Ուրուկուէի Հայերը

Jump to navigation Jump to search

Ուրուկուէի Հայերը (անգլերէն՝ Armenians in Uruguay), հայկական համայնք Ուրուկուէի Հանրապետութեան մէջ։ Դիւանագիտական յարաբերութիւններ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Ուրուկուէի Արեւելեան Հանրապետութեան միջեւ հաստատուած են 1992 թուականին։ Հայերու թիւը շուրջ 15 հազար է։

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայերը Ուրուկուէի մէջ, սկսած են հաստատուիլ 19-րդ դարէն։ 1835 թվուականին, կը յիշուի առաջին ներգաղթողը Խուան Ակուստին Աքսարեանը, իսկ 1850 թուականին՝ երեք կալուածներու տէր՝ Մարիա Պելինճեանը։ Մոնտեվիդեո եկած աոաջին հայ տարագիրներէն են՝ վասպուրականցի Մանուկ Ազարեանը (1890), խարբերդցի՝ Յովհաննէս Մրջենիկեանը (1900-ին), մինչեւ 1900 թուականը Ուրուկուէյ է գաղթած է՝ 15 հայ։

1912 թուականէն սկսած Մոնտեվիդեռ, եկած են զգալի թիւով մարաշցիներ, քեսաբցիներ, այնթապցիներ, զէյթունցիներ, կեսարացիներ, յոզղաթցիներ։ Ուրուկուէյի մէջ հաստատուած առաջին հայերը գբաղուած են՝ առաւելապէս դերձակութեամբ, կոշկակարութեամբ եւ մանր առեւտուրով։

Ուրուկուահայ գաղութը սկսած է կազմաւորուիլ 1920-ական թթ., երբ Մեծ եղեռնէն փրկուած եւ Մերձաւոր Արեւելքի երկիրներուն մէջ, ապաստանած հայ գաղթականներու ստուար խումբեր հաստատուած են Ուրուկուէյի մէջ։ 1923 թուականին, 35 հոգիէ բաղկացած նախաձեռնող խումբը հիմնած է ուրուկուահայութեան առաջին ագգային կառոյցը՝ Գաղութային միութիւնը։ Ընտրուած է միութեան վարչութիւն (5 հոգինոց), որուն կազմին մէջ մտած են նոր ձեւաւորուող համայնքի աչքի ինկնող գործիչներ՝ Կարապետ Զատիկեանը (ատենապետ), Արամ Ղուկասեանը, Յովհաննէս Աթեճեանը, Ծերուն Գոլթուկեանը, Երուանդ Քարամանեանը։ Նոյն թուականին, Մոնտեվիդեոյի՝ Սերո կոչուող թաղամասին հայերը դրած են տուն մը, որ ծառայած է իբրեւ եկեղեցի եւ դպրոց։ Այդ ժամանակաշրջանին, տեղի հայութեան թիւը եղած է մօտ 3 հազար։

Գաղութը աւելի ստուարացած է 1926 թուականին, երբ սկսած է հայ գաղթականներու երկրորդ ստուար հոսքը Ուրուկուէյ։ Գաղութային մարմինը Ուրուկուէյի կառավարութեան որոշմամբ, պաշտօնապէս ճանչուած է 1930, Յուլիսի 9-ին Հայ գաղութային ընդհանուր միութիւն (Յունիոն Ճեներալ Արմենիանա) անուանումով։ 1931 թուականին, գաղութի մարդահամարի տուեալներով, Ուրուկուէյի մէջ բնակած է՝ 4 հազար հայ։

1930-ական թթ. Մոնտեվիդեոյի մէջ հիմնուած են բագմաթիւ հայրենակցական, բարեսիրական եւ երիտասարդական կազմակերպութիւններ, գործունէութիւն ծաւալած են հայ ագգային կուսակցութիւններու տեղական կազմակերպութիւնները։ Բարելաւուած է գաղութի տնտեսական վիճակը։ 1940-ական թթ. սկզբին, Ուրուկուէի մայրաքաղաքին մէջ բնակված է շուրջ 1200 հայ ընտանիք (մօտ 6 հազար մարդ) գաղթած Արեւմտեան Հայաստանի տարբեր քաղաքներէն ու բնակավայրերէն։

