Հիւսիսային Ամերիկա
Հիւսիսային Ամերիկա ցամաքամաս էՀիւսիսային եւ Արեւմտեան կիսագունդներուն մէջ։ Հիւսիսային Ամերիկան հիւսիսէն սահմանակից է Հիւսիսային Սառուցեալ Ովկիանոսին Օվկիանոսին, արեւելքէն՝ Ատլանտեան Ովկիանոսին, հարաւ-արեւելքէն՝ Հարաւային Ամերիկային եւ Քարիպեան Ծովուն, եւ հարաւ ու արեւմուտքէն՝ Խաղաղական Ովկիանոսին։ Տարածքը կը ներառէ Միջին Ամերիկան (բաղկացած Քարիպեան կղզիներէն, Կեդրոնական Ամերիկայէն եւ Մեքսիքոյէն) եւ Հիւսիսային Ամերիկան։
Հիւսիսային Ամերիկան կը ծածկէ մօտաւորապէս 24,709,000 քառակուսի քիլոմեթր (9,540,000 քառակուսի մղոն) տարածք, որ կը ներկայացնէ մօտ 16.5%-ը Երկրագունդի ցամաքային տարածքին եւ 4.8%-ը անոր ընդհանուր մակերեսին։ Ան երրորդ ամէնամեծ ցամաքամասն է չափով՝ Ասիայէն եւ Ափրիկէէն ետք, եւ չորրորդ ամէնամեծ ցամաքամասը բնակչութեամբ՝ Ասիայէն, Աֆրիկայէն եւ Եւրոպայէն ետք։ 2021-ի դրութեամբ, Հիւսիսային Ամերիկայի բնակչութիւնը գնահատուած էր աւելի քան 592 միլիոն մարդ 23 անկախ պետութիւններուն մէջ, կամ մօտ 7.5%-ը աշխարհի բնակչութեան։ Մարդկային աշխարհագրութեան վրայ, «Հիւսիսային Ամերիկա» եւ «Հիւսիսամերիկեան» տերմիններն կը վերաբերին Գանատային, Կրենլանտին, Մեքսիքոյին, Սէն Փիէռ եւ Միքելոնին, եւ Միացեալ Նահանգներուն։[1][2][3][4][5]
Անյայտ է ինչպէս եւ ե՛րբ առաջին մարդկային բնակչութիւնները հասան Հիւսիսային Ամերիկա։ Մարդիկ գիտցուած են որ ապրած են Ամերիկաներուն մէջ գոնէ 20,000 տարի առաջ,[6] բայց տարբեր վկայութիւններ ցոյց կու տան աւելի կանուխ բնակութիւններ։[7][8] Հիւսիսային Ամերիկայի Փալեո-Հնդկական շրջանը կը հետեւի Վերջին Սառցային Շրջանին, եւ տեւեց մինչեւ մօտ 10,000 տարի առաջ, երբ սկսաւ Արքայական շրջանը։ Դասական աստիճանը կը հետեւի Արքայական շրջանին, եւ տեւեց մօտաւորապէս 6-րդէն 13-րդ դարերը։ 1000 թ. սկսելով, Նորսները եղան առաջին եւրոպացիները որ սկսան ուսումնասիրել եւ գաղութացնել Հիւսիսային Ամերիկայի տարածքները։
1492-ին, Քրիստոֆըր Քոլոմպոսի հետազօտական ճանապարհորդութիւններն առաջնորդեցան ատլանտեանի դիմաց փոխանակումի, ներառեալ եւրոպական բնակիչներու գաղթը Հայտնագործութիւններու Դարաշրջանին եւ վաղ ժամանակակից շրջանին ընթացքին։ Այժմ մշակութային եւ էթնիկական օրինակները կ՚արտացոլեն փոխգործակցութիւնները եւրոպական գաղութարարներու, բնիկ ժողովուրդներու, ստրկացուած աֆրիկացիներու, Եւրոպայէն, Ասիայէն եկած գաղթականներու եւ այս համապատասխան խումբերու սերունդներու միջեւ։
Եւրոպայի գաղութացումը Հիւսիսային Ամերիկայի մէջ առաջնորդեց Հիւսիսամերիկացիներու մեծամասնութեան եւրոպական լեզուներ խօսելուն, ինչպիսիք են անգլերէնը, սպաներէնը եւ Ֆրանսերէնը, եւ տարածքի մշակոյթները սովորաբար կ՚արտացոլեն Արեւմտեան աւանդութիւնները։ Սակայն, Հիւսիսային Ամերիկայի համեմատաբար փոքր մասերը Քանատայի, Միացեալ Նահանգներու, Մեքսիքոյի եւ Կեդրոնական Ամերիկայի մէջ ունին բնիկ բնակչութիւններ որ կը շարունակեն հարած մնալ իրենց համապատասխան նախ-եւրոպական գաղութային մշակութային եւ լեզուական աւանդութիւններուն։
