Jump to content

Ճիուզեփփէ Կարիպալտի

Ճիուզեփփէ Կարիպալտի
իտալ.՝ Giuseppe Garibaldi
Ծնած է 4 Յուլիս 1807(1807-07-04)[1][2][3][…]
Ծննդավայր Նիս, ֆրանսական Առաջին Կայսրութիւն[4]
Մահացած է 2 Յունիս 1882(1882-06-02)[1][2][5][…] (74 տարեկանին)
Մահուան վայր Caprera, Իտալիոյ Թագաւորութիւն[4]
Քաղաքացիութիւն  Riograndense Republic,  Իտալիոյ Թագաւորութիւն,  Ֆրանսա, Kingdom of Sardinia և  Փերու[6]
Մայրենի լեզու Իտալերէն
Կրօնք Կաթոլիկութիւն[7]
Երկեր/Գլխաւոր գործ Ռիսորզիմենտո?
Մասնագիտութիւն քաղաքական գործիչ, գրագէտ, ինքնակենսագիր, Մարտիկ, զինուորական, վարձկան և ազատության մարտիկ
Վարած պաշտօններ Ֆրանսայի Ազգային Ժողովի երեսփոխան, Իտալիոյ թագաւորութեան Խորհրդարանի Ներկայացուցիչներու Տան անդամ, Իտալիոյ թագաւորութեան Խորհրդարանի Ներկայացուցիչներու Տան անդամ, Իտալիոյ թագաւորութեան Խորհրդարանի Ներկայացուցիչներու Տան անդամ, Իտալիոյ թագաւորութեան Խորհրդարանի Ներկայացուցիչներու Տան անդամ, Իտալիոյ թագաւորութեան Խորհրդարանի Ներկայացուցիչներու Տան անդամ, Իտալիոյ թագաւորութեան Խորհրդարանի Ներկայացուցիչներու Տան անդամ, Իտալիոյ թագաւորութեան Խորհրդարանի Ներկայացուցիչներու Տան անդամ, Իտալիոյ թագաւորութեան Խորհրդարանի Ներկայացուցիչներու Տան անդամ, Իտալիոյ թագաւորութեան Խորհրդարանի Ներկայացուցիչներու Տան անդամ և Սարդինիայի թագավորության պատգամավորների պալատի անդամ?
Կուսակցութիւն Պատմական ծայրահեղ ձախ?, Ձախ?, Action Party? և Երիտասարդ Իտալիա?
Ամուսին Անիտա Գարիբալդի?, Giuseppina Raimondi? և Francesca Armosino?
Ծնողներ հայր՝ Domenico Garibaldi?
Երեխաներ Ricciotti Garibaldi?, Rosa Garibaldi?, Teresa Garibaldi?, Clelia Garibaldi?, Manlio Garibaldi?, Rosita Garibaldi?, Anita Garibaldi? և Menotti Garibaldi?
Ստորագրութիւն

Ճիուզեփփէ Կարիպալտի[8] (իտալ.՝ Giuseppe Garibaldi, 4 Յուլիս 1807(1807-07-04)[1][2][3][…], Նիս, ֆրանսական Առաջին Կայսրութիւն[4] - 2 Յունիս 1882(1882-06-02)[1][2][5][…], Caprera, Իտալիոյ Թագաւորութիւն[4]), Իտալիոյ միաւորման առաջնորդներէն, քաղաքական գործիչ, գրող, ինքնակենսագիր եւ ազգայնական։ Ան մեծ դեր ունեցեած է ժամանակակից Իտալիոյի պատմութեան մէջ։ Կը համարուի Իտալիոյ «հայրենիքի հայրերէն» մէկը՝ Քամիլօ Պենսօ տի Քաւուրի, Վիքթոր Էմմանուէլ Բ․ թագաւորին եւ Ճիւզեփփէ Մացցինիի[9] հետ միասին։ Կարիպալտի ծանօթ է նաեւ որպէս «Երկու աշխարհներու հերոս»՝ Հարաւային Ամերիկայի եւ Եւրոպայի մէջ իր իրականացուցած ռազմական ձեռնարկներուն պատճառով[10]։

