Միլան Գունտերա

Jump to navigation Jump to search
Միլան Գունտերա
չեխ․՝ Milan Kundera
Milan Kundera redux.jpg
Ծննդեան անուն չեխ․՝ Milan Kundera
Ծնած է 1 Ապրիլ 1929
Ծննդավայր Պրնոյ[1]
Քաղաքացիութիւն Ֆրանսական
Ազգութիւն Չեխիական
Մայրենի լեզու Չեխերէն
Կրօնք աթեիզմ
Ուսումնավայր Պրահայի Կարլի համալսարան
Երաժշտական արվեստի ակադեմիա
Երկեր Կատակ, Ծիծաղի և մոռացության գիրք եւ Կեցության անտանելի թեթևությունը
Մասնագիտութիւն գրող, թարգմանիչ, վիպագիր, բեմադրիչ, համալսարանի ուսուցիչ եւ բանաստեղծ
Աշխատավայր Հասարակական գիտությունների բարձրագույն դպրոց
Պարգեւներ եւ
մրցանակներ
Հերդերի մրցանակ Չինո դել Դուկա մրցանակ Մեդալ «Մատուցած ծառայությունների համար» Պատուոյ Լեգէոն Շքանշան Վիլենիցայի մրցանակ արտասահմանյան գրականության Մեդիչիի մրցանակ Մելլի Զաքսի մրցանակ Երուսաղեմի մրցանակ City of Brno Award Բռնոյի պատվավոր քաղաքացի Յարոսլավ Սեյֆերտի մրցանակ Prix de la critique Եվրոպական գրականության Ավստրիական պետական պարգև
Անդամութիւն Արվեստների և գիտությունների ամերիկյան ակադեմիա
Կուսակցութիւն Չեխոսլովակիայի կոմունիստական կուսակցություն
Ծնողներ Լուտվիկ Գունտերա (հայր)
Ստորագրութիւն
Milan Kundera signature.jpg

Միլան Քունտերա (չեխ․՝ Milan Kundera, ծնած է 1 Ապրիլ 1929 թուականին Պրնոյ, Մորաւիա), ֆրանսացի գրող մըն է չեխոսլովաքիական ծագումով: 1975-ին կ'արտագաղթէ Ֆրանսա, կստանայ ֆրանսական քաղաքացիութիւնը 1 Յուլիս 1981 թուականին[2]: Իր առաջին գիրքերը չեխերէն գրած է, բայց այսօր կը գործածէ միայն ֆրանսերէնը: Ստացած է Մէտիսիս մրցանակը (ֆր.՝ Prix Médicis) 1973-ին Կեանքը ուրիշ տեղ է գիրքին համար, Երուսաղէմի մրցանակը (անգլերէն՝ Jerusalem prize) 1985-ին, Այսօր մրցանակը 1993 թուականին Դաւաճանուած Կտակներուն համար, Հերտեր մրցանակը 2000 թուականին, մեծ գրականութեան մրցանակը Ֆրանսական ակադեմիայի իր ընդհանուր աշխատանքին համար 2001 թուականին, համաշխարհային Սինօ Տել Տուկա մրցաշարքը 2009 թուականին եւ BnFի մրցանակը 2012 թուականին[3]: Քանի մը անգամ իր անունը մէջտեղ եկաւ Գրականութեան Նոպէլ մրցանակին համար: Իր գործերը մօտաւորապէս 30 լեզուներու թարգմանուած են[4]: Իր ամենաճանչուած գործերէն մեկն է «Կեցութեան Անտանելի Թեթեւութիւնը» (չեխ․՝ Nesnesitelná lehkost bytí)

Կենսագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պրնոյի մէջ ծնած, Մորաւիոյ մայրաքաղաքի մէջ, Միլան Քունտերային հայրը՝ Լուտվիկ Քունտերան (1891-1971), նշանաւոր երաժշտագէտ ու դաշնահար մըն եր, Պրնոյի երաժշտական ակադեմիոյ համալսարանապետն եր նաեւ: Իր զարմիկը Լուտվիկ Քունտերան (1920-2010), բանաստեղծ ու թատերագիր, ճանչցուած է:

Սթալինեան Շրջան (1968-1956)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1948 թուականին գերականութեան եւ գեղագիտութեան ուսում կը սկսի Քարլի համալսարան Փրակի մէջ, բայց իր ուղղութիւնը կը փոխէ 2 եռամսեայ ետք եւ կ'արձանագրուի Փրակի քինո բարձրագոյն դպրոցը՝ FAMU: Այն ատէն, ինքը համոզուած համայնաւար մըն է: Արձանագրուած է համայնավար կուսակցութեան մէջ 1947 թուականեն ի վեր բայց 1950 թուականին, անկանոնաւոր համարուած դէպք մը կը գործէ եւ անոր հետեւանքով կը վռնտուի[5]: Այս դէպքը կը հիշուի «Կատակին» մէջ եւ աւելի ուղղակի ձեւով «Խնդուկի եւ Մորոյթի գիրքին» մէջ (էջ 78-79՝ "ես ալ շուրջպարին մաս կազմեցի: 1948-ին, համայնավարերը իմ երկրիս մէջ յաղթած էին, եւ ձեռքէն կը բռնէի ուրիշ համայնավար ուսանորներ... Եւ օր մը, բան մը ըսի որ պետք չէր ըսէի, ինծի կուսակցութենէն վռնդեցին ու շուրջպարն դուրս ելայ:" Իր ուսումը կ'աւարտէ 1952 թուականին, որ մեկ կողմ ձգած էր "կառավարութեան դէմ վարմունքի պաճառաւ: 1956 թուականին, համայնավար կուսակցութեան մէջ ետ կը համարկուի բայց վերջնականօրէն կը վտարուի 1970 թուականին իր հանրային քաղաքական դիրքերուն պաճառաւ:

Տվորացեք հարցը (1950 եւ 2008)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

2008 Հոկտեմբէրին, Միլանին այս կեանքին մասը մէջտեղ կ'ու քայ երբ չեխական թերթը Րեսբեգդ (Respekt)[6] կը հրատարակէ թուխտ մը Չէխ քաղաքական ոստիկանութեան արխիվներէն, հարցազրոյցի արցանագրութիւն մը 14 Մարտ 1950-ի դուականին որուն ընթացքին Միլան Գունտերան մատնած կ'ըլլար իր համաքաղաքացիններէն մէկը, Միրոսլաւ Տվորասէք, երիտասարդ դասալիք մը չեխական բանակէն որ արեւմուտք բախաւ: Ան 22 տարի կը բանտարկուի եւ 14 տարի կ'անցնէ դժուար պայմաններու մէջ: Փաստաթուղթը 2008-ին հրատարակուած է Չեխական բրնատիրական դրութեան կաճարին կողմէն: Գրողը կը ժխտէ ամէն ինչ[7] եւ անհանդուրժելի կը քտնէ այս ամբաստանութիւնները[8]. Kundera reçoit le soutien de l'ancien président tchèque Václav Havel[9] et de l'historien tchèque Zdenek Pesat[10]: Ան կստանայ նախքին նախաքային Վաքլաւ Հավել եւ պատմաքէտ Զտնէք Բեսադին յենարանը: Մինչայդ քանի մը համաշխարհային գետնի վրայ համբաւ ունեցող գրորներ կը միյանան իրեն պաշտպանելու համար եւ ինենց ընդվճումը արտահայտելու այս տեսակի չարախօսութեան մը դիմաց:[11]

Առաջին գերականական գործեր (1953-1957)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իր առաջին գիրգը, Մարդը, այս լայն պարտէզը (Člověk zahrada širá) 1953 թւականին, 24 քնարական բանաստեղծութեան հաւաքածոյ մըն է: Անոր մէջ Գունտերան կը բորձէ քննադատ նաեւացք մը բռնել գրական շարժումին հանդէպ որ կը կոչուի "ընկերավարական իրապաշտութիւն", բայց ան մարքսիստ մոտեձումով միյայն կը քնադատէ անոր: 1955 թւականին կը հրատարակէ Վերջին Մայիսը (Poslední máj), բանաստեղծութեան գիրգ մը որ ձօնուած է Խուլիուս Ֆուսիքին հիշատակին, համայնավար հերոս մը որ դիմադրէց 2րդ համաշխարհային պատերազմի ատէն Նացի բռնատիրութեան դէմ Չեխոսլովաքիա: 1957 թւականին, Մէնախօսութիւններ կը հրատարակէ, 36 բանաստերծութիւններու շարք մը որուն մէջ Գունտերան քաղաքական քարոզչութիւնը կը մերժէ եւ կը պնդէ մարդկային բորցարութեան կարեւորութեան վրայ: Սիրային բանաստեղծութիւններու գիրք մըն է բանական եւ մտաւորական ներշնչումով:

1960 տարիները եւ "Պրակայի քարունը" (1968)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ժոզէֆ Սքուորեցի (Josef Škvorecký) վէպին նախաբանին մէջ, Պոհէմի մէջ հրաշկ, Գունտերան "Պրակայի գարուն"ին մասին բաւական կը խոսի զուգահեր ձեւով Մայիս 1968 թւուականի դէպքերու հետ: Անոր հիմքին պաճարը ըստ իրեն թերահաւատութիւննէ եւ չեխական գնադատ ոքին, 1960 էն սկսեալ քաղաքական դրութէնէն կ'ըսուի որ "լուծման մէջ բռնատիրութիւն մըն է", ինչ որ նպաստաւոր վիճակ է մշակոյթային մեծ զարգացումի մը: Կարեւոր դէպք մը կ'ըլլայ 4րդ Չեխոսլովաք գրողներու համաքումարը 1967-ին[12], գրողները կ'արտահայտեն առաջին անգամ ըլլալով հանրային ձեւով ինենց անհամաձայնութիւնը քաղաքական գիծին վրայ կուսակցութեան հետ: Գունտերան աշխուժ ձեւով կը մասնակցի այս շարժումին եւ կարեւոր ճար մը կը խոսի: Նայելով Փարիզեան Մայիսը, ան կը համարէ որ լրիվ տարբեր է Պրահայի գարունեն որը թերահաւատական շարժում մըն եր քաղաքականական քետնին վրայ, բայց որ կ'արժեւորեր աւանդական մշակոյթը սովետական մշակոյթի հանդէպ, Փարիզի դէպքերը "քնարական" հեղաբոխական շարժում մըն եր որ կասկածի տակ կը դներ այն ինչ որ կը կոչենք եւրոպական մշակոյդն ու աւանդական արժեքները: Այս ոքիին մէջ, կը զարքացնէ Կատակին մէջ (1967) քլխաւոր նոյթ մը իր գրածներուն մէջ՝ իրականութիւնը կարաւարել կամ հասկնալը անկարելի է: Պրակայի գարնան ազատութեան մթնոլօրտին մէջ է որ կը գրէ Ծիծաղելի սէրերը (1968), այս երկու գործերը հակա-բրնատիրական պատքամներ կը համարուին: Ծիծազելի սէրերը վիպակներու հաւաքածոյ մըն է որ կը խոսի մտերիմ հարաբերութիւններու մասին մարդկանց մէջ եւ անոր միչոցաւ, խոսաքցութեան թերութեան մասին որ նոյթ մըն է որ գրողին ամէն հասուն գործերուն մէջ կը քտնուի: Կ'ուսումնասիրէ ինքնութեան, ստուգութեան եւ պատրանքի (ինչպէս դէպքերը կը բոխուին անշոշափելիօրէն իրենց հակառակին) նոյթերը: Պատմութիւններու մեծամասնութիւնը տեղի կ'ունենան Չեխական ընկերութեան մէջ ուշ ստալինիսմի ատեն եւ կը վկայեն այն ժամանակուայ իրականուդէնէն:

Սովէտացուած Չեխոսլովաքիան (1968-1975)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սովետական գրաւումը Օքոստոս 1968 թւականին վերջ կ'ու տայ մէտիաներու ազատութեան ժամանակաշրչանին եւ կը խորտակէ երկիրը նէօ ստալինիսմի մէջ: Այս մթնոլօրտը կը գոյատեւէ մինջեւ համայնավարութեան կործանումը 1989 դուականին: 1956 թւականին ետ կը մտնէ համայնավար կուսակցութեան մէջ վրնտուելէ ետք բայց ետ կը վրնտուի 1970 դուականին[13], իր ուսուսիչի գործը կը կորսնցնէ եւ իր գիրքերը գրատուներէն եւ գրադարաններէն կը վերցուին: Այս շրջանին ընթացքին չնչին գործեր կը կատարէ որոնք կը հիշուին Խնդուկի եւ մորացումի գիրգ ին մէջ: Բայց ան կը շարունակէ գրել: Կեանքը ուրիշ տեղ է արտամղումի միջոց է Գունտերային համար, իր համայնավարական անցեալը կը հիշէ, իր տեղը իբր արուեստագէտ եւ կ'ազատի անոնցմէ: Այս գիրգը Ֆրանսա հրատարակուած է եւ կստանայ Մէտիսիս մրցանակը: Հրաժեշտի վալսին մթնոլորտին մէջէն կսկացուի Չեխոսլովագիայի մէջ ԽՍՀՄի ազդեցութիւնը (1976), համարուած է իր վերջին վէպը: Քաղակականութեան նոյթ բացարցակ ցեւով չկայ այս գիրքին մէջ:

Ֆրանսական ժամանակաշրջան (1975 էն սկսեալ)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1975 թւականին, իր կնոչ հետ, Վէրա, կը ձգէ Չեխոսլովաքիան Ֆրանսա հաստատուելու համար: Նախ կ'ապրի 30-րդ հարկին հորիզոններու աշտարակին Րէն գաղաքին մէջ որ շատ տքեղ կը համարէ: Կը դասաւանդէ իբր հիւր ուսուցիչ բախտատուած գրականութեան ճիւղին մէջ Րէն 2 համալսարանին մէջ մինչեւ 1979 ուր կը միյանայ ընկերագիտական բարձր ուսումի դպրոցը Փարիզի մէջ: Նոյն տարին Չեխոսլովակ գախագացիութիւնը կը վերցուի իրմէ: 2 տարի ետք, Ֆրանսուայ Միդէրան իրեն կ'ու տայ ֆրանսական քաղաքացիութիւնը: Յարակարծական ձեւով, հրատարակելու արգիլութիւնը իր երկրին մէջ իրեն ազատութեան զքացում կը ներշնչէ: Առաջին անգամ ըլլալով կրնայ ազատօրէն գրել: Քիտնալով որ միյայն դարքմանիչներու համար կը գրէ, իր լեզուն կը պարզանայ: Երբ Ֆրանսերէնը տիրապետէ, Գունտերան կսկսի սրբագրել իր գիրքերուն դարքմանութիւնները: Իր առաջին տարիներուն ընթացքին, Գունտերան կը հայտարարէ որ արդէն ըսած եր ինչ որ ուներ ըսելիք եւ որ այլեւս վէպ պիտի չի գրեր: Խնդուկի եւ Մորացումի Գիրգը, գրուած 1978 թւականին, կը հրատարակուի 1979 թւականին: Այս գիրգը կը տարբերի մոյսներէն իր տեսակետով: Այս գիրքին մէջ, Գունտերան կը քննէ իր քոմունիստական անցեալը եւ անոր կը մատնանշէ տարբեր նոյթերու միչոցաւ ինչպէս մորցումը կամ գոմունիստական ընկերութիւն մը ստեղծելու իտեալը բայց այս անգամ արտաքին արեւմտեան տեսակէտով: 1978-ին կը հաստատուի Փարիզ: Կը լմնայ Էութեան Անտանելի Դեդէւութիւնը 1982-ին, իր ամենայ հայտնի վէպը: Անոր շարժանկարը բեմադրած են Ֆիլիբ Գոֆման եւ Ժան Քլոտ Գարիէրը 1988 թւականին: Կեցութեան Անտանելի Թեթէւութեան մէջ, գրողը կ'ուսումնասիրէ Նիչական (Nietzsche) հաւերժ վերադարձին արասբէլը: Մարդը միյայն մեկ անգամ կ'ապրի, իր կեանգը չի կրկնուիր, հետեւաբար, ան չի կրնար իր սխալները սրբագրել: Եւ գանի որ կեանքը մեկ է, մարդը կը նախնտրէ դեդէւութեան մէջ ապրիլ, պատասխանատւութիւններէ հերու: Կը նախաբանէ գիչ (kitsch) ի սահմանումը, այսինք այն ինչ որ կը ժխտէ կեանքին տգեղութիւնները եւ մահը չընդունիր: 1981 թւականին կը գրէ Ժաք եւ իր տերը Անմահութիւնը հրատարակուած է 1990 թւականին: Այս վէպը կ'ուսումնասիրէ քրութեան պաշտօնը արդիական աշխարհին մէջ ուր որ նկարները կը տիրապէտեն: Կը մատնանշէ ժամանակակից ձկտումը ամէն բան մակերեսային դարցնելու: Այս կեցուածքին դէմ Գունտերան իր պատմութիւնները կը գրէ մասնավոր ձեւով մը որպէսզի դիւրութեամբ չի կրնան համարոտուիլ: 1993 թւականին, Միլան Գունտերան կը լմնցնէ իր առաջին ֆրանսերէն գրուած գիրքը՝ Դանդաղութիւնը (հրատարակուած 1995 թւականին): Կը շարունակէ այն ինչ որ սկսած եր Անմահութեան հետ, կը քնադատէ եւրոպայի արեւմտեան քաղաքակրթութիւնը: Կը բախտատէ դանդաղութեան գաղաբարը, զգայասիրութեան գաղաբարին հետ, եւ արդիական աշխարհի արաքութեան հալածանքը: Ինքնութիւնը (1995 թւականին գրուած եւ 1998 թւականին հրատարակուած) 2րդ վէպը նէ որ Գունտերան կը գրէ ուղղակի ֆրանսերէնով: Դանդարութեան պէս, Ինքնութիւնէն հասունութիւն կը փխի: Սիրո վէպ մեն, ան կ'արժեւորէ ճիշմարիտ սէրը, իր արժէքը աշխարին արդիական արջեւ: Միակ բանը որ կրնայ մեզ պաշտպանել թշնամական աշխարհէն: Անտեղյակությունին մէջ (հրատարակուած նախ Էսբաներէնով 2000 թւականին, ապա ֆրանսերէն 2003) շարունակութիւն մը կը քտնէնք արաչուայ նոյթերուն հետ: Գրողը կ'ուսումնասիրէ մարդկային բորցարութիւնը եւ իր հակասականութիւնները: Աննշանելիութեան տօնը (հրատարակուած նախ իտալերէն 2013-ին, ապա ֆրանսերէն 2014-ին), 4րդ վէպը կ'ըլլայ որ Գունտերան ուղղակի ֆրանսերէնով կը գրէ: Ատելֆի հրատարակիչը կը համարէ որ վէպը "համարոտ մըն է ամէն իր գործին [...] ներշնչուած մեր ժամանակաշրչանեն որ խնթալիք է գանի որ երգիծանքը կորսնցուցած է ": Միլան Գունտերան նաեւ գրեց պարբերաթերթի մը մէջ՝ Վէպի Արհեստանոցը, որուն տնորէնը Լագիս Բրոկիտիսն է: 1985 դուականեն ի վեր, Գունտերան այլեւս պահում չի ընդունիր բայց գրաւոր ձեւով կը պատասխանէ: Ոեւէ տուեալ իր անձնական կեանքին մասին խիստ ձեւու կը հակակշրէ: Իր պաշտոնական կենսագրութիւնը ֆրանսական հրատարակութիւններուն մէջ 2 նախադասութիւնով կը համարոտուի.՝ "Միլան Գունտերա, Չեխոսլովաքիա ծնած: 1975 թւականին Ֆրանսա կը հաստատուի"

