4 Գերմանիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23833686'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q2352616_citetype_Q16695773"_data-entity-id="Q86999151">[https://www.wechanged.ugent.be/wechanged-database/_WeChangEd]<span_class="wef_low_priority_links"></span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q86999151"></a></div>-2] 1 2 WeChangEd
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q86999151'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q615699"_data-entity-id="Q5375741"><i_class="wef_low_priority_links">Starke&nbsp;H.&nbsp;D.</i>_[http://global.britannica.com/biography/Rosa-Luxemburg_Encyclopædia_Britannica]<span_class="wef_low_priority_links"></span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741"></a></div>-3] 1 2 Starke H. D. Encyclopædia Britannica
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5375741'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q615699"_data-entity-id="Q41599984"><i_class="wef_low_priority_links">[[:pt:Itaú_Cultural|Itaú_Cultural]]</i>_Enciclopédia_Itaú_Cultural<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:Սան_Փաուլօ|São_Paulo]]:_[[:pt:Itaú_Cultural|Itaú_Cultural]],_2001._—_ISBN_978-85-7979-060-7</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q174"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q10304263"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q41599984"></a></div>-4] Itaú Cultural Enciclopédia Itaú Cultural — São Paulo: Itaú Cultural, 2001. — ISBN 978-85-7979-060-7
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q174'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q10304263'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q41599984'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q18168594_citetype_Q7094076"_data-entity-id="Q642074"><i_class="wef_low_priority_links">[[:d:Q2818964|verschiedene_Autoren]]</i>_[[:de:Historisches_Lexikon_der_Schweiz|Historische_Lexikon_der_Schweiz]],_[[:de:Historisches_Lexikon_der_Schweiz|Dictionnaire_historique_de_la_Suisse]],_[[:de:Historisches_Lexikon_der_Schweiz|Dizionario_storico_della_Svizzera]]<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:de:Bern|Bern]]:_1998.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q642074"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q70"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q2818964"></a></div>-5] verschiedene Autoren Historische Lexikon der Schweiz, Dictionnaire historique de la Suisse, Dizionario storico della Svizzera — Bern: 1998.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q642074'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q70'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2818964'></a>

[[http://library.fes.de/cgi-bin/ihg2pdf.pl?vol=2&f=135&l=136_http://library.fes.de/cgi-bin/ihg2pdf.pl?vol=2&f=135&l=136]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-6] 1 2 3 http://library.fes.de/cgi-bin/ihg2pdf.pl?vol=2&f=135&l=136

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q3331189"_data-entity-id="Q17378135"><i_class="wef_low_priority_links">Айзин&nbsp;Б.&nbsp;А.</i>_Люксембург_Роза_//_[[:ru:Большая_советская_энциклопедия_(третье_издание)|Большая_советская_энциклопедия]]:_[в_30_т.]<span_class="wef_low_priority_links">_—_3-е_изд._—_<span_title="Москва"_style="border-bottom:_1px_dotted;_cursor:_help;_white-space:_nowrap">М.</span>:_[[:ru:Большая_российская_энциклопедия_(издательство)|Советская_энциклопедия]],_1974._—_Т.&nbsp;15_:_Ломбард_—_Мезитол._—_С.&nbsp;110–112.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135"></a></div>-7] 1 2 Айзин Б. А. Люксембург Роза // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1974. — Т. 15 : Ломбард — Мезитол. — С. 110–112.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q5061737'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17378135'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q36524_citetype_Q7094076_citetype_Q27031827_citetype_Q595971"_data-entity-id="Q19938912"><i_class="wef_low_priority_links">[[:fr:Bibliothèque_nationale_de_France|Bibliothèque_nationale_de_France]]</i>_data.bnf.fr:_open_data_platform<span_class="wef_low_priority_links">_—_2011.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563"></a></div>-8] Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>

[9] Բրիտանական հանրագիտարան․ Ռոզա Լիւքսեմպուրկի կենսագրականը, 9-10-2017(անգլերէն)

[10] Ռոզա Լիւքսեմպուրկի կենսագրական(անգլերէն)

[11] Սթանթֆորտ Բանասիրական Հանրագիտարան - Ռոզա Լիւքսեմպուրկ, 13-4-2022(անգլերէն)

[12] [https://www.socialistalternative.org/2020/01/15/the-revolutionary-ideas-of-rosa-luxemburg/ Socialist Alternative - Ռոզա Լիւքսեմպուրկին յեղափոխական տեսութիւնը, 15-1-2020(անգլերէն)]

[13] Բուռն ինքնաբուխութիւն, գործադուլներ եւ սոցիալիզմ. վերընթերցելով Ռոզա Լիւքսեմպուրկը, Charlie Kimber, 31-12-2023(անգլերէն)

[14] Verso Books - Ռոզա Լյուքսեմպուրկի վերջին նամակը, որ գրեց իր մահէն առաջ, 15-1-2019(անգլերէն)

[15] The Wisdom Daily - Ռոզա Լյուքսեմպուրկ. Անվախ արմատական մը, որ ուր որ ըլլար, դէմ կեցաւ ֆաշիզմին, Matthew Gindin, 9-4-2018

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]