Կարիպալտի իտալացի ազգայնական Մացցինիի հետեւորդն էր եւ կ՚ընդունէր «Երիտասարդ Իտալիա» շարժման հանրապետական ազգայնականութիւնը[11]։ Ան դարձաւ Իտալիոյ՝ ժողովրդավարական հանրապետական կառավարութեան ներքոյ միաւորման կողմնակիցը։ Սակայն, խզելով յարաբերութիւնները Մացցինիի հետ, ան գործնականապէս դաշնակցեցաւ միապետական Քաւուրի եւ Սարտինիոյ թագաւորութեան հետ՝ անկախութեան պայքարին մէջ, իր հանրապետական գաղափարները ստորադասելով ազգայնական նպատակներուն, մինչեւ որ Իտալիան միաւորուեցաւ։ Փիեմոնթի մէջ տեղի ունեցած ապստամբութեան մասնակցելէ ետք, ան դատապարտուեցաւ մահապատժի, բայց փախուստ տուաւ եւ նաւարկեց դէպի Հարաւային Ամերիկա, ուր անցուց 14 տարի աքսորի մէջ․ այդ ընթացքին ան մասնակցեցաւ քանի մը պատերազմներու եւ սորվեցաւ պարտիզանական պատերազմի արուեստը[12]։ 1835-ին ան միացաւ Պրազիլի մէջ Ֆարապոսներու պատերազմի ապստամբներուն եւ ստանձնեց Ռիօ Կրանտենսէ հանրապետութեան, իսկ աւելի ուշ՝ Քաթարինենսէ հանրապետութեան հիմնադրման դատը։ Կարիպալտի նաեւ ներգրաւուեցաւ Ուրուկուէյի քաղաքացիական պատերազմին մէջ՝ կազմելով իտալական զօրաջոկատ մը, որ ծանօթ էր որպէս «Կարմիր շապիկներ», եւ մինչեւ օրս կը մեծարուի որպէս Ուրուկուէյի վերակազմութեան կարեւոր աջակից։

1848-ին Կարիպալտի վերադարձաւ Իտալիա։ Ան կը հրամայէր եւ կը մարտնչէր ռազմական արշաւներու մէջ, որոնք ի վերջոյ յանգեցուցին Իտալիոյ միաւորման։ Միլանի ժամանակաւոր կառավարութիւնը զինք զօրավար հռչակեց, իսկ Պատերազմական նախարարը 1849-ին զինք բարձրացուց Հռոմէական հանրապետութեան զօրավարի աստիճանի։ Երբ 1859-ի Ապրիլին պայթեցաւ անկախութեան պատերազմը, Կարիպալտի առաջնորդեց իր «Ալպեան որսորդներ» ջոկատը Լոմպարտիոյ խոշոր քաղաքներու, ներառեալ՝ Վարեզէի եւ Քոմոյի գրաւման ժամանակ, մինչեւ որ հասաւ Հարաւային Թիրոլի սահմանը․ պատերազմը աւարտեցաւ Լոմպարտիոյ կցումով։ Յաջորդ տարի՝ 1860-ին, ան գլխաւորեց «Հազարեակի արշաւանքը»՝ յանուն Սարտինիոյ թագաւոր Վիքթոր Էմմանուէլ Բ․-ի եւ անոր համաձայնութեամբ։ Արշաւանքը յաջողութիւն էր եւ աւարտեցաւ Սիցիլիոյ, Հարաւային Իտալիոյ, Մարքէի եւ Ումպրիոյ միացումով Սարտինիոյ թագաւորութեան՝ նախքան 17 Մարտ 1861-ին Իտալիոյ միացեալ թագաւորութեան ստեղծումը։ Անոր վերջին ռազմական արշաւը տեղի ունեցաւ Ֆրանս-պրուսական պատերազմի ընթացքին՝ որպէս Վոժերու բանակի հրամանատար։

