Jump to content

Ռոզա Լիւքսեմպուրկ

Խմբագրել յղումները
Ռոզա Լիւքսեմպուրկ
լեհ.՝ Róża Luksemburg
Ծննդեան անուն լեհ.՝ Rozalia Luxenburg և լեհ.՝ Rozalia Luksenburg[1]
Նաեւ յայտնի է իբրեւ R. Kruszynska[2]
Ծնած է 5 Մարտ 1871(1871-03-05)[3][4][5]
Ծննդավայր Զամոշչ, Լեհական Թագաւորութիւն[6][1]
Մահացած է 15 Յունուար 1919(1919-01-15)[7][8][3][…] (47 տարեկանին)
Մահուան վայր Պերլին, Ուայմարի Հանրապետութիւն[7][6][1]
Քաղաքացիութիւն  Գերմանիա[1] և  Ռուսական Կայսրութիւն
Կրօնք Աթէիզմ
Ուսումնավայր Զիւրիխի Համալսարան[6]
Երկեր/Գլխաւոր գործ Դրամագլուխին կուտակումը և Ընկերային Բարենորոգում, թէ՞ Յեղափոխութիւն
Մասնագիտութիւն քաղաքական գործիչ, փիլիսոփայ, Յեղափոխական, տնտեսագէտ, խմբագիր, քաղաքական տեսաբան, political economist, հրապարակախօս, Խմբագիր, դոցենտ և botanical collector
Կուսակցութիւն Գերմանիոյ Ընկերվարական ժողովրդավար կուսակցութիւն, Գերմանիոյ Համայնավար կուսակցութիւն, Գերմանական անկախ սոցիալ-դեմոկրատական կուսակցութիւն, Սբարթաքոս Միութիւն և Լեհաստանի եւ Լիթուանիոյ Թագաւորութեան Ընկերավարական կուսակցութիւն
Ամուսին Կուստաւ Լիւպեկ և Իւլեան Մարխլեֆսքի[2]
Ստորագրութիւն

Ռոզա Լիւքսեմպուրկ (լեհերէն՝ Róża Luksemburg [ˈruʐa ˈluksɛmburk], գերմաներէն՝ [ˈʁoːza ˈlʊksm̩bʊʁk], 5 Մարտ, 1871 – 15 Յունուար, 1919)․ լեհ եւ հպատակագրուած գերմանացի մարքսիստ տեսաբան ու յեղափոխական էր: Ան Գերմանիոյ Սոցիալ-Դեմոկրատական Կուսակցութեան (SPD) առաջատար տեսաբաններէն էր, իսկ աւելի ուշ համահիմնադրեց պատերազմի դէմ «Սպարտակեան Լիկան» (Spartacus League), որ ետքը վերածուեցաւ Գերմանիոյ Կոմունիստական Կուսակցութեան (KPD): Միջազգային սոցիալիստական շարժման ազդեցիկ անդամ մը ըլլալով՝ ան կը յիշուի կայսերապաշտութեան եւ յեղափոխութեան մասին իր գրութիւններով, ինչպէս նաեւ իբրեւ սոցիալիստական ժողովրդավարութեան ջատագով:

Ծնած եւ մեծցած ըլլալով Ռուսական Կայսրութեան հպատակութեան տակ գտնուող Լեհաստանի մէջ՝ աշխարհիկ հրեայ ընտանիքի մը մէջ, Լիւքսեմպուրկ իր երիտասարդութեան աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցաւ յեղափոխական քաղաքականութեան մէջ: Ան համահիմնադրեց «Լեհաստանի եւ Լիթուանիոյ Թագաւորութեան Սոցիալ-Դեմոկրատիան» (SDKPiL)՝ կուսակցութիւն մը, որ կը մերժէր լեհական ազգայնականութիւնը՝ ի նպաստ միջազգային դասակարգային պայքարին: 1898-ին Գերմանիա տեղափոխուելէ ետք, ան դարձաւ SPD-ի յեղափոխական թեւի գլխաւոր ձայնը: Իր 1900-ի «Սոցիալական Բարեփոխո՞ւմ, Թէ՞ Յեղափոխութիւն» տետրակին մէջ ան պաշտպանեց յեղափոխութեան անհրաժեշտութիւնը ընդդէմ Էտուարտ Պերնշթայնի բարեփոխչական տեսութիւններուն՝ պնդելով, որ բարեփոխումներու համար պայքարը նպատակին հասնելու միջոց մըն էր, եւ նոյնինքն նպատակը չէր: Ոգեշնչուելով 1905-ի Ռուսական Յեղափոխութենէն՝ ան մշակեց զանգուածային գործադուլի տեսութիւնը՝ իբրեւ պրոլետարիատի (ռամկապետութեան) ամենակարեւոր յեղափոխական գործիքը՝ ընդգծելով բանուոր դասակարգի ինքնաբուխ ստեղծագործականութիւնը:

