Ուիքիբառարան
 Logo of English Wiktionary | |
|
Պաստառի պատկեր  Main Page of the English Wiktionary on December 4, 2024 | |
Կայքի տեսակ | Online dictionary |
|---|---|
| Մատչելի է | Multilingual (Կաղապար:NUMBEROF active)[1] |
| Տէր | Wikimedia Foundation |
| Ստեղծող | Կաղապար:Ubl |
| URL |
wiktionary |
| Առեւտրական | No |
| Արձանագրութիւն | Optional |
| Գործարկուած | 12 Դեկտեմբեր 2002 |
| Ներկայ վիճակ | Active |
Ուիքիբառարանը բազմալեզու, ցանցահիմն ծրագիր մըն է, որուն նպատակն է ստեղծել ազատ բովանդակութեամբ բառարան մը՝ մեծ թիւով բնական լեզուներու եւ շարք մը արհեստական լեզուներու եզրերու (ներառեալ բառեր, դարձուածքներ, առածներ, լեզուաբանական վերակազմութիւններ եւ այլն)։ Այս գրառումները կրնան պարունակել սահմանումներ, բացատրող պատկերներ, արտասանութիւններ, ստուգաբանութիւններ, հոլովումներ ու խոնարհումներ, գործածութեան օրինակներ, մէջբերումներ, առնչակից եզրեր եւ եզրերու թարգմանութիւնները այլ լեզուներու, ինչպէս նաեւ այլ յատկութիւններ։ Ան համագործակցաբար կը խմբագրուի կամաւորներու կողմէ ուիքիի ճամբով։ Անոր անունը wiki եւ dictionary բառերու միաձուլումն է։ Ան մատչելի է 198 լեզուով եւ Պարզ Անգլերէնով։ Իր քոյր ծրագիր Ուիքիփետիային նման, Ուիքիբառարանը կը կառավարուի Ուիքիմետիա Հիմնարկին կողմէ եւ համագործակցաբար կը գրուի կամաւորներու կողմէ, որոնք կը կոչուին «ուիքիբառարանագիրներ»։ Անոր ուիքի ծրագրային ապահովումը՝ MediaWiki, կը թոյլատրէ, որ կայքէջին հասնող գրեթէ ամէն ոք գրառումներ ստեղծէ եւ խմբագրէ։
Քանի որ Ուիքիբառարանը սահմանափակուած չէ տպագիր տարածքի նկատառումներով, Ուիքիբառարանի լեզուական հրատարակութիւններուն մեծ մասը կը տրամադրէ բազմաթիւ լեզուներէ եզրերու սահմանումներ եւ թարգմանութիւններ, իսկ կարգ մը հրատարակութիւններ կ՚առաջարկեն լրացուցիչ տեղեկութիւններ, որոնք սովորաբար կը գտնուին հոմանշարաններու մէջ։
Ուիքիբառարանի տուեալները յաճախ կը գործածուին բնական լեզուի մշակման զանազան աշխատանքներու մէջ։
Պատմութիւն եւ զարգացում
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Ուիքիբառարանը առցանց դրուեցաւ 12 Դեկտեմբեր 2002-ին՝ Տանիէլ Ալսթընի առաջարկէն եւ Ուիքիփետիայի համահիմնադիր Լարի Սենկըրի գաղափարէն։[2] 28 Մարտ 2004-ին սկսան առաջին ոչ-անգլերէն Ուիքիբառարանները՝ ֆրանսերէն եւ լեհերէն։[3] Անկէ ի վեր սկսած են բազմաթիւ այլ լեզուներով Ուիքիբառարաններ։ Ուիքիբառարանը կը հիւրընկալուէր ժամանակաւոր տիրոյթի անունի մը վրայ (wiktionary.wikipedia.org) մինչեւ 1 Մայիս 2004, երբ ան անցաւ ներկայ տիրոյթի անունին։ 2021-ի Յուլիսի դրութեամբ Ուիքիբառարանը իր հրատարակութիւններուն մէջ ունի աւելի քան 30 միլիոն յօդուած (եւ աւելի շատ գրառում)։[4] Լեզուական հրատարակութիւններէն ամենամեծը անգլերէն Ուիքիբառարանն է՝ աւելի քան 7.5 միլիոն գրառումով, որուն կը հետեւին ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը՝ աւելի քան 4.7 միլիոնով, եւ մալկաշերէն Ուիքիբառարանը՝ աւելի քան 3.5 միլիոն գրառումով։ Քառասուներեք Ուիքիբառարան լեզուական հրատարակութիւն իւրաքանչիւրը կը պարունակէ աւելի քան 100,000 գրառում։
Ծրագիրի ամենամեծ լեզուական հրատարակութիւններու սահմանումներէն շատերը ստեղծուած են պոթերու կողմէ, որոնք գրառումներ ստեղծելու ստեղծագործ եղանակներ գտած են, կամ (հազուադէպօրէն) ինքնաշխատօրէն ներածած են հազարաւոր գրառումներ նախապէս հրատարակուած բառարաններէ։ 2007-ին անգլերէն Ուիքիբառարանին մէջ արձանագրուած 18 պոթերէն եօթը հոն ստեղծեցին գրառումներէն 163,000-ը։[5]