Կարիպալտի դարձաւ ազգային անկախութեան եւ հանրապետական գաղափարներու միջազգային խորհրդանիշ, եւ քսաներորդ դարու պատմագրութեան ու ժողովրդական մշակոյթի կողմէ կը համարուի Իտալիոյ մեծագոյն ազգային հերոսը[13][14]։ Ան արժանացաւ բազմաթիւ ժամանակակից մտաւորականներու եւ քաղաքական գործիչներու հիացմունքին ու գովեստին, որոնց շարքին էին՝ Աբրահամ Լինքըլն[15], Ուիլիըմ Պրաուն[16], Ֆրանչեսքօ տէ Սանթիս, Վիքթոր Հիւկօ, Ալեքսանտր Տիւմա, Մալուիտա ֆոն Մէյզենպուկ, Ժորժ Սանտ, Չարլզ Տիքընզ[17] եւ Ֆրիտրիխ Էնկըլս[18]։ Կարիպալտի ոգեշնչած է նաեւ յետագայ գործիչները, ինչպէս՝ Ճաւահարլալ Նեհրուն եւ Չէ Կեւարան[19]։ Պատմաբան Ա․ Ժ․ Փ․ Թէյլոր զինք անուանած է «ժամանակակից պատմութեան միակ լիովին հիացական դէմքը»[20]։ Այն կամաւորները, որոնք կը հետեւէին Կարիպալտիի իր արշաւներու ընթացքին, ծանօթ էին որպէս «Կարիպալտականներ» կամ «Կարմիր շապիկներ»՝ իրենց հագած շապիկներու գոյնին պատճառով, զորս կը կրէին համազգեստի փոխարէն։

Վաղ կեանք[21]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կարիպալտի ծնած եւ կնքուած է որպէս Ժոզեֆ-Մարի Կարիպալտի՝ 4 Յուլիս 1807-ին Նիսի մէջ[22], զոր Ֆրանսական հանրապետութիւնը նուաճած էր 1792-ին։ Ան կը սերէր լիկուրիական ընտանիքէ․ հայրը՝ Տոմենիքօ Կարիպալտի, Քիավարիէն էր[23], իսկ մայրը՝ Մարիա Ռոզա Նիքոլեթա Ռայմոնտի, Լոանոյէն[24]։ 1814-ին Վիեննայի վեհաժողովը Նիսը վերադարձուց Սարտինիոյ թագաւոր Վիքթոր Էմմանուէլ Ա․-ին (1860-ին Նիսը Թուրինի պայմանագիրով դարձեալ պիտի վերադարձուէր Ֆրանսային՝ հակառակ Կարիպալտիի առարկութիւններուն)։

Կարիպալտիի ընտանիքին ներգրաւուածութիւնը ծովափնեայ առեւտուրի մէջ զինք մղեց դէպի ծովային կեանք։

1828-էն 1832 ան ապրեցաւ Իսթանպուլի Փերա թաղամասին մէջ։ Ան դարձաւ կրթական մշակ եւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ կը դասաւանդէր իտալերէն, ֆրանսերէն եւ թուաբանութիւն[25]։ Կարիպալտի սերտ կապեր ունէր Օսմանեան կայսրութեան մէջ գտնուող սարտինիացի վտարանդիներու ընդարձակ ցանցին հետ եւ մտերմացաւ այնպիսի անձերու հետ, ինչպիսին էր Ճովաննի Թիմոթէօ Քալոսսոն[26]։

1833-ի Ապրիլին, «Քլորինտա» առագաստանաւով նարինջի բեռ տեղափոխելով, ան ճամբորդեց դէպի Թականրոք՝ Ռուսական կայսրութիւն։ Նաւահանգիստին մէջ անցուցած տասը օրերու ընթացքին ան հանդիպեցաւ Օնելիայէն Ճովաննի Պատիսթա Քունէոյին, որ քաղաքականապէս աշխոյժ գաղթական էր եւ Ճիւզեփփէ Մացցինիի գաղտնի «Երիտասարդ Իտալիա» շարժման անդամ։ Մացցինի քաղաքական եւ ընկերային բարեփոխումներու միջոցով Իտալիան որպէս ազատական հանրապետութիւն միաւորելու ջերմ ջատագովն էր։

