Միջին Արեւելք
.svg) Միջին Արեւելքի քարտես, Եգիպտոսէն արեւելեան Իրան։
| |
| Տարածք | 7,222,411 km2 (2,788,588 sq mi) |
|---|---|
| Բնակչութիւն |  487,500,000 (2025[update])[1][2]
|
| Երկիրներ | ՄԱԿի Անդամ Երկիրներ՝ ՄԱԿ Դիտորդ՝ Կիսաճանչցուած՝ |
| Ժամագօտի | UTC+2 մինչեւ UTC+4 |
Միջին Արեւելք (ժառանգաբար անգլերէն լեզուէն ներմուծուած գաղափար) աշխարահաքաղաքական շրջան մըն է, որ կը ներառէ Արաբական թերակղզին, Եգիպտոսը, Իրանն ու Իրաքը, Լեւանթը եւ Թուրքիան։
Անունը լայն տարածում գտած է 20-րդ դարասկիզբի մէջ՝ Արեւմտեան Եւրոպական երկիրներու կողմէ, իբրեւ փոխարինում «Մօտաւոր Արեւելք» եզրին: «Միջին Արեւելք» գաղափարը յառաջացուցած է որոշ խառնաշփոթ՝ իր փոփոխուող սահմանումներուն պատճառով։[3] 20-րդ դարու վերջերէն ի վեր ան ենթարկուած է քննադատութեան՝ իբրեւ չափազանց եւրակեդրոն։[4] Տարածաշրջանը մեծամասնութեամբ կը համընկնի Արեւմտեան Ասիական սահմանման հետ, բայց առանց Հարաւային Կովկասի։ Ան կը ներառէ նաեւ ամբողջ Եգիպտոսը (ոչ միայն Սինայի թերակղզին) եւ ամբողջ Թուրքիան (ներառեալ Արեւելեան Թրակիան)։
Միջին Արեւելքի երկիրներուն մեծ մասը (18-էն 13-ը) մաս կը կազմեն Արաբական աշխարհին։ Ամէնէն բազմամարդ երեք երկիրներն են Եգիպտոսը, Իրանը եւ Թուրքիան, մինչ Սէուտական Արաբիան տարածքով ամենամեծն է։ Միջին Արեւելքի պատմութիւնը կը հասնի հին դարերէն, եւ երկար ժամանակ համարուած է «քաղաքակրթութեան օրրան»։ Տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական նշանակութիւնը ճանչցուած եւ վիճարկուած է հազարամեակներու ընթացքին։ Աբրահամական կրօնները (Քրիստոնէութիւն, Իսլամ եւ Հրեականութիւն) ծագած են Միջին Արեւելքէն։[5] Արաբները կը կազմեն գլխաւոր ազգաբնակչութիւնը,[6] որոնց կը հետեւին թուրքերը, պարսիկները, քիւրտերը, հրեաները եւ ասորիները։[7]
Միջին Արեւելքի մեծ մասը ունի տաք եւ անապատային կլիմա, յատկապէս Արաբական թերակղզիին ու Եգիպտոսի մէջ։ Մի քանի մեծ գետեր կ՚ապահովեն ոռոգում՝ սահմանափակ տարածքներու մէջ գիւղատնտեսութեան համար, ինչպիսիք են Եգիպտոսի Նեղոսի տելթան, Միջագետքի Տիգրիսի ու Եփրատի աւազանները, եւ Յորդանանի հովիտը, որ կը ծաւալի մեծ մասը Լեւանթի։ Այս շրջաններէն կազմուած է «Բեղմնաւոր Կիսալուսին»-ը, որ պատմաբաններուն կողմէ երկար ժամանակ ճանչցուած է իբրեւ քաղաքակրթութեան օրրան։ Յետագային աշխարհի այլ շրջաններ ալ դասուած են իբրեւ ինքնուրոյն քաղաքակրթութիւններու օրրաններ։
Ի հակադրութիւն, Լեւանթի ծովեզերքը եւ Թուրքիոյ մեծ մասը ունին համեմատաբար մեղմ կլիմայ՝ բնորոշ Միջերկրականին, տաք ու չոր ամառներով եւ պաղ ու անձրեւոտ ձմեռներով։ Պարսից ծոցի սահմանակից երկիրներուն մեծ մասը ունի հսկայածաւալ նաֆթային պաշարներ։ Արաբական թերակղզիի միապետները յատկապէս տնտեսական առումով շահած են նաֆթի արտահանումէն։ Անիւթաբուծական կլիմայի եւ վառելիքի արդիւնաբերութեան վրայ կախեալութեան պատճառով Միջին Արեւելքը միաժամանակ մեծ նպաստող է կլիմայական փոփոխութեան եւ ծանր կերպով տուժող շրջան։
Տարածաշրջանի այլ հասկացողութիւններ ալ գոյութիւն ունին։ «Միջին Արեւելք եւ Հիւսիսային Ափրիկէ» (MENA) գաղափարը ներառէ նաեւ Մաղրէպի եւ Սուտանի պետութիւնները։ «Մեծ Միջին Արեւելք» հասկացողութիւնը կը ներառէ նաեւ Աֆղանիստանը, Մորիթանիան, Փաքիստանը, ինչպէս նաեւ Արեւելեան Ափրիկէի որոշ մասեր, երբեմն նաեւ Կեդրոնական Ասիան եւ Հարաւային Կովկասը։
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ «Report for Selected Countries and Subjects»։ IMF (անգլերեն)։ արտագրուած է՝ 29 April 2025
- ↑ "Akrotiri and Dhekelia", The World Factbook, Central Intelligence Agency, 2024-05-15, retrieved 2024-05-25
- ↑ Khraish Louay (16 July 2021)։ «Don't Call Me Middle Eastern»։ Raseef 22
- ↑ Hanafi Hassan (1998)։ «The Middle East, in whose world? (Primary Reflections)»։ Oslo: Nordic Society for Middle Eastern Studies (The fourth Nordic conference on Middle Eastern Studies: The Middle East in globalizing world Oslo, 13–16 August 1998)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 8 October 2006-ին
- ↑ MacQueen Benjamin (2013)։ An Introduction to Middle East Politics: Continuity, Change, Conflict and Co-operation։ SAGE։ էջ 5։ ISBN 978-1446289761։ «The Middle East is the cradle of the three monotheistic faiths of Judaism, Christianity and Islam.»
- ↑ Shoup John A. (2011)։ Ethnic Groups of Africa and the Middle East: An Encyclopedia։ Abc-Clio։ ISBN 978-1-59884-362-0։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 24 April 2016-ին։ արտագրուած է՝ 26 May 2014
- ↑ Major ethnic and linguistic groups of the Middle East, https://library.fiveable.me/history-middle-east-since-1800/unit-1/major-ethnic-linguistic-groups/study-guide/vDcOqFUSyIcER4ba, վերցված է 18 June 2025