Jump to content

Հիւսիսային Ամերիկա

Խմբագրել յղումները

Հիւսիսային Ամերիկա ցամաքամաս է հիւսիսային եւ արեւմտեան կիսագունդներուն մէջ։ Հիւսիսային Ամերիկան հիւսիսէն սահմանակից է հիւսիսային Սառուցեալ Ովկիանոսին, արեւելքէն՝ Ատլանտեան Ովկիանոսին, հարաւ-արեւելքէն՝ Հարաւային Ամերիկային եւ Քարիպեան Ծովուն եւ հարաւ արեւմուտքէն՝ Խաղաղական Ովկիանոսին։ Տարածքը կը ներառէ Միջին Ամերիկան (բաղկացած՝ Քարիպեան կղզիներէն, Կեդրոնական Ամերիկայէն եւ Մեքսիքոյէն) եւ Հիւսիսային Ամերիկան։

Հիւսիսային Ամերիկան կը ծածկէ մօտաւորապէս 24,709,000 քառակուսի քիլոմեթր (9,540,000 քառակուսի մղոն) տարածք, որ կը ներկայացնէ մօտ 16.5%-ը Երկրագունդի ցամաքային տարածքին եւ 4.8%-ը անոր ընդհանուր մակերեսին։ Ան երրորդ ամէնամեծ ցամաքամասն է չափով՝ Ասիայէն եւ Ափրիկէէն ետք եւ չորրորդ ամէնամեծ ցամաքամասը բնակչութեամբ՝ Ասիայէն, Ափրիկէյէն եւ Եւրոպայէն ետք։ 2021-ի դրութեամբ, Հիւսիսային Ամերիկայի բնակչութիւնը գնահատուած էր աւելի քան 592 միլիոն մարդ 23 անկախ պետութիւններու մէջ, կամ մօտ 7.5%-ը աշխարհի բնակչութեան։ Մարդկային աշխարհագրութեան վրայ, «Հիւսիսային Ամերիկա» եւ «Հիւսիսամերիկեան» տերմինները կը վերաբերին Գանատային, Կրինլանտին, Մեքսիքոյին, Սէն Փիէռ եւ Միքելոնին, եւ Միացեալ Նահանգներուն։[1][2][3][4][5]

Անյայտ է ինչպէս եւ ե՛րբ առաջին մարդկային բնակիչները հասան Հիւսիսային Ամերիկա։ Մարդիկ գիտցուած են որ ապրած են Ամերիկաներուն մէջ գոնէ 20,000 տարի առաջ,[6] բայց տարբեր վկայութիւններ ցոյց կու տան աւելի կանուխ բնակութիւններ։[7][8] Հիւսիսային Ամերիկայի Փալէօ-Հնդկական շրջանը կը հետեւի Վերջին Սառցային Շրջանին եւ տեւեց մինչեւ մօտ 10,000 տարի առաջ, երբ սկսաւ Արքայական շրջանը։ Դասական աստիճանը կը հետեւի Արքայական շրջանին եւ տեւեց մօտաւորապէս 6-13-րդ դարերը։ 1000 թ. սկսելով, Նորսերը եղան առաջին եւրոպացիները որ սկսան ուսումնասիրել եւ գաղութացնել Հիւսիսային Ամերիկայի տարածքները։

1492-ին, Քրիսթոֆըր Քոլոմպոսի հետազօտական ճանապարհորդութիւններն առաջնորդեցին ատլանտեանի դիմաց փոխանակումի, ներառեալ եւրոպական բնակիչներու գաղթը Յայտնագործութիւններու Դարաշրջանին եւ վաղ ժամանակակից շրջանին։ Այժմ մշակութային եւ էթնիկական օրինակները կ՚արտացոլեն փոխգործակցութիւնները եւրոպական գաղութարարներու, բնիկ ժողովուրդներու, ստրկացուած ափրիկէցիներու, Եւրոպայէն, Ասիայէն եկած գաղթականներու եւ այս համապատասխան խումբերու սերունդներու միջեւ։