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի մօտեցումով, Լիւքսեմպուրկի հակակազմաւորողական (anti-militarist) եւ հակակայսերապաշտական համոզումները զինք աւելի ու աւելի բախման մէջ դրին SPD-ի ղեկավարութեան հետ: Իր հիմնական աշխատութեան՝ «Դրամագլուխի Կուտակումը» (1913) գիրքին մէջ ան պնդեց, որ գոյատեւելու համար դրամատիրութեան՝ դէպի ոչ-դրամատիրական շրջաններ ընդլայնելու անհրաժեշտութիւնն էր կայսերապաշտութեան շարժիչ ուժը: Ան խստօրէն դատապարտեց պատերազմին կուսակցութեան ցուցաբերած աջակցութիւնը եւ բանտարկուեցաւ հակամարտութեան մեծագոյն մասին ընթացքին: Բանտէն ան գրեց ազդեցիկ «Ժունիւսի Տետրակը», որ պատերազմը հռչակեց իբրեւ դաւաճանութիւն բանուոր դասակարգին հանդէպ եւ ժողովրդականացուց «սոցիալիզմ կամ բարբարոսութիւն» արտայայտութիւնը՝ նկարագրելու համար մարդկութեան առջեւ ծառացած ընտրութիւնը: Թէեւ ան ողջունեց 1917-ի Ռուսական Յեղափոխութիւնը, իր մահէն ետք հրատարակուած ձեռագիրի մը մէջ ան սուր քննադատութեան ենթարկեց պոլշեւիկներու հրամայապաշտ քաղաքականութիւնը՝ պաշտպանելով ժողովրդավարական ազատութիւնները եւ զանգուածային մասնակցութեան վրայ հիմնուած յեղափոխութեան անհրաժեշտութիւնը: Ռուսական Յեղափոխութեան մասին իր գրութիւնները ետքը ոմանց կողմէ դիտուեցան իբրեւ ստալինիզմի կանխատեսական քննադատութիւն մը:

Ազատ արձակուելով բանտէն 1918–1919 թուականներու Գերմանական Յեղափոխութեան ընթացքին՝ Լիւքսեմպուրկ համահիմնադրեց Գերմանիոյ Կոմունիստական Կուսակցութիւնը (KPD) եւ դարձաւ 1919-ի Յունուարին Պերլինի մէջ տեղի ունեցած Սպարտակեան ապստամբութեան կեդրոնական դէմքը: Ապստամբութիւնը կառավարութեան հովանաւորած «Ֆրայքոր» կիսառազմական խումբին կողմէ ճնշուելէ ետք, Լիւքսեմպուրկ եւ իր զինակից Քարլ Լիպքնեխթ ձերբակալուեցան եւ սպաննուեցան: Իր մահէն ետք, Լիւքսեմպուրկ դարձաւ հերոսուհի եւ նահատակ՝ մարքսիստներու համար: Իր ժառանգութիւնը եղած է սաստիկ բանավէճերու առարկայ. ինքնաբուխութեան եւ ժողովրդավարութեան վրայ իր դրած շեշտադրումը մեծարուած է ձախակողմեան շատ մը շրջանակներու կողմէ — յատկապէս «Նոր Ձախ»-ի եւ ազատական սոցիալիստական աւանդոյթի հետեւորդներուն կողմէ —, բայց խստօրէն քննադատուած է ստալինեան աւանդոյթին կողմէ, որ «լիւքսեմպուրկիզմը» դատապարտեց իբրեւ հերձուածողութիւն:[9]

