Ջորի

Ջորի (լատ.՝ mūlus)՝ էշի եւ բիգայի խաչասերման արդիւնքն է։ «Ջորի» եզրը սկզբնապէս կը կիրարկուէր տարբեր տեսակի երկու կենդանիներու որեւէ սերունդի վրայ, այն ինչ որ ներկայիս կը կոչուի «հիպրիտ»։

Ջորի մը Արժանթինէն։

Արտաքին յատկանիշներով ջորին կը ներկայացնէ ձիու եւ իշու միջին բան մը։ Մեծութեամբ գրեթէ հաւասար է ձիուն եւ նման է անոր մարմնի կառուցուածքին, սակայն կը տարբերի գլուխի, ազդրերու եւ սմբակներու ձեւով, ականջներու երկարութեամբ եւ պոչի արմատին մօտ կարճ մազերով։ Բուրդի գոյնով նման է մօրը, ձայնով՝ հօրը (իշուն)։ Ջորիի առաւելութիւնները կը կայանան մեծ դիմացկունութեան եւ քաշող ուժի մէջ։

Ջորիներուն աւելի դիւրին է բազմացնել եւ սովորաբար աւելի մեծ են քան լոշակները։ Նաեւ մահացութիւնը ջորիներու շրջանին մէջ շատ աւելի ցած է։ Ջորիներու եւ լոշակներու արուները անպտուղ են, ինչպէս նաեւ էգերուն մեծ մասը (յայտնի են էգ ջորիներու ձիերու եւ էշերու հետ զուգաւորելէ սերունդ ստանալու քանի մը դէպքեր)։ Այս տեղի կ՚ունենայ քրոմոզոմներու տարբեր քանակի պատճառով. ձիերը ունին 64 քրոմոզոմ, իսկ էշերը՝ 62։ Ջորիի հիմնական գոյնը կ'որոշուի բիգայի գոյնով։

Կը տարբերին ձիերէ աւելի երկար կեանքի տեւողութեամբ (կ՚ապրին մինչեւ 40 տարի), հիւանդութիւններու նկատմամբ աւելի քիչ զգայնութեամբ, կերին եւ խնամքին նկատմամբ անպահանջկոտութեամբ։ Աշխատունակութեամբ կը տարբերին ջորիներու երկու տեսակ, բեռնակիր եւ լծկան։ Բեռնակիր կենդանիներու բարձրութիւնը վիզին մօտ 110-140 սմ է, լծկաններունը՝ մինչեւ 160 սմ։ Բեռնակիր ջորիները կը կշռեն 300-400 կգ, լծկանները՝ 400-600 կգ։ Քաշող ուժը կախուած աշխատանքի բնոյթէն եւ անհատական յատկանիշներէն կը կազմէ անոնց կշիռքի 18-20%-ը։ Որպէս կանոն, բոլոր ջորիները կ՚ամլացնեն 1,5-2 տարեկանին։ Աշխատանքի կը սկսին վարժեցնել 2 տարեկանին, լրիւ բեռնուածութեամբ կ՚աշխատին 4 տարեկանէն։ Ջորաբուծութեան մէջ հասուն կենդանիներուն եւ երիտասարդներուն պահելու մեթոտները գլխաւորաբար նոյնն են ինչ որ ձիաբուծութեան մէջ։

Ջորեբուծութիւնը զարգացած է Ասիայի, Ափրիկէի, Եւրոպայի հարաւի, Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկաներու մէջ։ Ջորիներու համաշխարհային գլխաքանակը 1960-1965 թուականներուն 13,8 միլիոն գլուխ էր, 1971 թուականին՝ 14,7 միլիոն։ ԽՍՀՄին մէջ ջորիներ կը բուծուէին Անդրկովկասի եւ Միջին Ասիոյ մէջ։ 1 Յունուար 1941 թուականին ԽՍՀՄ-ի մէջ կը հաշուարկուէր 6,3 հազար գլուխ, 1965 թուականին՝ 3,4 հազար, 1971 թուականին՝ 3,2 հազար։

Ստուգաբանութիւն

Ջորին կու գայ գրաբարէն, որ իր կարգին անհասկնալի է։ Հին վրացերէն ჯორი (ǯori) բառը ազգակից է եւ գուցէ փոխառուած է հայերէնէն։

Հաւանաբար բառը կու գայ նախահնդեւրոպական ye/owo-ro- («լուծկան կենդանի») բառէն, yew- («կապել, լուծով միացնել») բառէն, որմէ կը յառաջանան սանսկրիդական यौति (yaúti), युवति (yuváti) («բանով մը կապել, խառնել») բառերը եւ լիտվերէն’ jáuti («խառնել») բառը։

Ահա վերոյիշեալ հատուածին արեւմտահայերէն թարգմանութիւնը.

Խնամք եւ մատակարարում

Ջորիին սննդառութիւնը աւելի նման է էշի սննդառութեան, քան ձիու։ Օրինակ՝ անոնք ջուրը աւելի արդիւնաւէտ ձեւով կը պահեստաւորեն իրենց մարմնին մէջ եւ կրնան օրական մինչեւ 15 կալոն (շուրջ 57 լիթր) ջուր սպառել, ինչ որ զանոնք յարմար կը դարձնէ անապատային կլիմաներու համար։ Անոնք խոտակեր են. անոնց սնունդը գլխաւորաբար բաղկացած է հացահատիկէ, չոր խոտէ եւ կանաչեղէնէ, թէեւ կրնան նաեւ միրգեր ու բանջարեղէններ վայելել։ Ջորիները կրնան ունենալ սննդային նախասիրութիւններ՝ հիմնուած համի եւ հիւսուածքի (texture) վրայ։ Բացի այդ, սպիտակուցի (protein) չափաբաժինը կրնայ հարց ըլլալ ջորիներու պարագային, ուստի անոնց սննդակարգին մէջ էական ամինաթթուներու քանակին հսկելը կրնայ օգտակար ըլլալ։

Ջորիին սմբակները պէտք է կանոնաւոր կերպով մաքրուին՝ աղբը հեռացնելու համար եւ առնուազն երկու ամիսը անգամ մը պէտք է կարճցուին, որպէսզի կանխուի անոնց չափազանց աճը, որ կրնայ ցաւ եւ անհանգստութիւն պատճառել։ Ըստ կարիքի, ջորիները կրնան նաեւ պայտեր կրել՝ սմբակները պաշտպանելու համար։ Անոնք սովորաբար աւելի փոքր պայտեր կը հագնին, քան նոյն չափի ձին, որովհետեւ անոնց սմբակները աւելի փոքր են եւ նեղ։ Ջորիին մորթը նոյնպէս կանոնաւոր խնամքի ու սանտրումի կարիք ունի։

Չափահաս ջորիի մը մարմնի ջերմաստիճանը պէտք է մնայ 37.5°C – 38.5°C-ի սահմաններուն մէջ։ Անոնց սրտի զարկերու առողջ յաճախականութիւնը րոպէական 26-40 զարկ է, եւ անոնք պէտք է շնչեն րոպէական 8-16 անգամ։