Ուրիշ պոթ մը՝ «ThirdPersBot», պատասխանատու էր շարք մը երրորդ դէմքի խոնարհումներու աւելցումին, որոնք սովորական բառարաններու մէջ իրենց սեփական գրառումը պիտի չստանային. օրինակ, ան «smoulders» բառը սահմանեց որպէս smoulder-ի «եզակի երրորդ դէմքի պարզ ներկայ ձեւը»։[6] Այն 1,269,938 սահմանումներէն, զորս անգլերէն Ուիքիբառարանը կը տրամադրէ 996,450 անգլերէն բառերու համար, 478,068-ը այս տեսակի «ձեւի» սահմանումներ են։ Ասիկա կը նշանակէ, որ նոյնիսկ առանց այդպիսի գրառումներու, անգլերէնի անոր ընդգրկումը զգալիօրէն աւելի մեծ է, քան մեծ միալեզու տպագիր բառարաններունը։ Merriam-Webster-ի Third New International Dictionary-ն, օրինակ, ունի 475,000 գրառում (բազմաթիւ լրացուցիչ ներդրուած գլխաբառերով). Oxford English Dictionary-ն ունի 615,000 գլխաբառ, բայց կ՚ընդգրկէ նաեւ միջին անգլերէնը, որուն համար անգլերէն Ուիքիբառարանը ունի լրացուցիչ 34,234 բացատրական սահմանում։ Գոյութիւն ունին մանրամասն վիճակագրութիւններ՝ ցոյց տալու համար, թէ զանազան տեսակի քանի գրառում գոյութիւն ունի։
Անգլերէն Ուիքիբառարանը պոթերու վրայ չի հիմնուիր այնքան, որքան կարգ մը այլ հրատարակութիւններ։ Ֆրանսերէն եւ վիեթնամերէն Ուիքիբառարանները, օրինակ, ներածեցին Free Vietnamese Dictionary Project-ի (FVDP) մեծ բաժիններ, որ ազատ բովանդակութեամբ երկլեզու բառարաններ կը տրամադրէ վիեթնամերէնէ եւ վիեթնամերէնի։ Այս ներածուած գրառումները կը կազմեն վիեթնամերէն հրատարակութեան բովանդակութեան գրեթէ ամբողջութիւնը։ Անգլերէն հրատարակութեան նման, ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը ներածած է մօտաւորապէս 20,000 գրառում չինական, ճաբոնական եւ քորէական նշանագիրերու Unihan շտեմարանէն։ Ֆրանսերէն Ուիքիբառարանը արագօրէն աճեցաւ 2006-ին՝ մեծ մասամբ շնորհիւ պոթերու, որոնք բազմաթիւ գրառումներ կը պատճէնէին հին, ազատ արտօնագիրով բառարաններէ, ինչպէս Dictionnaire de l'Académie française-ի ութերորդ հրատարակութիւնը (1935, շուրջ 35,000 բառ), ինչպէս նաեւ պոթեր գործածելով՝ ֆրանսերէն թարգմանութիւններով բառեր աւելցնելու համար այլ Ուիքիբառարան հրատարակութիւններէ։ Ռուսերէն հրատարակութիւնը աճեցաւ գրեթէ 80,000 գրառումով, երբ «LXbot» կաղապարային գրառումներ աւելցուց (խորագիրներով, բայց առանց սահմանումներու) անգլերէն եւ գերմաներէն բառերու համար։[7]
2021-ի Յուլիսի դրութեամբ անգլերէն Ուիքիբառարանը ունի աւելի քան 791,870 բացատրական սահմանում եւ աւելի քան 1,269,938 ընդհանուր սահմանում (ներառեալ տարբեր ձեւերը) միայն անգլերէն գրառումներու համար, իսկ բոլոր լեզուներով՝ ընդհանուր առմամբ աւելի քան 9,928,056 սահմանում։[8]
Տարբերանշաններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Ուիքիբառարանը պատմականօրէն չէ ունեցած միասնական տարբերանշան իր բազմաթիւ լեզուական հրատարակութիւններուն մէջ։ Կարգ մը հրատարակութիւններ կը գործածեն տարբերանշաններ, որոնք կը պատկերեն «Ուիքիբառարան» եզրին մասին բառարանային գրառում մը՝ հիմնուած անգլերէն Ուիքիբառարանի նախորդ տարբերանշանին վրայ, որ ձեւաւորուած էր MediaWiki-ի մշակող Պրուք Վիպըրի կողմէ։[9] Քանի որ զուտ գրային տարբերանշան մը պէտք է զգալիօրէն