1833-ի Նոյեմբերին Կարիպալտի Ճենովայի մէջ հանդիպեցաւ Մացցինիի հետ՝ սկիզբ դնելով երկարատեւ յարաբերութեան մը, որ յետագային դարձաւ խնդրայարոյց։ Ան միացաւ Քարպոնարիներու յեղափոխական կազմակերպութեան, եւ 1834-ի Փետրուարին մասնակցեցաւ Փիեմոնթի մէջ Մացցինիի կողմէ կազմակերպուած ձախողած ապստամբութեան։

Հարաւային Ամերիկա[27]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կարիպալտի նախ նաւարկեց դէպի Թունուզի պէյութիւն, որմէ ետք ի վերջոյ ճամբան գտաւ դէպի Պրազիլի կայսրութիւն։ Հոն հասնելով՝ ան ստանձնեց Ռիօ Կրանտենսէ հանրապետութեան դատը, որ կը ջանար անջատուիլ Պրազիլէն, եւ միացաւ 1835-ի Ֆարապոսներու պատերազմի ապստամբներուն։

Այս պատերազմի ընթացքին ան հանդիպեցաւ Անա Մարիա տէ Ժեզուս Ռիպէյրօ տա Սիլվային, որ առաւելաբար ծանօթ էր որպէս Անիթա։ Երբ 1839-ին ապստամբները Պրազիլի Սանթա Քաթարինա նահանգին մէջ հռչակեցին Քաթարինենսէ հանրապետութիւնը, Անիթան միացաւ անոր «Ռիօ Փարտօ» նաւուն վրայ եւ անոր կողքին մարտնչեցաւ Իմպիթուպայի եւ Լակունայի ճակատամարտերուն մէջ։

1841-ին Կարիպալտի եւ Անիթա տեղափոխուեցան Մոնթեվիտէօ՝ Ուրուկուէյ, ուր Կարիպալտի կը գործէր որպէս առեւտրական եւ դպրոցի արուեստից վարժապետ։ Յաջորդ տարի զոյգը ամուսնացաւ Սիուտատ Վիեխա թաղամասի Սուրբ Ֆրանսիս Ասիզացի եկեղեցւոյ մէջ[28]։ Անոնք ունեցան չորս զաւակ՝ Տոմենիքօ Մենոթթի (1840–1903), Ռոզա (1843–1845), Թերեզա Թերեզիթա (1845–1903) եւ Ռիչիոթթի (1847–1924)[29]։ Ըլլալով հմուտ ձիաւոր՝ կը պատմուի, թէ Անիթան Ճիւզեփփէին սորվեցուցած է Արժանթինի, հարաւային Պրազիլի եւ Ուրուկուէյի կաուչոներու (հովիւներու) մշակոյթը։ Մօտաւորապէս այս ժամանակաշրջանին ան որդեգրեց իր իւրայատուկ հագուստի ոճը՝ կրելով կարմիր շապիկ, փոնչօ եւ գլխարկ, որոնք սովորաբար կը հագնէին կաուչոները։

1842-ին Կարիպալտի ստանձնեց Ուրուկուէյի նաւատորմի հրամանատարութիւնը եւ Ուրուկուէյի քաղաքացիական պատերազմին համար կազմեց զինուորներու իտալական լեգէոն մը, որ ծանօթ էր որպէս «Կարմիր շապիկներ»։ Այս հաւաքագրումը հնարաւոր դարձաւ, որովհետեւ այդ ժամանակ Մոնթեվիտէօն ունէր մեծաթիւ իտալական բնակչութիւն․ ըստ 1843-ի մարդահամարի՝ 30,000 ընդհանուր բնակչութենէն 4,205-ը իտալացիներ էին[30]։

