Ճոզէֆ Հեքեքեան

Ճոզէֆ Հեքեքեան
Ծնած է	1807
Ծննդավայր	Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն
Մահացած է	1875
Քաղաքացիութիւն	Օսմանեան Կայսրութիւն
Ազգութիւն	Հայ
Մասնագիտութիւն	եգիպտագետ, ճարտարագէտ և հնաբան

Ճոզէֆ Հեքեքեան (1807, Պոլիս, Օսմանեան Կայսրութիւն - 1875), հայ կառավարիչ, հնագէտ եւ ճարտարագէտ։ Հեքեքեան իր կեանքին մեծ մասը ապրած է Եգիպտոս։

Վաղ կեանք եւ կրթութիւն

Ժոզեֆ Հեքեքեան (Յովսէփ Հեքեքեան) ծնած է 1807 թուականին, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ եւ մեծցած է հայ կաթողիկէ ընտանիքի մը մէջ: Անոր հայրը՝ Մկրտիչ Հ., Մուհամմատ Ալի փաշայի թարգմանիչն էր, եւ 1817 թուականին կրցաւ իր որդիին համար ապահովել պետական հովանաւորութեամբ կրթաթոշակ՝ Անգլիոյ Լանքաշիր (Lancashire) գաւառի Սթոնիհըրսթ քոլէճին (Stonyhurst College) մէջ, ուր ան սորվեցաւ զանազան արհեստագիտական մասնագիտութիւններ: Հոն ան ուսանեցաւ անգլերէն եւ լատիներէն, որմէ ետք հետեւեցաւ քաղաքացիական ճարտարապետութեան (civil engineering) եւ հիտրոլիքայի (ջրաշարժագիտութեան):

Ան նաեւ ուսումնասիրեց շոգեմեքենաներ, մեքենական սարքաւորումներ, հիտրոլիքա, տեղագրութիւն (չափագրութիւն) եւ ոռոգման համակարգեր՝ Փիմլիքոյի (Pimlico) «Պրամահ» ճարտարագիտական գործարանին մէջ (Bramah's Engineering Factory), ինչպէս նաեւ՝ մանածագործական եւ հիւսուածքային հնարքներ քանի մը այլ գործարաններու մէջ, մինչեւ որ 1830 թուականին զինք ետ կանչեցին Եգիպտոս: Եգիպտոս վերադառնալէն ետք, Հեքեքեան գործօն դեր ստանձնեց կրթական եւ արդիւնաբերական բարեփոխումներուն մէջ: Ան նշանակուեցաւ Գլխաւոր վերակացու, կրթեց ուսանողներ, մեկնեցաւ Պուլաքի (Bulaq) նորաստեղծ Փոլիթեքնիք (Բազմարուեստեան) ճարտարագիտական դպրոցը եւ իր նպաստը բերաւ Փարիզի մէջ Եգիպտական դպրոցի հիմնադրման:

Ասպարէզի սկզբնական շրջան

1834-1837 թուականներուն ան Գահիրէի Բազմարուեստեան (Polytechnic) դպրոցի տնօրէնն էր: Հոն ան դարձաւ կառավարութեան արհեստագիտական խորհրդատուն, իսկ աւելի ուշ՝ Մուհամմատ Ալիի գահակալութեան շրջանին, Եգիպտոսի պաշտօնէական (բիւրոկրատական) վերնախաւի անդամ: Այս պաշտօնը մեծ մասամբ կը ներառէր թարգմանիչի դերակատարութիւն կրթական ու կառավարական արտաքին գործերու մէջ, ինչպէս նաեւ՝ սերտ յարաբերութիւններ եւրոպական հիւպատոսներուն հետ: Եւրոպայի հետ այսքան սերտ առնչութեան պատճառով՝ Հեքեքեան որդեգրեց եւրոպական կենցաղաձեւը եւ մոռցաւ իր հարազատ թրքական մշակոյթը: Ան սկսաւ ձեռնոցներ ու գուլպաներ հագնիլ եւ մեծ պեղեր (պեխեր) պահեց: Այս փոփոխութիւններուն պատճառով իր եգիպտացի պաշտօնակիցները զինք կը կոչէին «անգլիացի անհաւատ», իսկ արեւմտականները՝ «բացառիկ եւրոպականացած արեւելցի»: 1836 թուականին, Հեքեքեան Գահիրէի մէջ համահիմնադիրը դարձաւ «Եգիպտական ընկերութեան» (Egyptian Society), որ փոխարինեց «Եգիպտոսի հիմնարկը» (Institut d’Égypte): Անիկա կը գործածուէր իբրեւ ժողովատեղի Եգիպտոսով ճամբորդող եւրոպացիներուն, յատկապէս՝ բրիտանացիներուն համար:

1840-ական թուականներուն, կառավարութիւնը անոր յանձնարարեց արքայական ընտանիքի կալուածներուն վրայ նախագծել եւ կառուցել շարք մը «օրինակելի գիւղեր» (model villages), որոնք, ինչպէս Ժեզայէ (Gezayye) գիւղի օրինակը, դասաւորուած էին փողոցներու ցանցով՝ ըստ կարեւորութեան կարգի. սկսելով տիրոջ Ապարանքէն (Manor house) ու դիւանէն, որոնք կը նայէին ճամբուն, այնուհետեւ՝ «բարեկեցիկ» շէյխերու եւ վաճառականներու տուներու շարքերը, որոնց կը յաջորդէին «միջակ խաւի ֆելլահներու» (գիւղացիներու) տուները, եւ ապա՝ «ցած խաւի» ֆելլահներու խրճիթները: Ապարանքին եւ միւս տուներուն միջեւ կը գտնուէր առեւտրական շէնքերու շարք մը՝ խանութներ, մզկիթ մը, իջեւանատուն մը եւ պոռնկատուն մը: Հեքեքեան օրինակելի գիւղերու այս գաղափարը Եգիպտոս ներմուծեց Բրիտանիայէն, ուր ստացած էր իր կրթութիւնը, եւ տասնիններորդ դարու վերջաւորութեան այս համակարգը լայն տարածում գտաւ: Այս օրինակելի գիւղերը սկիզբ տուին զանգուածներու համար վերէն վար հովանաւորուող բնակարանային այն մոտելին (տիպարին), որ ծանօթ է իբրեւ «իզպա» (izbas՝ գիւղակներ): Երբ Մուհամմատ Ալիի գահակալութիւնը Եգիպտոսի մէջ աւարտեցաւ, Հեքեքեան մտահոգուած էր իր ընտանիքի անվտանգութեամբ, ինչպէս նաեւ ունէր աչքի ծանր բորբոքման (ophthalmia) խնդիրներ, ինչ որ զինք մղեց հրաժարելու պաշտօնէն 1850 թուականին:

Ահա ներկայացուած հատուածին արեւմտահայերէն ճշգրիտ թարգմանութիւնը.

Հնագիտական ասպարէզ

Հեքեքեան Եգիպտոսի կառավարութեան ֆինանսաւորմամբ ղեկավարած է Մեմֆիսի աւերակներուն պեղումները Միթ Ռահինայի մէջ՝ Կիզա, 1852 եւ 1854 թուականներուն: Ան լրացուցիչ կերպով ղեկավարած է Հելիոպոլսոյ պեղումները, որոնք տեւեցին չորս տարի եւ դադրեցուեցան 1852 թուականին: Այս պեղումները կը ֆինանսաւորուէին Լոնտոնի Թագաւորական ընկերութեան եւ Ապպաս փաշայի օսմանեան-եգիպտական կառավարութեան կողմէ: Այս պեղումներուն հիմնական նպատակն էր չափել Նեղոս գետի մակարդակի եւ ստորգետնեայ ջուրերու բարձրացումը: Թէեւ ասիկա հիմնական նպատակն էր, Հեքեքեան շատ մեծախնդիր (յաւակնոտ) էր, ինչ որ զինք յանգեցուց առնուազն տասներեք վիթխարի արձաններու մասերու եւ իրենց նախնական տեղը գտնուող շէնքերու հատուածներու յայտնաբերման: Ան այս վայրերուն մէջ իր բոլոր գտածոներն ու դիտարկումները ամփոփեց նամակներու, հաշուետուութիւններու, գծագիրներու եւ քարտէսներու մէջ, զորոնք ուղարկեց իր պաշտօնակից Լէոնարտ Հորներին՝ Լոնտոնի Երկրաբանական ընկերութեան նախագահին եւ հողի շերտագրութեան (stratification) ուսումնասիրութեան պիոներին (ռահվիրային): Հորներին ուղարկուած այս նիւթերուն մէջ Հեքեքեան ներառած էր իր օրական դիտարկումները, աշխատանքի ընթացքը, հողի մասին տեղեկութիւնները եւ Նեղոս գետի ջուրի մակարդակները: Լէոնարտ Հորները այնուհետեւ կը գործածէր Հեքեքեանի գտածոները՝ Նեղոսի վարարումներու տարեկան նստուածքներու աճը վերլուծելու համար: Թէեւ Հեքեքեանի հետազօտութիւնը քիչ աջակցութիւն ստացաւ, անոր կատարած աշխատանքը Հորների համար էական էր: Ի վերջոյ, Լէոնարտ Հորները, շնորհիւ Հեքեքեանի բոլոր գտածոներուն, կրցաւ կանխատեսել (ենթադրել), որ քաղաքակիրթ մարդիկ Եգիպտոսի մէջ ապրած են 13,371 տարի:

Անոնց պեղումները առաջինն էին, որոնք գործածեցին երկրաբանական շերտագրութիւնը Եգիպտոսի կամ որեւէ այլ վայրի մէջ: Շերտագրութեան գաղափարը ամբողջովին նոր էր եգիպտագիտութեան համար, ուր անիկա կիրարկուեցաւ անցեալի հնութիւններու, պատմական արձանագրութիւններու եւ վիմագրութիւններու թուագրման համար: 1863 թուականին Հեքեքեան գրեց գիրք մը՝ «Treatise on the Chronology of Siriadic Monuments» (Ատենախօսութիւն Սիրիական [Սիրիուս աստղի] յուշարձաններու ժամանակագրութեան մասին) վերնագիրով: Իր գիրքը ներկայացուց երկրա-աստղագիտութիւնը եւ առաջարկեց այն վարկածը, որ Հին Եգիպտոսի յուշարձանները կառուցուած են Սիրիուս (Sirius) աստղի շարժման հետ կապուած չափումներով: Գիրքին մէջ Հեքեքեան նաեւ որդեգրեց ֆրանսական այն տեսակէտը, որ իրենց հին յուշարձանները կառուցած եգիպտացիները շատ աւելի հմուտ էին, քան իրենց արդի սերունդները: Հեքեքեանի պեղումները աւելի շատ երկրաբանական էին, քան հնագիտական, բայց անոնք վճռորոշ եղան Մեմֆիսի եւ Հելիոպոլսոյ պատմութեան համար, եւ անկասկած առաջին «շերտագրուած» պեղումներն էին Եգիպտոսի մէջ՝ շնորհիւ Հեքեքեանի մանրամասն օրագիրներուն եւ գծագիրներուն: Անոր մեթոտները կարելի է համեմատել այսօր Միացեալ Թագաւորութեան եւ այլուր հնագիտութեան մէջ գործածուող մեթոտներուն հետ:

Գրութիւններ

• «Նշումներ Եգիպտոսի արեւելեան անապատին մասին՝ Ժեպել Աֆրեթէն (Gebel Afret), Ժեպել Խանի (Gebel Khan) հին ծիրանաքարի հանքերուն մօտէն, Ժեպել Կիրի հին կայարանին մօտակայքը — Ժեպել Խանի աւերակներուն համառոտ նկարագրութեամբ» — Հեքեքեան Պէյի կողմէ — Պենկալի Ասիական ընկերութեան ամսագիր (Journal of the Asiatic Society of Bengal), Նոյեմբեր 1848, էջ 584–587:
• «Ատենախօսութիւն սիրիական [Սիրիուս աստղի] յուշարձաններու ժամանակագրութեան մասին, որ կը փաստէ, թէ Մանեթոնի (Manetho) եգիպտական հարստութիւնները (դինաստիաները) աստղաբաշխական այնպիսի դիտարկումներու արձանագրութիւններ են Նեղոսի վերաբերեալ, որոնք շարունակուած են մինչեւ ներկայ ժամանակները» — Կոստանդնուպոլսեցի Հեքեքեան Պէյի (քաղաքացիական ճարտարագէտ) կողմէ — նախկինին մէջ եգիպտական ծառայութեան մէջ (սեփական շրջանառութեան համար), Լոնտոն, տպագրուած՝ Թէյլըր ընդ Ֆրենսիսի (Taylor and Francis) կողմէ, 1863, 1 հատոր, 160 էջ:
• Հեքեքեան, «Օրագիրներ 1851 - 1854», Ֆոլիօ 355, Բրիտանական գրադարան (British Library), Յաւելեալ ձեռագիր (Add Ms.) 37448-71, Hekekyan, “Journals 1851 - 1854, Folio 355, British Library Add Ms. 37448-71.
• Ժոզեֆ Հեքեքեան Պէյ, Հաւաքածոներ: Բրիտանական թանգարան - Joseph Hekekyan Bey, Collections. The British Museum.

Լրացուցիչ ընթերցումներ

• Ահմետ Ապտելրեհիմ Մուսթաֆա, «"Asr Hekekyan» (Հեքեքեանի դարաշրջանը)։ Գահիրէ՝ Գիրքի եգիպտական ընդհանուր կազմակերպութիւն, 1990:
• Տարել Ի. Տայքսթրա, «Joseph Hekekyan and the Egyptian School in Paris» (Ժոզեֆ Հեքեքեան եւ Փարիզի Եգիպտական դպրոցը), «The Armenian Review» (Պոսթըն, ԱՄՆ), 1982, թիւ 35, էջ 165–182:
• List of Egyptian Architects