Մակեդոնական ճակատ (Ա․ Համաշխարհային պատերազմ)

Մակեդոնական ճակատ․
Ա․ Համաշխարհային պատերազմի ընթացքին Պալքանեան արշաւանք
	Մակեդոնական ճակատ․ ԱՆթանթ․ ձախէն աջ զինուորներ՝ Հնդկաչինէն, ֆրանսացի մը, Սենեկալէն, անգլիացի մը, ռուս մը, իտալացի մը, յոյն մը եւ հնդիկ մը։
Թուական	21 Հոկտեմբեր 1915 - 30 Սեպտեմբեր 1918
Վայր	Մակեդոնիա
Արդիւնք	Դաշնակիցները յաղթական; •Սելանիկի զինադադար; •Պալքանեան արշաւանքի աւարտ
Հակառակորդներ
Կեդրոնական ուժեր; •Պուլկարիա; •Գերմանիա; •Աւստրոհունգարիա; •Օսմանեան կայսրութիւն	Դաշնակից ուժեր; •Ֆրանսա; •Սերպիա; •Միացեալ թագաւորութիւն; •Յունաստան (1917-էն); •Իտալիա ; •Ռուսիա; •Ռուսական Լէգէոն (1917-էն)
Հրամանատարներ
ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐՆԵՐ եւ ՂԵԿԱՎԱՐՆԵՐ; •Նիքոլա Զեքով (Պուլկարիա); •Կէորկի Թոտորով(Պուլկարիա); •Գլիմենթ Պոյածիեվ(Պուլկարիա); •Տիմիթար Կեշով(Պուլկարիա); •Ստեֆան Ներեզով(Պուլկարիա); •Թոտոր Ալեքսանդրով(IMRO); •Ալեքսանդար Բրոթոյերով(IMRO); •Օկուստ վոն Մաքենսըն(IMRO); •Օթօ վոն Պելոու(IMRO); •Ֆրիտրիխ վոն Շոլց(IMRO); •Գարլ վոն Բֆանծեր-Պալթին(Աւստրոհունգարիա); •Ապտուլ Քերիմ թաշա(Օսմ․կայսր․); *IMRO․ Մակեդոնական Ներքին Յեղափոխական Ճակատ	ՀՐԱՄԱՆԱՏԱՐՆԵՐ եւ ՂԵԿԱՎԱՐՆԵՐ; •Մորիս Սարայ(Ֆրանսա); •Ատոլֆ Կիյոմա(Ֆրանսա); •Լուի Ֆ․Տեսբերէ(Ֆրանսա); •Բեթար Պոյովիչ(Սերպիա); •Զիվոճին Միսիչ(Սերպիա); •Պրայան Մահոն(Միացեալ Թագաւորութիւն); •Ժորժ Միլնէ(Միացեալ Թագաւորութիւն); •Բանայոթիս Տանկլիս(Յունաստան)
Կողմերու ուժեր
550 000 զինիալ(Պուլկարիա); Աւստ/հունգարիա՝ ; •18 000 զինիալ; •1․217 հրետանի; •2․710 գնդացիր; •30 օդանաւ; (Օսմ․կայսր․); •29 000 զինիալ (Դեկտ․1916-Մայիս 1917), ետքը՝4 300 զինիալ (մինչեւ Մայիս 191ր)	717 000 զինիալ; 2․609 հրետանի; 2․682 գնդացիր; 6․434 հրազէն; 200 օդանաւ
Կորուստներ
200 000 (Պուլկարիա) ; Մնացեալներ՝ Անծանօթ	Ֆրանսա; •6 700 զոհուած; •15 600 անհետ կորսուած; •16 200 վիրաւորուած; Սերպիա; •40 000 կորուստ ; Յունաստան ; •27 000 կորուստ; (Միացեալ Թագաւորութիւն); •26 207 կորուստ; Իտալիա; •10 538 կորուստ; Ռուսիա; •անծանօթ

Մակեդոնական ճակատ (անգլ․՝ Macedonian front)․ Ա․ Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին Անթանթի ռազմական յաջող գործողութիւն։ Ծանօթ է նաեւ իբրեւ Սելանիկի ճակատ։ Գործողութիւնները սկսան 5 Հոկտեմբեր 1915-ին, երբ Անթանթի Արեւելեան ժակատի բանակը (Անատոլիոյ ֆրանսական բանակ) Թեսաղոնիկէ ցամաքահանում կը կատարէ։ Ցամաքահանումի նպատակն էր Սերպիոյ օգնել, որ թակարդապատ էր Կեդրոնական ուժերու յարձակումին՝ Գերմանիոյ, Աւստրոհունգարիոյ եւ Պուլկարիոյ։