Կարիպալտի իր ուժերը միացուց Ֆրուքթուոսօ Ռիվերայի եւ Խոաքին Սուարեսի գլխաւորած ուրուկուէյեան «Քոլորատոս» (Կարմիրներ) խմբակցութեան հետ, որոնք դաշնակցած էին Արժանթինի Ունիթարական կուսակցութեան հետ։ Այս խմբակցութիւնը որոշ աջակցութիւն ստացաւ ֆրանսացիներէն եւ բրիտանացիներէն՝ ընդդէմ Ուրուկուէյի նախկին նախագահ Մանուէլ Օրիպէի «Պլանքոս» (Սպիտակներ) ուժերուն, որոնք իրենց հերթին դաշնակցած էին Արժանթինի Ֆետերալիստներուն հետ՝ Պուէնոս Այրեսի քաուտիլիօ (առաջնորդ) Խուան Մանուէլ տէ Ռոսասի իշխանութեան ներքոյ։ Իտալական լեգէոնը որդեգրեց սեւ դրօշ մը, որ կը ներկայացնէր սգաւոր Իտալիան, իսկ կեդրոնը գտնուող հրաբուխը կը խորհրդանշէր հայրենիքի մէջ ննջող ուժը։ Թէեւ ժամանակակից աղբիւրները չեն յիշատակեր «Կարմիր շապիկները», սակայն ժողովրդական պատմութիւնը կը պնդէ, թէ լեգէոնը զանոնք առաջին անգամ հագած է Ուրուկուէյի մէջ՝ ձեռք բերելով Մոնթեվիտէոյի գործարանէ մը, որ նախատեսած էր զանոնք արտահանել Արժանթինի սպանդանոցները։ Այս շապիկները դարձան Կարիպալտիի եւ անոր հետեւորդներու խորհրդանիշը[31]։

1842-էն 1848 թուականներուն Կարիպալտի պաշտպանեց Մոնթեվիտէօն՝ Օրիպէի գլխաւորած ուժերուն դէմ։ 1845-ին ան յաջողեցաւ գրաւել Քոլոնիա տել Սաքրամենթօն եւ Մարթին Կարսիա կղզին, ինչպէս նաեւ գլխաւորեց Մարթին Կարսիա կղզիի եւ Կուալեկուայչուի յայտնի կողոպուտները՝ Ռիօ տէ լա Փլաթայի անգլօ-ֆրանսական շրջափակման ընթացքին։ Կարիպալտի հրաշքով փրկեց իր կեանքը 1842-ի Օգոստոս 15-ին եւ 16-ին տեղի ունեցած Քոսթա Պրաւայի մարտին կրած պարտութենէն ետք՝ ծովակալ Ուիլիըմ Պրաունի գթասրտութեան շնորհիւ։ Արժանթինցիները, որոնք կ՚ուզէին հետապնդել զինք՝ վերջ տալու համար անոր կեանքին, կանգնեցուեցան Պրաունի կողմէ, որ բացագանչեց․ «Թողէք ան փախչի, այդ կրինկոն (օտարականը) քաջ մարդ է»[32]։ Տարիներ ետք, Կարիպալտիի թոռներէն մէկը պիտի անուանուէր Ուիլիըմ՝ ի պատիւ ծովակալ Պրաունի։ Որդեգրելով երկկենցաղ (ցամաքային եւ ծովային) պարտիզանական մարտավարութիւն՝[33] Կարիպալտի յետագային երկու յաղթանակ տարաւ 1846-ի ընթացքին՝ Սերոյի ճակատամարտին եւ Սան Անթոնիօ տել Սանթոյի ճակատամարտին մէջ։

Անդամակցութիւն Ազատ որմնադրութեան[34]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կարիպալտի իր աքսորի ընթացքին միացաւ Ազատ որմնադրութեան (օթեակներուն)՝ օգտուելով այն ապաստանէն, զոր օթեակները կ՚ընձեռէին եւրոպական երկիրներէն փախած քաղաքական գաղթականներուն։ 1844-ին, 37 տարեկան հասակին, Կարիպալտի ընդունուեցաւ Մոնթեվիտէոյի «Ասիլօ տէ լա Վիրթուտ» (Asilo de la Virtud) օթեակը։ Ասիկա կանոնակարգէ դուրս (ոչ կանոնաւոր) օթեակ մըն էր՝ պրազիլական ազատ որմնադրութեան հովանիին ներքոյ, որ ճանչցուած չէր միջազգային հիմնական որմնադրական մարմիններուն կողմէ, ինչպիսիք են Անգլիոյ Միացեալ Մեծ Օթեակը կամ Ֆրանսայի Մեծ Արեւելքը։