Միջազգային ընկերավարական շարժման ազդեցիկ անդամ մը ըլլալով, ան կը յիշուի կայսերապաշտութեան եւ յեղափոխութեան մասին իր գրութիւններով, ինչպէս նաեւ որպէս ջատագով մը ընկերավարական ժողովրդավարութեան, որու մասին հետեւեալը նշած է՝ «Ազատութիւնը միշտ եւ բացառապէս ազատութիւն է այն մարդուն համար, որ տարբեր կը մտածէ»։

Կեանք եւ գործունէութիւն

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ռոզա Լիւքսեմպուրկ, ծնած եւ մեծցած է Ռուսիոյ գերիշխանութեան տակ գտնուող Լեհաստանի մէջ, աշխարհիկ հրէական ընտանիքի յարկին տակ։ Ան իր պատանեկութեան մէջ ներգրաւուեցաւ յեղափոխական քաղաքականութեան մէջ։ Համահիմնադիրն է Լեհաստանի եւ Լիթուանիոյ Թագաւորութեան Ընկերավարական (Սոցիալ Տեմոկրատ (SDKPiL)), կուսակցութեան, որ մերժած է լեհ ազգայնականութիւնը՝ նախընտրելով միջազգային դասակարգային պայքարը։

1898-ին Գերմանիա փոխադրուելէ ետք, ան դարձաւ Գերմանիոյ Ընկերավարական կուսակցութեան (SPD) յեղափոխական թեւի առաջատար ձայնը։ Իր 1900-ի «Ընկերային Բարենորոգում, թէ՞ Յեղափոխութիւն» գրքոյկին մէջ, ան պաշտպանեց յեղափոխութեան անհրաժեշտութիւնը՝ ընդդէմ Էտուարտ Պեռնշթայնի բարենորոգչական տեսութիւններուն, փաստելով, որ բարենորոգումներու պայքարը միջոց մըն էր դէպի նպատակ, եւ ոչ ինքնին նպատակ։ Ոգեշնչուած 1905-ի Ռուսական Յեղափոխութենէն, ան զարգացուց զանգուածային գործադուլի տեսութիւնը՝ որպէս ընչազուրկ դասակարգի (բրոլետարիաթի) ամէնէն կարեւոր յեղափոխական գործիքը, ընդգծելով աշխատաւոր դասակարգի ինքնաբուխ ստեղծագործական միտքը։

Ռուսական Յեղափոխութիւնը (գրքոյկ)

Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախորեակին, Լիւքսեմպուրկի հակառազմապաշտական եւ հակա-կայսերական համոզումները զինք աւելի մեծ հակասութեան մէջ բերին SPD-ի ղեկավարութեան հետ։ Իր գլխաւոր «Դրամագլուխի կուտակումը» (1913) աշխատութեան մէջ, ան հակառակած է դրամագլուխի տարածման անհրաժեշտութեան ոչ-դրամատիրական շրջաններու մէջ որպէս մղիչ ուժ կայսերապաշտութենէն անդին։ Ան սաստիկօրէն դատապարտեց կուսակցութեան աջակցութիւնը պատերազմին եւ գլխաւորաբար այդ պատճառով է որ պատերազմի մեծ մասին ընթացքին, ան բանտարկուած մնաց։ Բանտին մէջ գրեց «Junius Pamphlet» թերթիկը, ուր պատերազմը աշխատաւոր դասակարգի դաւաճանութիւն մը հռչակեց եւ ժողովրդական դարձուց «ընկերվարութիւն, թէ՞ բարբարոսութիւն» արտայայտութիւնը՝ նկարագրելու համար մարդկութեան առջեւ ծառացած ընտրութիւնը։

Մինչ ան 1917-ի Ռուսական Յեղափոխութիւնը տօնեց, յետ մահու հրատարակուած ձեռագիրի մը մէջէն, ինքն է որ սուր ձեւով կը քննադատէ պոլշեւիկներու հեղինակաւոր քաղաքականութիւնը, պաշտպանելով ժողովրդավարական ազատութիւնները եւ զանգուածային մասնակցութեան վրայ հիմնուած յեղափոխութեան մը պէտքութիւնը։ Իր յօդուածները Ռուսական Յեղափոխութեան մասին աւելի ուշ ոմանց կողմէ դիտուեցան իբրեւ սթալինիզմի կանխագիտակ քննադատութիւն։