Աշխատանք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Վէպեր եւ վիպակներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Կատակը» (Žert) (1967)
  • «Հրաժեշտի վալսը» (Valčík na rozloučenou) (1972)
  • «Կեանքն այլուր է» (Život je jinde) (1978)
  • «Կեցութեան անտանելի թեթեւութիւնը» (Nesnesitelná lehkost bytí) (1984)
  • «Անմահութիւնը» (Nesmrtelnost) (1990)
  • «Դանդաղութիւնը» (La Lenteur) (1995)
  • «Ինքնութիւնը» (L'Identité) (1998)
  • «Անտեղեակութիւնը» (L'Ignorance) (2000)
  • «Ծիծաղելի սէրեր» (Směšné lásky) (1969)

Բանաստեղծութիւնների ժողովածուներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Մարդը․այս լայն պարտեզը» (Člověk zahrada širá) (1953)
  • «Վերջին մայիսը» (Poslední máj) (1955)
  • «Մենախոսութիւններ» (Monology) (1957)

Էսսեներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Ժառանգության վէճերի մասին» (O sporech dědických) (1955)
  • «Վէպի արուէստը․ Վլադիսլավ Վանչուրայի ուղին դէպի մեծն դյուցազներգություն» (Umění románu։ Cesta Vladislava Vančury za velkou epikou) (1960)
  • «Ռադիկալիզմ և էքսհիբիցիոնիզմ» (Radikalizmus a expozice) (1969)
  • «Գողացած արեւմուտքը կամ կեդրոնական Եւրոպայի ողբերգութիւնը» (Únos západu aneb Tragédie střední Evropy) (1983)
  • «Վէպի արուեստը» (L'art du Roman) (1986)
  • «Դաւաճանուած կտակարաններ» (Les testaments trahis։ essai) (1993)
  • D'en bas tu humeras les roses. հազվագյուտ Ֆրանսերէն գիրք, Էռնեստ Բրելերի պատկերազարդմամբ (1993)
  • «Վարագույրը» (Le Rideau) (2005)
  • «Հանդիպում» (Une rencontre) (2009)

Դատերախաղ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • «Բանալիների սեփականատերը» (Majitelé klíčů) (1962)
  • «Երկու ականջ, երկու հարսանիք» (Dvě uši, dvě svatby) (1968)
  • «Խառնակիչը» (Ptákovina) (1969)
  • «Յակոբը եւ իր տէրը» (Jakub a jeho pán։ Pocta Denisu Diderotovi) (1971)

Ծանօթագրութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B2%D5%BC%D5%B6%D5%B8
  2. http://www.lexpress.fr/informations/l-intransigeant-amoureux-de-la-france_651114.html. Article d'André Clavel paru dans L'Express du 3 avril 2003
  3. http://www.evene.fr/livres/actualite/milan-kundera-laureat-du-prix-de-la-bnf-989680.php
  4. http://www.franceculture.fr/emission-repliques-milan-kundera-dans-la-pleiade-2011-04-09.html Milan Kundera dans La Pléiade Émission Répliques d'Alain Finkielkraut sur France Culture du 9 avril 2011
  5. http://didier-jacob.blogs.nouvelobs.com/milan_kundera/ Article de Didier Jacob dans Le Nouvel Observateur, avril 2011
  6. (անգլ.) http://www.ustrcr.cz/en/recollections-of-anti-communist-fighters-and-resistants-miroslav-dvoracek Lisible ici
  7. http://www.lemonde.fr/web/depeches/0, 14-0, 39-37276291@7-37, 0.html voir sur Le Monde
  8. Milan Kundera dément avoir dénoncé un déserteur, 20minutes.fr, 13 octobre 2008.
  9. «Milan, restez au-dessus de la mêlée» Article du Nouvel Observateur le 20 octobre 2008.
  10. Milan Kundera : un nouveau témoignage, Maurin Picard, Le Figaro.fr, 17 octobre 2008.
  11. 11 écrivains de réputation internationale apportent leur soutien à Milan Kundera Article du Nouvel Observateur le 3 novembre 2008.
  12. Milan Kundera emploie souvent tchèque plutôt que tchécoslovaque, mais dans le cadre de la Tchécoslovaquie socialiste, l'Union des écrivains était « tchécoslovaque ».
  13. http://www.erudit.org/culture/liberte1026896/liberte1448919/60129ac.html?vue=resume Revue Liberté, n°121, janvier-février 1979, pages 13