Եւրոպայի գաղութացումը Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ առաջնորդեց հիւսիսամերիկացիներու մեծամասնութեան եւրոպական լեզուներ խօսելուն, ինչպիսիք են անգլերէնը, սպաներէնը եւ ֆրանսերէնը եւ տարածքի մշակոյթները սովորաբար կ՚արտացոլեն արեւմտեան աւանդութիւնները։ Սակայն, Հիւսիսային Ամերիկայի համեմատաբար փոքր մասերը Քանատայի, Միացեալ Նահանգներու, Մեքսիքոյի եւ Կեդրոնական Ամերիկայի մէջ ունին բնիկ բնակչութիւններ որ կը շարունակեն յարած մնալ իրենց համապատասխան նախեւրոպական գաղութային, մշակութային եւ լեզուական աւանդութիւններուն։

Անուանում[9]

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յաւելեալ տեղեկութիւններ. Ամերիկաներու անուանումը, Նոր Սպանիա, Կրիայ կղզի (բնիկ ամերիկացիներու բանահիւսութեան մէջ) եւ Վինլանտ:

Ամերիկաները անուանուած են իտալացի հետախոյզ Ամերիկօ Վեսփուչիի անունով՝ գերմանացի քարտէսագիրներ Մարթին Վալտզէեմիւլլերի եւ Մաթիաս Ռինկմանի կողմէ[10]: Վեսփուչի Հարաւային Ամերիկան հետախուզեց 1497-էն 1502 թուականներուն միջեւ եւ առաջին եւրոպացին էր, որ ենթադրեց, թէ Ամերիկաները կը ներկայացնէին այն ժամանակ եւրոպացիներուն անծանօթ ցամաքամաս մը: 1507-ին, Վալտզէեմիւլլեր հրատարակեց աշխարհի քարտէս մը եւ «Ամերիկա» բառը զետեղեց ներկայիս Հարաւային Ամերիկա ցամաքամասին վրայ: Ներկայիս Մեքսիքոյէն հիւսիս գտնուող ցամաքամասը այն ատեն կը կոչուէր «Փարիաս»[11]: Փեթրուս Ափիանուսի կողմէ 1553-ին հրատարակուած աշխարհի քարտէսի մը վրայ[12], Հիւսիսային Ամերիկան կոչուած էր «Baccalearum», որ կը նշանակէ «Ձողաձուկի թագաւորութիւն»՝ ակնարկելով Արեւելեան ափին ձողաձուկի առատութեան[13]:

Վալտզէեմիւլլեր օգտագործեց Վեսփուչիի անուան լատիներէն տարբերակը՝ Americus Vespucius, անոր իգական ձեւով՝ «America», հետեւելով «Europa», «Asia» եւ «Africa» օրինակներուն: Americus անունը յառաջացած է միջնադարեան լատիներէն Emericus-էն, որ սերած է հին գերմաներէն Emmerich անունէն: Քարտէսագիրները աւելի ուշ «Ամերիկա» անունը տարածեցին նաեւ Հիւսիսային Ամերիկայի վրայ:

1538-ին, Ժերարտիւս Մերքաթոր օգտագործեց «Ամերիկա» եզրը ամբողջ Արեւմտեան կիսագունդի իր քարտէսին վրայ[14]: Յաջորդող՝ 1569-ի իր քարտէսին մէջ, Մերքաթոր Հիւսիսային Ամերիկան կոչեց «Ամերիկա կամ Նոր Հնդկաստան» (America sive India Nova)[15]:

Սպանական կայսրութիւնը Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկայի իր տարածքները կը կոչէր «Las Indias» (Հնդկաստաններ), իսկ տարածաշրջանը վերահսկող պետական մարմինը կը կոչուէր «Հնդկաստաններու խորհուրդ»:

Ծանօթագրութիւններ

[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
  1. ↑ H. J. de Blij and Peter O. Muller. pGeography: Realms, Regions, and Concepts, Wiley, 12th ed., 2005, pp. 30–31, (0-471-71786-X.)
  2. ↑ Lewis Martin W., Wigen Karen E. (1997)։ «Chapter One, The Architecture of Continents»։ The Myth of Continents։ University of California Press։ էջ 168։ ISBN 0-520-20742-4
  3. ↑ Burchfield, R. W., ed. 2004. "America." Fowler's Modern English Usage (0-19-861021-1) New York: Oxford University Press, p. 48
  4. ↑ McArthur, Tom. 1992."North American." The Oxford Companion to the English Language (0-19-214183-X) New York: Oxford University Press, p. 707.
  5. ↑ «Common Errors in English Usage»։ Paul Brians, Washington State University։ 16 May 2016։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 24 April 2022-ին։ արտագրուած է՝ 4 April 2022
  6. ↑ Pigati Jeffrey S., Springer Kathleen B., Honke Jeffrey S., Wahl David, Champagne Marie R., Zimmerman Susan R. H., Gray Harrison J., Santucci Vincent L., Odess Daniel, Bustos David, Bennett Matthew R. (6 October 2023)։ «Independent age estimates resolve the controversy of ancient human footprints at White Sands»։ Science (անգլերեն) 382 (6666): 73–75։ Bibcode:2023Sci...382...73P։ ISSN 0036-8075։ PMID 37797035 ։ doi:10.1126/science.adh5007։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 5 October 2023-ին։ արտագրուած է՝ 6 December 2023
  7. ↑ Goodyear, Albert C.; Sain, Douglas A. (22 May 2018), «The Pre-Clovis Occupation of the Topper Site, Allendale County, South Carolina» (անգլերեն), Early Human Life on the Southeastern Coastal Plain (University Press of Florida): pp. 8–31, doi:10.5744/florida/9781683400349.003.0002, ISBN 978-1-68340-034-9, http://florida.universitypressscholarship.com/view/10.5744/florida/9781683400349.001.0001/upso-9781683400349-chapter-002, վերցված է 5 December 2023
  8. ↑ Ardelean Ciprian F., Becerra-Valdivia Lorena, Pedersen Mikkel Winther, Schwenninger Jean-Luc, Oviatt Charles G., Macías-Quintero Juan I., Arroyo-Cabrales Joaquin, Sikora Martin, Ocampo-Díaz Yam Zul E., Rubio-Cisneros Igor I., Watling Jennifer G., de Medeiros Vanda B., De Oliveira Paulo E., Barba-Pingarón Luis, Ortiz-Butrón Agustín (22 July 2020)։ «Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum»։ Nature (անգլերեն) 584 (7819): 87–92։ Bibcode:2020Natur.584...87A։ ISSN 1476-4687։ PMID 32699412 ։ doi:10.1038/s41586-020-2509-0։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 21 April 2021-ին։ արտագրուած է՝ 6 December 2023
  9. ↑ (անգլերեն) North America, 2026-03-04, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=North_America&oldid=1341675051, վերցված է 2026-03-13
  10. ↑ Chisholm, Alexander Hugh, (28 March 1890–10 July 1977), Chief Editor, Australian Encyclopædia, Oxford University Press, 2007-12-01, https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u153177, վերցված է 2026-03-13
  11. ↑ Blood, Baroness, (May Blood) (26 May 1938–21 Oct. 2022), Oxford University Press, 2007-12-01, ISBN 978-0-19-954089-1, https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u7881, վերցված է 2026-03-13
  12. ↑ Shuger, Debora (2022-04-21), Humanist Imprints, 1525–1553, Oxford University Press, pp. 87–121, ISBN 978-0-19-284357-9, https://doi.org/10.1093/oso/9780192843579.003.0003, վերցված է 2026-03-13
  13. ↑ Kreisel, Prof. Georg, (15 Sept. 1923–1 March 2015), Professor Emeritus of Logic and the Foundations of Mathematics, Stanford University, Stanford, California, USA, Oxford University Press, 2007-12-01, https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u23439, վերցված է 2026-03-13
  14. ↑ Haslam, Sara (2018-07-30), ‘These fragments I have shored against my ruins’, Manchester University Press, ISBN 978-1-5261-3737-1, https://doi.org/10.7765/9781526137371.00014, վերցված է 2026-03-13
  15. ↑ «Portland protest, September 6, 2020»։ doi.org։ արտագրուած է՝ 2026-03-13
Վերցուած է «https://hyw.wikipedia.org/w/index.php?title=Հիւսիսային_Ամերիկա&oldid=248646» էջէն