Ճէյն Ատամս

Ճէյն Ատամս; Jane Addams
Ծննդեան անուն	անգլերէն՝ Laura Jane Addams
Ծնած է	6 Սեպտեմբեր 1860[…]
Ծննդավայր	Cedarville, Ստիվենսոն շրջան, Իլինոյս, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Մահացած է	22 Մայիս 1935 (74 տարեկանին)
Մահուան վայր	Շիքակօ, Իլինոյս, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Քաղաքացիութիւն	Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Ուսումնավայր	Ռոքֆորտ համալսարան
Մասնագիտութիւն	լրագրող, փիլիսոփայ, գրագէտ, կանանց իրավունքների պաշտպան, ինքնակենսագիր, սոցիալական բարեփոխիչ, սոցիալական քննադատ, սուֆրաժիստ, խաղաղասէր, իրաւապաշտպան, քաղաքական տեսաբան, ընկերաբան, հանրային գործիչ, ֆեմինիստ և հեղինակ
Անդամութիւն	Ամերիկեան յեղափոխութեան դուստրեր, Ալֆա Գաբա Ալֆա, Խաղաղութեան եւ Ազատութեան կիներու Լիկա, Ֆի Վիթա Գաբա և Հարատեւ Խաղաղութեան կանանց միջազգային միութիւն
Ամուսին	Մերի Ռոզէթ Սմիթ
Ծնողներ	հայր՝ Ճոն Ատամս
	Ստորագրութիւն;

Ճէյն Ատամս (անգլ․՝ Jane Addams, 6 Սեպտեմբեր, 1860 – 28 Մայիս, 1935) ամերիկացի ընկերային գործիչ, բարեկարգիչ, ընկերաբան եւ հեղինակ։ Ան զբաղած է հանրային վարչագիտութեամբ եւ ընկերային աշխատանքով: Միացեալ Նահանգներու ընկերային աշխատանքի եւ կանանց իրաւունքներու պատմութեան մէջ, նշանաւոր դեմք եղած է, ինչպէս նաեւ համաշխարհային խաղաղութեան ջատագով մը: Կը համարուի Միացեալ Նահանգներու մէջ ընկերային աշխատողի արհեստին հիմնադիրը: Ան Շիքակոյի մէջ Hull House-ի հիմնադիրներէն մէկն էր։

1915-ին հիմնեց Խաղաղութեան եւ Ազատութեան Կանանց Համաշխարհային Կազմակերպութիւնը, որուն նախագահ նշանակուեցաւ, իսկ 1920-ին հիմնեց Քաղաքական Ազատութիւններու Ամերիկեան Միութիւնը։ 1931-ին դարձաւ առաջին ամերիկուհին, որ արժանացաւ Խաղաղութեան Նոպելեան Մրցանակին։ Երբ մահացաւ 1935-ին, Միացեալ Նահանգներու քաղաքական բնագաիառին մէջ ամէնէն յայտնի կինն էր :

Յետ պատերազմեան զարգացման Ժամանակաշրջանին, երբ նախագահներ, ինչպէս Թէոտոր Ռուզվելթ եւ Ուոտրօ Ուիլսըն, իրենք զիրենք բարենորոգիչ եւ ընկերային գործիչ կը համարէին, Ատամս ամէնէն երեւելի բարենորոգիչներէն մէկն էր, ուշադրութիւն դարձնելով մայրերուն վերաբերող հարցերուն, ինչպէս մանուկներուն պէտքերը, հանրային առողջապահութիւնը եւ համաշխարհային խաղաղութիւնը։ Ան նաեւ շեշտեց կառավարութեան կապը տնային տնտեսութեան հետ, քանի որ հարցերը, ինչպէս օրինակ՝ մանուկներուն առողջապահութիւնը եւ կրթութիւնը՝ կը սկսին կանանց աւանդական դերերէն իրենց անձնական կեանքին մէջ, ուրեմն կանայք որոշ մարզերու մէջ աւելի բան գիտեն քան մարդիկը, եւ ուստի անոնք իրաւունք պէտք է ունենան քուէ տալու։

^[9] ^[10] ^[11] ^[12]

Ընկերաբանութիւն^[13]

