Նախահայերէն

Նախահայերէն, հայերէնի ներկայացուցած վիճակը հնդեւրոպական նախալեզուէն անջատուելէն յետոյ՝ գրեթէ մինչեւ հայ էթնիկական լեզուի կազմաւորման աւարտումը։ Հայերէնը նախապէս հնդեւրոպական բարբառ էր՝ որոշակի արեւելեան յատկանիշներով։ Մինչեւ գրաւոր դառնալը այն անցած է պատմական զարգացման երկարատեւ ուղի, շփումներ ունեցած է տարբեր լեզուներու հետ, եղած է փոխատուի եւ փոխառուի դերով, անոր յօրինուածքին մէջ տեղ գտած են հնդեւրոպական ու այլ լեզուներու ենթաշերտային նստուածքներ։ Այս շրջանին հայերէնի կառուցուածքի (ու գործառութիւններու) մէջ տեղի ունեցելած են տարաբնոյթ փոփոխութիւններ. կատարուած են տեղաշարժեր հնչիւնական համակարգին մէջ (ձայնաւորական, ձայնորդային, բաղաձայնական), բառապաշարին մէջ, քերականական կառոյցներուն մէջ։ Հայերէնին բնորոշ են բաղաձայններու ինքնատիպ, օրինաչափ տեղաշարժերը։ Արդէն գրի առնուելու նախօրեակին էթնիկական հայերէնը իր բնական էվոլիւցիայով ու բանաւոր մշակութեամբ հասած էր բարձր մակարդակի եւ առաջնակարգ տեղ ունէր ժամանակի առաւել զարգացած լեզուներու շարքին։ Նախահայերէնի օրինաչափութիւնները կը բացայայտուին ներքին ու արտաքին վերականգնումներով (ներքին վերականգնումներու մեթոդով ու պատմահամեմատական մեթոդով)։ Նախահայերէնը ինկած էր հին հայերէնի, անոր գրական ու խօսակցական տարբերակներու հիմքին մէջ։

Գրականութիւն

• Olsen B. A., Thorsø R. Armenian // Olander, Thomas (ed.). The Indo-European Language Family: A Phylogenetic Perspective. Cambridge University Press, 2022. P. 202-222.
• Nielsen R. T. Prehistoric loanwords in Armenian: Hurro-Urartian, Kartwelian, and the unclassified substrate. Leiden University, 2023.
• William M. Austin, Is Armenian an Anatolian Language?, Language, Vol. 18, No. 1 (Jan., 1942), pp. 22–25
• Charles R. Barton, The Etymology of Armenian ert’am, Language 39, No. 4 (Oct., 1963), p. 620
• G. Bonfante, The Armenian Aorist, Journal of the American Oriental Society 62, No. 2 (Jun., 1942), pp. 102–105
• I. M. Diakonoff — First evidence of the Proto-Armenian language in Eastern Anatolia, Annual of Armenian linguistics 13, 51-54, Cleveland State University, 1992.
• I. M. Diakonoff, Hurro-Urartian Borrowings in Old Armenian, Journal of the American Oriental Society, Vol. 105, No. 4 (Oct., 1985), pp. 597–603
• John A. C. Greppin; I. M. Diakonoff, Some Effects of the Hurro-Urartian People and Their Languages upon the Earliest Armenians, Journal of the American Oriental Society, Vol. 111, No. 4 (Oct., 1991), pp. 720–730
• A. Meillet, Esquisse d’une grammaire comparée de l’arménien classique, Vienna (1936)
• Robert Minshall, 'Initial' Indo-European */y/ in Armenian, Language 31, No. 4 (Oct., 1955), pp. 499–503
• J. Alexander Kerns; Benjamin Schwartz, On the Placing of Armenian, Language 18, No. 3 (Jul., 1942), pp. 226–228
• K. H. Schmidt, The Indo-European Basis of Proto-Armenian : Principles of Reconstruction, Annual of Armenian linguistics, Cleveland State University, 11, 33-47, 1990.
• Werner Winter, Problems of Armenian Phonology I, Language 30, No. 2 (Apr., 1954), pp. 197–201
• Werner Winter, Problems of Armenian Phonology II, Language 31, No. 1 (Jan., 1955), pp. 4–8
• Werner Winter Problems of Armenian Phonology III, Language 38, No. 3, Part 1 (Jul., 1962), pp. 254–262
• Hrachia Acharian. Etymological root dictionary of the Armenian language. Vol. I—IV. Yerevan Sate University, Yerevan, 1971—1979.
• John A. C. Greppin and I. M. Diakonoff, Some Effects of the Hurro-Urartian People and Their Languages upon the Earliest Armenians Journal of the American Oriental Society, Vol. 111, No. 4 (Oct. — Dec., 1991), pp. 720–730.
• Կաղապար:Ռուսերեն հոդված
• Damgaard, Peter de Barros (2018), The First Horse herders and the Impact of Early Bronze Age Steppe expansions into Asia 
• Grolle, Johann (2018 թ․ մայիսի 12), «Invasion aus der Steppe», Der Spiegel 
• Haak, Wolfgang (2015), Massive migration from the steppe is a source for Indo-European languages in Europe 
• Kroonen Guus, Barjamovic Gojko, Peyrot Michael (2018)։ Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian 
• Reich, David (2018), Who We Are and How We Got Here: Ancient DNA and the New Science of the Human Past, Knopf Doubleday Publishing Group 
• Wang, Chuan-Chao (2018), The genetic prehistory of the Greater Caucasus 

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մաս մը վերցուած է Հայկական Սովետական Հանրագիտարանէն, որուն նիւթերը հրատարակուած են` Քրիէյթիվ Քամմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։