Ծանօթագրութիւններ
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]- ↑ H. J. de Blij and Peter O. Muller. pGeography: Realms, Regions, and Concepts, Wiley, 12th ed., 2005, pp. 30–31, (0-471-71786-X.)
- ↑ Lewis Martin W., Wigen Karen E. (1997)։ «Chapter One, The Architecture of Continents»։ The Myth of Continents։ University of California Press։ էջ 168։ ISBN 0-520-20742-4
- ↑ Burchfield, R. W., ed. 2004. "America." Fowler's Modern English Usage (0-19-861021-1) New York: Oxford University Press, p. 48
- ↑ McArthur, Tom. 1992."North American." The Oxford Companion to the English Language (0-19-214183-X) New York: Oxford University Press, p. 707.
- ↑ «Common Errors in English Usage»։ Paul Brians, Washington State University։ 16 May 2016։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 24 April 2022-ին։ արտագրուած է՝ 4 April 2022
- ↑ Pigati Jeffrey S., Springer Kathleen B., Honke Jeffrey S., Wahl David, Champagne Marie R., Zimmerman Susan R. H., Gray Harrison J., Santucci Vincent L., Odess Daniel, Bustos David, Bennett Matthew R. (6 October 2023)։ «Independent age estimates resolve the controversy of ancient human footprints at White Sands»։ Science (անգլերեն) 382 (6666): 73–75։ Bibcode:2023Sci...382...73P։ ISSN 0036-8075։ PMID 37797035 ։ doi:10.1126/science.adh5007։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 5 October 2023-ին։ արտագրուած է՝ 6 December 2023
- ↑ Goodyear, Albert C.; Sain, Douglas A. (22 May 2018), «The Pre-Clovis Occupation of the Topper Site, Allendale County, South Carolina» (անգլերեն), Early Human Life on the Southeastern Coastal Plain (University Press of Florida): pp. 8–31, doi:, ISBN 978-1-68340-034-9, http://florida.universitypressscholarship.com/view/10.5744/florida/9781683400349.001.0001/upso-9781683400349-chapter-002, վերցված է 5 December 2023
- ↑ Ardelean Ciprian F., Becerra-Valdivia Lorena, Pedersen Mikkel Winther, Schwenninger Jean-Luc, Oviatt Charles G., Macías-Quintero Juan I., Arroyo-Cabrales Joaquin, Sikora Martin, Ocampo-Díaz Yam Zul E., Rubio-Cisneros Igor I., Watling Jennifer G., de Medeiros Vanda B., De Oliveira Paulo E., Barba-Pingarón Luis, Ortiz-Butrón Agustín (22 July 2020)։ «Evidence of human occupation in Mexico around the Last Glacial Maximum»։ Nature (անգլերեն) 584 (7819): 87–92։ Bibcode:2020Natur.584...87A։ ISSN 1476-4687։ PMID 32699412 ։ doi:10.1038/s41586-020-2509-0։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 21 April 2021-ին։ արտագրուած է՝ 6 December 2023