Ճէյն Ատամս եւ Չիքակոյի Ընկերաբանական Դպրոցը

Ճէյն Ատամս սերտօրէն ներգրաւուած էր Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ ընկերաբանութեան՝ իբրեւ ուսումնական մարզի հիմնադրման գործին մէջ: «Հալ Հաուս»ը առիթ տուաւ Ատամսին՝ մտերմանալու եւ գործակցելու Չիքակոյի Ընկերաբանական Դպրոցի (Chicago School of Sociology) ռահվիրայ անդամներուն հետ: Ան աշխոյժօրէն մասնակցեցաւ ընկերաբանական ակադեմական գրականութեան՝ 1896-էն 1914 երկարող ժամանակահատուածին հնգագոյն յօդուածներ հրատարակելով «Ամերիկեան Ընկերաբանական Պարբերաթերթ»ին մէջ (American Journal of Sociology): Կիրառական ընկերաբանութեան ոլորտէն ներս անոր աշխատանքը խոր ազդեցութիւն ունեցաւ Չիքակոյի Դպրոցի անդամներու մտածողութեան եւ ուղղուածութեան վրայ: 1893-ին, ան համահեղինակեց «Հալ Հաուս»ի բնակիչներուն եւ աշխատակիցներուն գրած էսսէներու հաւաքածուն՝ Hull-House Maps and Papers խորագիրով: Այս գաղափարները օգնեցին ձեւաւորելու եւ սահմանելու Չիքակոյի Դպրոցի հետաքրքրութիւններն ու մեթոտաբանութիւնը: Ան աշխատեցաւ ամերիկացի փիլիսոփաներ Ճորճ Հըրպըրթ Միտի եւ Ճոն Տիւիի հետ՝ ընկերային բարեփոխումներու հարցերով, ներառեալ կանանց իրաւունքներու պաշտպանութիւնը, մանկական աշխատանքի կասեցումը եւ միջնորդութիւնը 1910-ի Դերձակ-աշխատաւորներու գործադուլին: Այս գործադուլը յատկապէս ուղղորդեց բողոքի ցոյցերու մասին մտածողութիւնը, որովհետեւ անիկա կը վերաբերէր կին աշխատաւորներուն, ազգային ծագման եւ աշխատանքային պայմաններուն. նիւթեր, որոնք Ատամսի հիմնական նպատակակէտերն էին ընկերութեան մէջ:

Կապը Չիքակոյի Համալսարանին հետ

Չիքակոյի Համալսարանի Ընկերաբանութեան բաժանմունքը հիմնուեցաւ 1892-ին՝ «Հալ Հաուս»ի հիմնադրումէն (1889) երեք տարի ետք: «Հալ Հաուս»ի անդամները հիւրընկալեցին պրոֆեսէորներու առաջին խումբը, որոնք շուտով «սերտօրէն կապուեցան Հալ Հաուսին» եւ ջանասիրաբար լծուեցաւ կիրառական ընկերային բարեփոխումներու ու բարեգործութեան: Օրինակ, 1893-ին, դասախօսական կազմի անդամներ (Վինսընթ, Սմոլ եւ Պենիս) աշխատեցան Ճէյն Ատամսի եւ «Հալ Հաուս»ի մէկ այլ բնակիչի՝ Ֆլորենս Քելլիի հետ՝ ընդունելու համար «ստրկական աշխատանոցները եւ մանուկներու աշխատանքը արգիլող» օրէնսդրութիւն: Էլպիոն Սմոլ (Albion Small)՝ Չիքակոյի Ընկերաբանութեան բաժանմունքի ատենապետը եւ «Ամերիկեան Ընկերաբանական Պարբերաթերթ»ի հիմնադիրը, կոչ ըրաւ ստեղծելու այնպիսի ընկերաբանութիւն մը, որ աշխոյժ դերակատարութիւն պիտի ունենար «ընկերային բարելաւման եւ սրբագրման ծրագիրներու ու միջոցներու մշակման եւ կիրառման գործին մէջ», ինչ որ իրականացաւ 19-րդ դարու Չիքակոյի «ընդարձակ ընկերաբանական տարրալուծարանին (լաբորատորիային)» մէջ: Թէեւ առանց հաստատուն պաշտօնի, «Հալ Հաուս»ի կին բնակիչները դասեր կը դասաւանդէին Չիքակոյի Ընկերաբանութեան բաժանմունքին մէջ: Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ընթացքին եւ անկէ ետք, Չիքակոյի Ընկերաբանութեան բաժանմունքի կեդրոնացումը հասարակական գործունէութենէն շեղեցաւ դէպի աւելի ակադեմական-գիտական ուղղուածութիւն: Ընկերային աշխուժութիւնը նաեւ սկսաւ կապուիլ Համայնավարութեան եւ կանանց «աւելի տկար» աշխատանքի ուղղուածութեան հետ: Իբրեւ արձագանգ այս փոփոխութեան՝ 1920-ին բաժանմունքի կին ընկերաբանները «զանգուածաբար դուրս մղուեցան ընկերաբանութենէն եւ ուղղուեցան դէպի ընկերային աշխատանք»: Ճէյն Ատամսի եւ «Հալ Հաուս»ի միւս բնակիչներու աւանդը թաղուեցաւ պատմութեան մէջ:

Վերարժեւորում եւ պատմական ճանաչում

Մէրի Ճօ Տիկըն, իր 1988-ի Jane Addams and the Men of the Chicago School, 1892–1918 («Ճէյն Ատամսը եւ Չիքակոյի Դպրոցի տղամարդիկ, 1892–1918») գիրքով, առաջին անձն էր, որ վերականգնեց Ատամսի ազդեցութիւնը ընկերաբանութեան վրայ: Տիկընի աշխատանքը առաջնորդեց Ատամսի դերի ճանաչման ընկերաբանութեան մէջ: Օրինակ, 2001-ի իր ելոյթին մէջ, Ամերիկեան Ընկերաբանական Ընկերակցութեան (ASA) այն ատենուան նախագահ Ճօ Ֆինկին Ատամսը որակեց իբրեւ «հիմնական հիմնադիր» եւ կոչ ըրաւ, որ ընկերաբանութիւնը վերստին տէր կանգնի իր աշխոյժ արմատներուն եւ ընկերային արդարութեան հանդէպ յանձնառութեան:

Ծանօթագրութիւններ

↑ Nobelprize.org — Nobel Foundation.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1781959'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23684016'></a>
↑ Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
↑ Babelio — 2007.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2877812'></a>
1 2 Brockhaus Enzyklopädie — F.A. Brockhaus, 1796.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19446818'></a>
↑ Deutsche Nationalbibliothek Record #118643800 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>
↑ LIBRIS — Շուէտի Ազգային Գրադարան, 2018.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q953058'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1798125'></a>
↑ Sherman C. R., Holcomb A. M. Women as interpreters of the visual arts, 1820- 1979 // Womans Art Journal — 1980. — P. 46. — ISBN 978-0-313-22056-2 — ISSN 0270-7993; 2158-8457
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q34234385'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q111597902'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15763482'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q109754615'></a>
↑ Ogilvie M. B. The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century — Routledge, 2003. — P. 9–10. — 798 p. — ISBN 978-1-135-96342-2
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28721132'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16733642'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1508259'></a>
↑ Ճէյն Ատամս․ Խաղաղութեան, Փիլիսոփայութեան, Ընկերաբանութեան, Ընկերային Աշխատանքի եւ Հանրային Կառավարման Յ առաջադէմ ռահվիրայ․ Յունուար 2017, Բաթրիշիա Շիլտս, Թեքսաս համալսարան(անգլերէն)
↑ 1931-ի Նոպել մրցանակ, Ճէյն Ատամս․․․(անգլերէն)
↑ Ճէյն Ատամս, Նոպել մրցանակ․ կենսագրականը(անգլերէն)
↑ Ճէյն Ատամս, Սթանտֆորտ համալսարանի փիլիսոփայութեան դպրոց, 7-6-2006(անգլերէն)
↑ (անգլերեն) Jane Addams, 2026-09-12, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jane_Addams&oldid=1374441945, վերցված է 2026-09-13