Թէեւ Կարիպալտի մեծ կարեւորութիւն չէր տsetup որմնադրական ծիսակատարութիւններուն, ան գործօն ազատ որմնադիր մըն էր եւ որմնադրութիւնը կը դիտէր որպէս ցանց մը, որ յառաջդիմական մարդիկը կը միաւորէր որպէս եղբայրներ՝ թէ՛ ազգային մակարդակով եւ թէ՛ որպէս համաշխարհային համայնք։ Ի վերջոյ, Կարիպալտի ընտրուեցաւ Իտալիոյ Մեծ Արեւելքի Մեծ Վարպետ (Grand Master)[35][36]։

Կարիպալտի իր դիրքը օրինականացուց աւելի ուշ՝ դարձեալ 1844-ին, միանալով Մոնթեվիտէոյի «Լէզ Ամի տը լա Փաթրի» (Les Amis de la Patrie) օթեակին, որ կը գործէր Ֆրանսայի Մեծ Արեւելքի հովանիին ներքոյ։

Պիոս Թ․ Պապի ընտրութիւնը, 1846

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Հայրենիքի ճակատագիրը կը շարունակէր մտահոգել Կարիպալտին։ 1846-ին Պիոս Թ․ Պապի ընտրութիւնը մեծ իրարանցում յառաջացուց իտալացի հայրենասէրներու շրջանակին մէջ՝ թէ՛ հայրենիքի եւ թէ՛ աքսորի մէջ։ Պիոսի նախնական բարեփոխումները զինք կը ներկայացնէին որպէս այն ազատական պապը, որուն կոչ կ՚ընէր Վինչենցօ Ճիոպերթին, որ յետագային առաջնորդեց Իտալիոյ միաւորումը։ Երբ այս բարեփոխումներու լուրը հասաւ Մոնթեվիտէօ, Կարիպալտի նամակ գրեց Պապին․

«Եթէ պատերազմներու վարժուած այս ձեռքերը ընդունելի ըլլան Ձերդ Սրբութեան համար, մենք մեծագոյն երախտագիտութեամբ զանոնք կը նուիրենք անոր ծառայութեան, որ այնքան արժանի է Եկեղեցւոյ եւ հայրենիքի սիրոյն։ Յիրաւի խնդակից պիտի ըլլանք մենք եւ մեր ընկերները, որոնց անունով կը խօսիմ, եթէ մեզի արտօնուի արիւն թափել ի պաշտպանութիւն Պիոս Թ․-ի փրկագործական աշխատանքին»[37]։

Մացցինի նոյնպէս, աքսորէն, ողջունեց Պիոս Թ․-ի վաղ բարեփոխումները։ 1847-ին Կարիպալտի Ռիօ տէ Ժանէյրոյի մէջ գտնուող պապական նուիրակ Պետինիին առաջարկեց իր Իտալական լեգէոնի ծառայութիւնը թերակղզիի ազատագրման համար։ Ապա, Յունուարին պայթած 1848-ի Սիցիլիական յեղափոխութեան լուրը եւ Իտալիոյ այլ վայրերու մէջ տեղի ունեցող յեղափոխական յուզումները քաջալերեցին Կարիպալտին, որպէսզի իր լեգէոնի մօտաւորապէս 60 անդամներով վերադառնայ հայրենիք։

Ծանօթագրութիւններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  1. 1 2 3 4 Joseph Garibaldi / Assemblée nationale
  2. 1 2 3 4 Smith D. M., Foot J. Encyclopædia Britannica
  3. 1 2 GIUSEPPE GARIBALDI (July 4, 1807 - June 2, 1882)
  4. 1 2 3 4 Archivio Storico Ricordi — 1808.
  5. 1 2 http://garibaldimeuccimuseum.org/uploads/1731/GaribaldiBrochure.pdf
  6. ↑ https://larazon.pe/inauguran-monumento-a-italo-peruano-guiseppe-garibaldi-heroe-de-los-dos-mundos/
  7. ↑ verschiedene Autoren Historische Lexikon der Schweiz, Dictionnaire historique de la Suisse, Dizionario storico della Svizzera — Bern: 1998.
  8. ↑ (անգլերեն) Giuseppe Garibaldi, 2026-05-17, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Giuseppe_Garibaldi&oldid=1354624851, վերցված է 2026-06-12
  9. ↑ Bouchard Norma, խմբգր․ (2005)։ Risorgimento in modern Italian culture: revisiting the nineteenth-century past in history, narrative, and cinema։ Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press։ ISBN 978-0-8386-4054-8
  10. ↑ Casula, Maria Paola (2025-10-20), L’interprete di lingua dei segni italiana (LIS) Una professione tra due mondi, Fondazione Università Ca’ Foscari, ISBN 978-88-6969-938-2, https://doi.org/10.30687/978-88-6969-937-5/007, վերցված է 2026-06-12
  11. ↑ Riall Lucy (2008)։ Garibaldi: invention of a hero (1. print. in paperback հրտրկթն․)։ New Haven, Conn. London: Yale University Press։ ISBN 978-0-300-14423-9
  12. ↑ Ridley Jasper Godwin (2001)։ Garibaldi։ London: Phoenix Press։ ISBN 978-1-84212-152-8
  13. ↑ Centlivres Pierre, Fabre Daniel, Zonabend Françoise (1999)։ La fabrique des héros։ Collection Ethnologie de la France։ France։ Paris: Éd. de la Maison des sciences de l'homme։ ISBN 978-2-7351-0819-0
  14. ↑ "La scuola per i 150 anni dell'Unità I protagonisti: Garibaldi". Archived from the original on 27 October 2014.
  15. ↑ Mack Smith Denis, Garibaldi Giuseppe, խմբգրնր․ (1969)։ Garibaldi։ A spectrum book։ Englewood Cliffs Hemel Hempstead: Prentice-Hall։ ISBN 978-0-13-346791-8
  16. ↑ IL PASTO DI MEZZOGIORNO, O IL PASTO PIÙ IMPORTANTE?, Quodlibet, pp. 16–19, https://doi.org/10.2307/j.ctt1vxm84x.5, վերցված է 2026-06-12
  17. ↑ Schlicke Paul, Dickens Charles, խմբգրնր․ (2011)։ The Oxford companion to Charles Dickens (Anniversary ed., reiss. as the Oxford companion to Charles Dickens 2011 հրտրկթն․)։ Oxford: Oxford Univ. Press։ ISBN 978-0-19-964018-8
  18. ↑ Rossi, Lauro (2010). Giuseppe Garibaldi due secoli di interpretazioni. Rome: Gangemi Editore. p. 238. ISBN 978-8849292640.
  19. ↑ Di Mino, Massimiliano; Di Mino, Pier Paolo (2011). Il libretto rosso di Garibaldi. Rome: Castelvecchi Editore. p. 7. ISBN 978-8895903439.
  20. ↑ Parks, Tim (2 July 2007). "The Insurgent: Garibaldi and his enemies". The New Yorker. Retrieved 2 September 2020.
  21. ↑ (անգլերեն) Giuseppe Garibaldi, 2026-05-17, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Giuseppe_Garibaldi&oldid=1354624851, վերցված է 2026-06-12
  22. ↑ Scirocco, Alfonso (2011). Garibaldi, battaglie, amori, ideali di un cittadino del mondo (in Italian). Bari: Laterza. p. 3. ISBN 978-88-420-8408-2.