2003 թուականին, ուրուկուահայութեան թիւը մօտ 15 հազար է։ Կեդրոնացած են Մոնտեվիդեոյի մէջ։ Սակավաթիւ հայ ընտանիքներ կան նաեւ՝ Պիրիապոլիս քաղաքին մէջ։ Հայերու հիմնական մասը կը զբաղի մանր առեւտուրով եւ արհեստներով։ Կան քանի մը խոշոր ձեռնարկատերեր (կոշիկի գործարանատերեր, մեծաքանակ առեւտուրով գբաղուողներ եւ այլն), որակեալ մասնագետներ (իրաւաբաններ, բժիշկներ, հաշուապահներ, ճարտարագէտներ են), պետական ծառայողներ (1960-ական թթ. երեթ հայեր եղած են Մոնտեվիդեոյի քաղաքային խորհուրդի, երկուքը՝ երկրի դատական իշխանութեան անդամ), ինչպէս նաեւ՝ մշակոյթի գործիչներ։

Համայնքը կը ղեկավարէ եւ պաշտօնապէս կը ներկայացնէ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցւոյ կեդրոնական վարչական խորհուրդը։ Կը գործեն մէկ առաքելական, մէկ կաթոլիկ եւ երկու աւետարանական եկեղեցիներ, երկու ամենօրեայ վարժարան, հայ ագգային կուսակցութիւններու (ՀՅԴ, ՍԴՀԿ, ՌԱԿ) տեղական կազմակերպութիւնները իրենց միութիւններով ու ակումբներով, հայրենակցական, բարեգործական, մշակութային եւ երիտասարդական միութիւններ։ Կան հայկական պարախումբեր, երգչախումբեր, նուագախումբեր եւ թատերախումբ։ Եւ տակաւին կ'արձակուի հայկական երեք ռադիոժամ։ Լոյս կը տեսնէ «Հայ ընտանիք» պարբերաթերթը։

Յուշարձան նուիրուած հայոց ցեղասպանութեան, Մոնտեվիդեո, քանդակագործ` Ներսէս Ունանէան
Մոնտեվիդեոյի «Արմենիա» հրապարակի «Արծիւ» քանդակը, քանդակագործ` Ներսէս Ունանեան

Ուրուկուահայությունը իր մասնակցութիւնը ունեցած է հայրենանուէր գործերուն, դեռեւս Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներուն, արձագանքելով Ամենայն հայոց կաթողիկոս Գէորգ Զ. Չորեքչեանի կոչին, կազմակերպած է հանգանակութիւն «Սասունցի Դաւիթ» տանկային շարասեան համար։ 1988-ի Սպիտակի երկրաշարժէն ետք, ստեղծած է Հայաստանի օգնութեան ազգային հանձնախումբ։ 1992 թուականին, հիմնած է «Հայաստան» համահայկական հիմնադրամի Ուրուկուէյի հանձնախումբը։

Գաղութին մէջ գործող մտաւորականներէն յիշատակելի են՝ Յակոբ եպս. Գըրլընճեանը (աստուածաբանութիւն), Յարութիւն ծ. վրդ. Թեքէեանը (բառարանագրութեան), Դանիէլ Կարամանուկեանը եւ Ալփերթօ Դիվրեճեանը (պատմութիւն), Յովհաննեէս Բոդուկեանը (գրականութիւն), Պետրոս Քէօրօղլեանը (իրաւագիտութիւն)։ Մարզական կեանքին մէջ, աչքի եկած են՝ Ուրուկուէյի ճատրակի բազմակի ախոյան՝ Մանուէլ Տինաւորեանը եւ ծանրամարտիկ՝ Խերման Թոզճեանը։

Հայոց Ցեղասպանութեան Ճանաչում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ուրուկուէյը աոաջին երկիրն է, որ 1965 թուականին, պաշտօնապէս ճանչցած է Թուրքիոյ մէջ հայերու ցեղասպանութեան փաստը՝ Ապրիլի 24-ը յայտարարելով «Հայ Նահատակներու Յիշատակի Օր»։ 1971 թուականին, Մոնտեվիդեոյի կեդրոնական հրապարակներէն մէկը, ուր զետեղուած է Մեծ եղեռնի զոհերին նուիրուած յուշարձան-կոթող, կոչուած է Արմենիա, իսկ 1972 թուականին, ծովեզրեայ պողոտայ մը՝ Ռամբլա-Արմենիա։ «Արմենիա» անունը կրող հրապարակ կայ նաեւ՝ Պիրիապոլիս ծովեզրեայ քաղաքին մէջ։

1987 թուականին, Ուրուկուէի կաոավարութիւնը Սոցիալ-դեմոկրատ հնչակեան կուսակցութեան հիմնադրման 100-ամեայ յոբելեանի առթիւ ձգած է յատուկ փոստային դրոշմանիշ։ Աշխոյժ է նաեւ Ուրուկուէյի հայ համայնքի հասարակական-քաղաքական եւ մշակութային կեանքը։

Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կաղապար:Հայկական սփիւռք

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է «Հայ Սփյուռք» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png