տարբերի լեզուէ լեզու, միասնական տարբերանշան մը որդեգրելու չորս փուլէ բաղկացած մրցոյթ մը կայացաւ Ուիքիմետիա Մեթա-Ուիքիի վրայ՝ 2006-ի Սեպտեմբերէն Հոկտեմբեր։ Կարգ մը համայնքներ որդեգրեցին «Smurrayinchester» անունով ծանօթ օգտատէրին յաղթող աշխատանքը՝ փայտէ սալիկներու 3×3 ցանց մը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը կրէ նշանագիր մը տարբեր գրահամակարգէ։ Սակայն քուէարկութիւնը չտեսաւ Ուիքիբառարանի համայնքէն այնքան մասնակցութիւն, որքան համայնքի կարգ մը անդամներ կը յուսային, եւ աւելի մեծ ուիքիներէն շարք մը ի վերջոյ պահեցին իրենց գրային տարբերանշանները։
2009-ի Ապրիլին հարցը վերյարուցուեցաւ նոր մրցոյթով մը։ Այս անգամ «AAEngelman»-ի կողմէ բաց կազմակապ բառարանի մը պատկերումը յաղթեց դէմ առ դէմ քուէարկութեան մը մէջ 2006-ի տարբերանշանին դէմ, բայց նոր տարբերանշանը կատարելագործելու եւ որդեգրելու գործընթացը ապա կասեցաւ։[10] Յաջորդող տարիներուն կարգ մը ուիքիներ իրենց գրային տարբերանշանները փոխարինեցին երկու աւելի նոր տարբերանշաններէն մէկով։ 2012-ին անգլերէն Ուիքիբառարանի տարբերանշանը գործածող 55 ուիքի ստացան «Smurrayinchester»-ի 2006-ի ձեւաւորումին տեղայնացուած տարբերակները։[11] 2016-ի Յուլիսին անգլերէն Ուիքիբառարանը որդեգրեց այս տարբերանշանի տարբերակ մը։ 4 Յուլիս 2016-ի դրութեամբ 135 ուիքի, որոնք կը ներկայացնեն Ուիքիբառարանի գրառումներուն 61 տոկոսը, կը գործածեն «Smurrayinchester»-ի 2006-ի ձեւաւորումին վրայ հիմնուած տարբերանշան, 33 ուիքի (36 տոկոս) կը գործածեն գրային տարբերանշան, իսկ երեք ուիքի (3 տոկոս) կը գործածեն «AAEngelman»-ի 2009-ի ձեւաւորումը։[12]
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ Մէջբերման սխալ՝ Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "Wikimedia-2". - ↑ «Wikipedia mailing list archive discussion announcing the opening of the Wiktionary project»։ December 12, 2002։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ June 20, 2014-ին։ արտագրուած է՝ May 3, 2011
- ↑ Wikipedia mailing list archive discussion from Larry Sanger giving the idea on Wiktionary Archived June 20, 2014, at the Wayback Machine. – Retrieved May 3, 2011
- ↑ «Wiktionary»։ www.wiktionary.org։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ September 13, 2008-ին։ արտագրուած է՝ October 28, 2021
- ↑ TheDaveBot Archived October 11, 2007, at the Wayback Machine., TheCheatBot Archived October 11, 2007, at the Wayback Machine., Websterbot Archived October 11, 2007, at the Wayback Machine., PastBot Archived October 11, 2007, at the Wayback Machine., NanshuBot Archived October 11, 2007, at the Wayback Machine.
- ↑ Detailed statistics Archived July 23, 2021, at the Wayback Machine. as of July 21, 2021
- ↑ «LXbot»։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ May 24, 2008-ին
- ↑ «Wiktionary:Statistics»։ March 29, 2022։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ March 6, 2023-ին։ արտագրուած է՝ March 6, 2023 – via Wiktionary
- ↑ "Wiktionary talk:Wiktionary Logo", English Wiktionary, Wikimedia Foundation.
- ↑ "Wiktionary/logo/refresh/voting", Meta-Wiki, Wikimedia Foundation.
- ↑ phab:T139255
- ↑ m:Wiktionary/logo#Logo use statistics.