Հոպոյ

Հոպոյ
Տեսակ	երաժշտական գործիքի տեսակ
Որակաւորում	հոպոյ
Հորնբոսթել-Զաքսի հանմակարգ	422.112-71
Ձայնանմուշ
անգլիական եղջրափող, որսորդական հոբոյ, հեքելֆոն

Հոպոյը (ֆրանս.՝ hautbois, բառացի՝ «բարձր փայտ», անգլ.՝ oboe, գերմ.՝ Oboe, իտալ.՝ oboe) փայտէ փողայիններու ընտանիքին պատկանող երաժշտական գործիք մըն է։ Հոպոյներու դասին մէջ ան ունի բարձր ձայնածիր եւ իր դիրքով կը գտնուի փիքոլօ հոպոյէն եւ հոպոյ տ’ամուրէն ետք։ Ինչպէս միւս փողային գործիքները, հոպոյն ալ ունի փականներ եւ երկլեզու պիպիչ։ Ժամանակակից հոպոյը իր վերջնական ձեւը ստացած է տասնեօթներորդ դարուն եւ կը համարուի աշխարհի ամէնէն հին երաժշտական գործիքներէն մէկը։

Ծագում

Կլասիկ ժամանակաշրջանի հոբոյ, 1805 թվական

Հնագոյն որմնանկար

Հին ժամանակներէն մեզի հասած են բազմաթիւ պատկերներ եւ որմնանկարներ, որոնց վրայ կարելի է տեսնել հոպոյի նմանող սովորական կամ երկխողովականի գործիքներ։ Հոպոյի նման գործիքի մը մասին կը յիշատակէ նաեւ Homer իր Iliad դիւցազներգութեան մէջ, ուր զայն կը կոչէ «Օլոյ»։

Անտիկ շրջանի հոպոյատիպ հին գործիքներէն մէկն էր տիպիան (tibia)։ Այս հին գործիքներէն զարգացած են զանազան ժողովրդական փողայիններ, որոնց շարքին են հայկական տուտուկն ու զուռնան, ափրիկեան ալկայդան, հունկարական թորոքշիփը, չինական սուոնան, ճափոնական հիչիրիքին եւ ֆրանսական պինիուն։

Ժամանակակից հոպոյը

Հոբոյիստ Ալբրեխտ Մեյերը լեզվակ պատրաստելիս

Տասնեօթներորդ դարէն առաջ հոպոյը կը հանդիպէր տարբեր չափերով եւ տարբեր անուններով։ Այդ դարուն անոր չափերն ու կառուցուածքը կայունացան եւ հիմնական գիծերով մինչեւ այսօր պահպանուած մնացին։

«Հոպոյ» բառը ծագած է ֆրանսերէն hautbois բառէն, որ կազմուած է haut («բարձր») եւ bois («փայտ») բառերէն։ Սկզբնական շրջանին Անգլիոյ մէջ գործածուած է ֆրանսական ձեւը, ապա տարածուած է անգլերէն oboe անունը։

Հոպոյը միշտ ալ լայնօրէն գործածուած է երաժշտական կեանքին մէջ։ Ան տեղ ունեցած է արքունական նուագախումբերու եւ կամերային երաժշտութեան մէջ։

Թեմբրը

Միւս փողային գործիքներէն տարբեր, հոպոյը ունի սուր, յստակ եւ թափանցիկ հնչողութիւն։ Հոպոյներու ընտանիքին մէջ ան կը գրաւէ սոփրանոյի ձայնային դերը։

Ցած ձայներու պարագային հոպոյին թեմբրը տխուր, փափուկ եւ թրթռուն երանգ ունի, ինչ որ յաճախ օգտագործուած է երաժշտական ստեղծագործութիւններու տխուր կամ զգացական բաժիններուն մէջ։ Բարձր ձայներու պարագային անոր հնչողութիւնը կը դառնայ աւելի ուժեղ, պայծառ եւ հեռուէն լսելի։

Հոպոյին ձայնը դիւրութեամբ կը զատորոշուի իր սուր թեմբրին շնորհիւ։ Ան նաեւ կը տարբերի ֆլէօթի եւ քլարնեթի հնչողութենէն իր նեղ եւ թեթեւակի ձուաձեւ խողովակին պատճառով։

Փայտը

Սկզբնական շրջանին հոպոյներ կը պատրաստուէին եղէգէ կամ բամպակի նման բուսական նիւթերէ։ Հետագային սկսան օգտագործուիլ աւելի ամուր փայտատեսակներ եւ նոյնիսկ փիղոսկր։

Ժամանակակից հոպոյներու մեծ մասը կը պատրաստուի սեւ փայտէ (էպենոսափայտ)։ Կը գործածուին նաեւ արեւադարձային շրջաններու տարբեր ծառատեսակներու փայտեր։

Կառուցուածք

Հոպոյը ունի մօտ 23 անցք, որոնք իրարմէ քանի մը սանթիմեթր հեռաւորութեան վրայ կը գտնուին։ Անցքերուն շուրջը սովորաբար կը տեղադրուին նիքէլէ կամ այլ մետաղէ օղակներ եւ փականներ։

Գործիքին վերեւի մասին ամրացուած է փոքրիկ երկլեզու պիպիչը, որ բաղկացած է երկու հիմնական մասերէ՝ շրթներուն դպչող մասը եւ գործիքին մէջ մտնող մասը։ Այս պիպիչները շատ յաճախ հոպոյահարներն իրենք կը պատրաստեն՝ զանոնք համապատասխանեցնելով իրենց բերանին եւ ատամնաշարին։

Վիեննական հոպոյ

Vienna Philharmonic նուագախումբը կը գործածէ հոպոյի յատուկ տեսակ մը, որ քսաներորդ դարու սկիզբը պատրաստուած էր Hermann Zuleger-ի կողմէ։

Այս գործիքը իր առանձնայատուկ լեզուակին շնորհիւ կը փոխէ հոպոյի հնչողութիւնը եւ նուագախումբին կը հաղորդէ տարբեր ձայնային երանգ, որով կը տարբերի աշխարհի այլ հոպոյներէն։

Նոյն կարգին պատկանող գործիքներ

Հոպոյներու ընտանիքին կը պատկանին՝

• Փիքոլօ հոպոյ
• Հոպոյ տ’ամուր (Oboe d’amore)
• Հոպոյ
• Անգլիական եղջրափող (English horn)
• Որսորդական հոպոյ
• Պաս հոպոյ
• Heckelphone
• Քոնթրապաս հոպոյ

Այս բոլոր գործիքները կը պատկանին նոյն ընտանիքին, սակայն կը տարբերին իրենց չափերով, ձայնածիրով եւ հնչերանգով։

Ծանօթագրութիւններ

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մաս մը վերցուած է Հայկական Սովետական Հանրագիտարանէն, որուն նիւթերը հրատարակուած են` Քրիէյթիվ Քամմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։