  23. ↑ Baptismal record: "Die 11 d.i (giugno 1766) Dominicus Antonina Filius Angeli Garibaldi q. Dom.ci et Margaritae Filiae q. Antonij Pucchj Coniugum natus die 9 huius et hodie baptizatus fuit a me Curato Levantibus Io. Bapta Pucchio q. Antonij, et Maria uxore Agostini Dassi. (Chiavari, Archive of the Parish Church of S. Giovanni Battista, Baptismal Record, vol. n. 10 (dal 1757 al 1774), p. 174).
  24. ↑ (often wrongly reported as Raimondi, but Status Animarum and Death Records all report the same name "Raimondo") Baptismal record from the Parish Church of S. Giovanni Battista in Loano: "1776, die vigesima octava Januarij. Ego Sebastianus Rocca praepositus hujus parrochialis Ecclesiae S[anct]i Joannis Baptistae praesentis loci Lodani, baptizavi infantem natam ex Josepho Raimimdi q. Bartholomei, de Cogoleto, incola Lodani, et [Maria] Magdalena Conti conjugibus, cui impositum est nomen Rosa Maria Nicolecta: patrini fuerunt D. Nicolaus Borro q. Benedicti de Petra et Angela Conti Joannis Baptistae de Alessio, incola Lodani." "Il trafugamento di Giuseppe Garibaldi dalla pineta di Ravenna a Modigliana ed in Liguria, 1849, di Giovanni Mini, Vicenza 1907 – Stab. Tip. L. Fabris.
  25. ↑ "Casa Garibaldi, Istanbul". 14th Istanbul Biennial. Retrieved 20 March 2020.
  26. ↑ Tütüneken, Gülfem M. (2023). "19. Yüzyıl Osmanlı Devleti'nde İstihdam Edilen İtalyanlar" [19th Century Italians Employed in the Ottoman Empire]. Karadeniz Teknik Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi (in Turkish). 3. Trabzon: Karadeniz Technical University: 52.
  27. ↑ (անգլերեն) Giuseppe Garibaldi, 2026-05-17, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Giuseppe_Garibaldi&oldid=1354624851, վերցված է 2026-06-12
  28. ↑ Arregui, Miguel. "Un aventurero italiano en la Guerra Grande". El Observador. Retrieved 24 March 2024.
  29. ↑ Kleis, S. M. (2012). "Der Löwe von Caprera". Damals (in German). No. 6. pp. 57–59.
  30. ↑ Etchechury Barrera, Mario (2017). ""Defensores de la humanidad y la civilización". Las legiones extranjeras de Montevideo, entre el mito cosmopolita y la eclosión de las 'nacionalidades' (1838–1851)". Historia (in Spanish). 50 (II): 491–524.
  31. ↑ Bourne, Richard (2020). Garibaldi in South America: An Exploration. Oxford: C. Hurst and Company (Publishers) Limited. p. 45. ISBN 978-1-78738-313-5.
  32. ↑ "Déjenlo que se escape". Historia Hoy. 15 August 2020. Retrieved 19 July 2022.
  33. ↑ Etchechury Barrera, Mario (2017). ""Defensores de la humanidad y la civilización". Las legiones extranjeras de Montevideo, entre el mito cosmopolita y la eclosión de las 'nacionalidades' (1838–1851)". Historia (in Spanish). 50 (II): 491–524.
  34. ↑ (անգլերեն) Giuseppe Garibaldi, 2026-05-17, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Giuseppe_Garibaldi&oldid=1354624851, վերցված է 2026-06-12
  35. ↑ Garibaldi – the mason Translated from Giuseppe Garibaldi Massone by the Grand Orient of Italy
  36. ↑ "Garibaldi – freemason". freemasonry.bcy.ca.
  37. ↑ A. Werner, Autobiography of Giuseppe Garibaldi, Vol. III, Howard Fertig, New York (1971) p. 68.
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մաս մը վերցուած է Հայկական Սովետական Հանրագիտարանէն, որուն նիւթերը հրատարակուած են` Քրիէյթիվ Քամմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։ 
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Ճիուզեփփէ_Կարիպալտի&oldid=252301» էջէն