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q35127"_data-entity-id="Q23684016">[https://www.nobelprize.org/prizes/peace/1931/addams/biographical/_Nobelprize.org]<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:en:Nobel_Foundation|Nobel_Foundation]].</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1781959"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q23684016"></a></div>-1] Nobelprize.org — Nobel Foundation.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1781959'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q23684016'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q36524_citetype_Q7094076_citetype_Q27031827_citetype_Q595971"_data-entity-id="Q19938912"><i_class="wef_low_priority_links">[[:fr:Bibliothèque_nationale_de_France|Bibliothèque_nationale_de_France]]</i>_data.bnf.fr:_open_data_platform<span_class="wef_low_priority_links">_—_2011.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563"></a></div>-2] Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q35127_citetype_Q81201196_citetype_Q847959_citetype_Q3220391"_data-entity-id="Q2877812">Babelio<span_class="wef_low_priority_links">_—_2007.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q2877812"></a></div>-3] Babelio — 2007.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q2877812'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q13136"_data-entity-id="Q237227">[[:de:s:Brockhaus_Enzyklopädie|Brockhaus_Enzyklopädie]]<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:d:Q19446818|F.A._Brockhaus]],_1796.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q19446818"></a></div>-4] 1 2 Brockhaus Enzyklopädie — F.A. Brockhaus, 1796.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q237227'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19446818'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q36524"_data-entity-id="Q36578"><i_class="wef_low_priority_links">[[:Գերմանիոյ_Ազգային_Գրադարան|Deutsche_Nationalbibliothek]]</i>_[http://d-nb.info/gnd/118643800/_Record_#118643800]_//_[[:de:Gemeinsame_Normdatei|Gemeinsame_Normdatei]]<span_class="wef_low_priority_links">_—_2012—2016.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578"></a></div>-5] Deutsche Nationalbibliothek Record #118643800 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q27302'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q36578'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q856638"_data-entity-id="Q1798125">LIBRIS<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:d:Q953058|Շուէտի_Ազգային_Գրադարան]],_2018.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q953058"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1798125"></a></div>-6] LIBRIS — Շուէտի Ազգային Գրադարան, 2018.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q953058'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1798125'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q3331189"_data-entity-id="Q34234385"><i_class="wef_low_priority_links">[[:d:Q109754615|Sherman&nbsp;C.&nbsp;R.]],_[[:d:Q111597902|Holcomb&nbsp;A.&nbsp;M.]]</i>_[[:d:Q34234385|Women_as_interpreters_of_the_visual_arts,_1820-_1979]]_//_''[[:en:Woman's_Art_Journal|Womans_Art_Journal]]''<span_class="wef_low_priority_links">_—_1980._—_P.&nbsp;46._—_ISBN_978-0-313-22056-2_—_ISSN_[https://www.worldcat.org/issn/0270-7993_0270-7993];_[https://www.worldcat.org/issn/2158-8457_2158-8457]</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q34234385"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q111597902"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q15763482"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q109754615"></a></div>-7] Sherman C. R., Holcomb A. M. Women as interpreters of the visual arts, 1820- 1979 // Womans Art Journal — 1980. — P. 46. — ISBN 978-0-313-22056-2 — ISSN 0270-7993; 2158-8457
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q34234385'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q111597902'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q15763482'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q109754615'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q3331189"_data-entity-id="Q28721132"><i_class="wef_low_priority_links">[[:en:Marilyn_Bailey_Ogilvie|Ogilvie&nbsp;M.&nbsp;B.]]</i>_[[:d:Q28721132|The_Biographical_Dictionary_of_Women_in_Science]]:_Pioneering_Lives_From_Ancient_Times_to_the_Mid-20th_Century<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:en:Routledge|Routledge]],_2003._—_P.&nbsp;9–10._—_798&nbsp;p._—_ISBN_978-1-135-96342-2</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q28721132"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q16733642"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1508259"></a></div>-8] Ogilvie M. B. The Biographical Dictionary of Women in Science: Pioneering Lives From Ancient Times to the Mid-20th Century — Routledge, 2003. — P. 9–10. — 798 p. — ISBN 978-1-135-96342-2
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q28721132'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q16733642'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1508259'></a>

[9] Ճէյն Ատամս․ Խաղաղութեան, Փիլիսոփայութեան, Ընկերաբանութեան, Ընկերային Աշխատանքի եւ Հանրային Կառավարման Յ առաջադէմ ռահվիրայ․ Յունուար 2017, Բաթրիշիա Շիլտս, Թեքսաս համալսարան(անգլերէն)

[10] 1931-ի Նոպել մրցանակ, Ճէյն Ատամս․․․(անգլերէն)

[11] Ճէյն Ատամս, Նոպել մրցանակ․ կենսագրականը(անգլերէն)

[12] Ճէյն Ատամս, Սթանտֆորտ համալսարանի փիլիսոփայութեան դպրոց, 7-6-2006(անգլերէն)

[13] (անգլերեն) Jane Addams, 2026-09-12, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Jane_Addams&oldid=1374441945, վերցված է 2026-09-13

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

Ընկերաբանութիւն[13]

Ծանօթագրութիւններ

Ընկերաբանութիւն^[13]