Աւստրոհունգարիոյ կայսրութիւնը Սերպիոյ դէմ կը յարձակի 1914 Օգոստոսին, սակայն դէմ հանդիման կու գայ Սերպիոյ բուռն դիմադրութեան։ Նոյեմբեր 1914-ին, Օսմանեան կայսրութիւնը Կեդրոնական ուժերուն կը միանայ, իսկ աւելի ուշ՝ 6 Սեպտեմբեր 1915-ին, Պուլկարիան, որ հողային հարցեր ունէր Սերպիոյ եւ Յունաստանին հետ։ 14 Հոկտեմբեր 1915-ին, Պուլկարիան Սերպիոյ դէմ կը յարձակի։

Պատմական ակնարկ

Երրեակ յարձակում

Դաշնակից ուժերը, Սերպիոյ խոստացած էին օգնութիւն ղրկել, սակայն այդ ժամանակին չհասաւ, որովհետեւ Արեւմտեան ճակատին վրայ կացութիւնը վտանգաւոր էր, Կելլիպոլի ճակատը անյոջող ընթացք ստացած էր, ինչպէս նաեւ Յունաստանի Գոստանտինոս գերմանասէր թագաւորին չէզօքութիւնը, որ չէր արտօնէր Անթանթի ուժերուն Պալքաններ ապահով անցքը։ Սակայն, ըստ պատմաբաններու, Անթանթ, յոյն թագաւորին կեցուածքը իբրեւ պատրուակ ներկայացուց իր ուշացումնին համար։ Կրնար հետեւիլ Ռատոմիր Բութնիք սերպ զօրավարին առաջարկին՝ գործածել Ալպանիոյ ափերը, որպէսզի պատերազմին առաջին 14 ամիսներուն օգնութեան ուժերը արագօրէն հասնէին։ Այդ ուղղութեամբ արդէն, Մոնթենեկրոյի բանակը Ալպանիոյ ափերը ապահոված էր։

Մինչեւ Սեպտեմբեր 1915-ին, հակառակ Սերպիոյ բանակին բուռն դիմադրութեան եւ տուած անթիւ զոհերուն, Աւստրոհունգարիոյ պալքանական բանակը եւ Գերմանիոյ 11-րդ բանակը Պելկրատը կը գրաւեն, ինչպէս նաեւ Սավա եւ Տանուպ գետերուն շուրջ գտնուող Սմենտերեվօ, Բոզարեվակ եւ Գոլուպակ քաղաքները։

15 Հոկտեմբեր 1915-ին, պուլկարական բանակներ կը յարձակին Հարաւային Մորավա հովիտը գտնուող սերպական ուժերուն վրայ եւ կը գրաւեն Գումանովօ, Սթիբ եւ Սքոփիա քաղաքները։ Սերպ զօրավար Ռատոմիր Բութնիքամբողջական նահանջ դէպի հարաւ կը հրամայէ՝ Ալպանիայէն դէպի Քերքիրա եւ Թեսաղոնիկէ։

Նահանջ դէպի հարաւ

Սերպ զինուորները, բացի տաժանելի դժուարութիւններով նահանջին, կ՛օգնեն նաեւ տասեակ հազարաւոր գաղթականներ։ Միայն 125 000 սերպ զինուորներ կը յաջողին Ատրիաթիք ծովուն ափերը հասնիլ եւ իտալական նաւերով՝ Քերքիրա եւ ուրիշ յունական կղզիներ ու ապա Սելանիկ։

Նահանջող սերպական բանակին, ֆրանսական զօրագունդեր կ՛առաջանան մինչեւ Վարդարիս գետը եւ կ՛օգնեն սերպական բանակին։ Մինչեւ 12 Դեկտեմբեր 1915, դաշնակից բոլոր ուժերը Յունաստան վերադարձած էին։ Գերմանիան Պուլկարիոյ կը հրամայէ չանցնիլ Յունաստանի սահմանները, որովհետեւ չէր ուզեր Յունաստանը մխրճուի պատերազմին Անթանթի կողքին։ Դաշնակից ուժերը այդ «քայլը»ը կ՛օգտագործեն եւ Յունաստանի սահմաններուն երկայնքին կը զօրացնեն իրենց ուժերը։