1918-1919 թուականներուն Գերմանական յեղափոխութեան ընթացքին բանտէն ազատ արձակուելէ ետք, Լիւքսեմպուրկ Գերմանիոյ Համայնավար Կուսակցութիւնը (KPD) հիմնեց եւ 1919-ի Յունուարին Պերլինի Սպարտակիստական ապստամբութեան կեդրոնական դէմքը դարձաւ։ Ապստամբութիւնը Freikorps-ի՝ կառավարութեան կողմէ հովանաւորուող զինուորական խումբի մը կողմէ ճնշուելէ ետք, Լիւքսեմպուրկը եւ իր ընկերը՝ Գարլ Լիպնեխտ (Karl Liebknecht), գերեվարուեցան ու սպաննուեցան։ Մահէն ետք, Լիւքսեմպուրկը դարձաւ մարքսիստներու համար հերոսուհի եւ նահատակ։

ժառանգութիւնը բանավէճի նիւթ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իր ժառանգութիւնը բուռն բանավէճի նիւթ դարձած է՝ իր ինքնաբուխութեան եւ ժողովրդավարութեան շեշտադրումով, ձախակողմեան հակում ունեցող անձերէ, մանաւանդ Նոր Ձախին եւ ազատական ընկերվարական աւանդական բնագաւառին մէջ գտնուողներուն կողմէ, սակայն կտրուկ քննադատուած է ստալինեան աւանդութեան կողմէ, որ որպէս աղանդաւորութիւն դատապարտած է «Լիւքսեմպուրկիզմը»։

[10] [11] [12] [13] [14] [15] [16]

Ծանօթագրութիւններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  1. 1 2 3 4 Գերմանիայի ազգային գրադարանի կատալոգ
  2. 1 2 WeChangEd
  3. 1 2 Starke H. D. Encyclopædia Britannica
  4. ↑ Itaú Cultural Enciclopédia Itaú Cultural — São Paulo: Itaú Cultural, 2001. — ISBN 978-85-7979-060-7
  5. ↑ verschiedene Autoren Historische Lexikon der Schweiz, Dictionnaire historique de la Suisse, Dizionario storico della Svizzera — Bern: 1998.
  6. 1 2 3 http://library.fes.de/cgi-bin/ihg2pdf.pl?vol=2&f=135&l=136
  7. 1 2 Айзин Б. А. Люксембург Роза // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1974. — Т. 15 : Ломбард — Мезитол. — С. 110–112.
  8. ↑ Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
  9. ↑ (անգլերեն) Rosa Luxemburg, 2026-08-14, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Rosa_Luxemburg&oldid=1369434322, վերցված է 2026-09-18
  10. ↑ Բրիտանական հանրագիտարան․ Ռոզա Լիւքսեմպուրկի կենսագրականը, 9-10-2017(անգլերէն)
  11. ↑ Ռոզա Լիւքսեմպուրկի կենսագրական(անգլերէն)
  12. ↑ Սթանթֆորտ Բանասիրական Հանրագիտարան - Ռոզա Լիւքսեմպուրկ, 13-4-2022(անգլերէն)
  13. ↑ [https://www.socialistalternative.org/2020/01/15/the-revolutionary-ideas-of-rosa-luxemburg/ Socialist Alternative - Ռոզա Լիւքսեմպուրկին յեղափոխական տեսութիւնը, 15-1-2020(անգլերէն)]
  14. ↑ Բուռն ինքնաբուխութիւն, գործադուլներ եւ սոցիալիզմ. վերընթերցելով Ռոզա Լիւքսեմպուրկը, Charlie Kimber, 31-12-2023(անգլերէն)
  15. ↑ Verso Books - Ռոզա Լյուքսեմպուրկի վերջին նամակը, որ գրեց իր մահէն առաջ, 15-1-2019(անգլերէն)
  16. ↑ The Wisdom Daily - Ռոզա Լյուքսեմպուրկ. Անվախ արմատական մը, որ ուր որ ըլլար, դէմ կեցաւ ֆաշիզմին, Matthew Gindin, 9-4-2018
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Ռոզա_Լիւքսեմպուրկ&oldid=254982» էջէն