Հետեւանքներ

Սերպիոյ դէմ յարձակումը, Գերմանիոյ կը թոյլատրէ Պերլին-Գոստանտնուպոլիս երկաթուղային գիծով զինիալ ուժեր ղրկել Օսմանեան Կայսրութիւն։ Սերպական զինիալ ուժերը կը վերակազմուին եւ 6 ամիս ետք կը վերսկսին իրենց ռազմական գործողութիւնները։ Դաշնակից ուժերը սերպական ճակատը կը փոխարինեն Մակեդոնիոյ տարածքին մէջ ուրիշ ճակատով մը, որուն շնորհիւ երեք տարի ետք Ա․ Համաշխարհային պատերազմէն յաղթական դուրս պիտի գան՝ Սթրիմոնասի ճակատամարտ (14-23 Օգոստոս 1916), Մոնասթիրիի յարձակում (1916 աշնան), Սքրայի կռիւ (16-17 Մայիս 1918), Վարդարիս ճակատ (14-29 Սեպտեմբեր 1918), Տոպրօ Բոլէյի կռիւ (15 Սեպտեմբեր 1918), Դոյրանիսի կռիւ (18-19 Սեպտեմբեր 1918)։

Սելանիկի զինադադարով Մակեդոնական ճակատը կը ցրուի 30 Սեպտեմբեր 1918-ին։ 26 Հոկտեմբերին օսմանեան կառավարութիւնը զինադադար կը պահանջէ՝ Մուտրոսի պայմանագիր։ 3 Նոյեմբերին Աւստրոհունգարիան զինադադար կը ստորագրէ։

^[1] ^[2] ^[3] ^[4] ^[5] ^[6] ^[7] ^[8] ^[9] ^[10] ^[11]

Տե՛ս նաեւ

Կելլիպոլի ճակատամարտ

Արղէադոն հարստութիւն

Ծանօթագրութիւններ

[1] [chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://www.ekof.bg.ac.rs/wp-content/uploads/2014/04/Radivojevic_Penev_color-1.pdf Սերպիոյ ժողովրդագրական կորուստներ Ա․Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին, Biljana Radivojević, Goran Penev(անգլերէն)]

[2] rance24- Նոյեմբեր 2018, Reporters:Ինչպէս Մակետոնական Սելանիկի ճակատը առաջնորդեց Ա․ Համաշխարհային պատերազմի յաղթանակին, (անգլերէն)

[3] History Collection - Գերմանացիները այլեւս չեն կրնար պահել ճակատը, Stephanie Schoppert 22-2-2017(անգլերէն)

[4] Սելանիկ եւ ետքը․ թատերաբեմը որ պատերազմը վերջացուց․ 1919, Լոնտոն, Նիւ Եորք, Hodder and Stoughton (անգլերէն)

[5] Մակեդոնական ճակատը, 1915-1918, քաղաքականութիւն, ընկերութիւն եւ մշակոյթ պատերազմի ժամանակ, Basil Gounaris, Michael Llewellyn-Smith, Ioannis Stefanidis, 2022(անգլերէն)

[6] Յունաստանի նորագոյն պատմութիւն․ Գործողութիւններ Մակեդոնիոյ մէջ 1915-1918, Աթանասիոս Երամարիս, հատ․4, 1980(յունարէն)

[7] Մակեդոնիոյ պարտիզպանները, Մակեդոնական ճակատը 1915-1918, Ալան Բալմըր, Faber & Faber(անգլերէն)

[8] Մակեդոնական ճակատը, Վիլարի, Լուիճի, 1922 London: T. Fisher Unwin, 13-9-2015(անգլերէն)

[9] Սերպերուն ազգային կոլկոթան եւ Յունաստանի ներքին վէճերը, 1915-1916, Ալեքսանտրա Բեցինար, 2017(յունարէն)

[10] Մակեդոնիան Մեծ պատերազմին 1914-1918, Լուկիանոս Խասիոթիս, հտ․2-1, 2015(անգլերէն)

[11] Balkanalysis․ Մակեդոնիոյ զինուորական գործողութիւններ, Բրիտանական պատմութիւն, 19-1-2006, Christopher Deliso(անգլերէն)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]