Հազար ու մէկ գիշեր

Jump to navigation Jump to search
Boulanger Gustave Clarence Rodolphe A Tale of 1001 Nights.jpg

Հազար ու մէկ գիշեր (պարս․՝ هزار و يك شب, հեզար օ յեք շաբ, արաբերէն՝ كتاب ألف ليلة وليلة‎, քիթապ ալֆ լայլա ուա լայլա), միջնադարեան արաբական գրական յուշարձան։ Հեքիաթներու ժողովածոյ, որու ծագումն ու հեքիաթներու քանակը երկար տարիներ գիտական բանավէճերու առարկայ եղեր են։

Ընդհանուր բնութագիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արաբական ժողովրդական գրականութեան, նոյնիսկ ամբողջ արաբական միջնադարեան արձակի ամենայայտնին «Հազար ու մէկ գիշեր»-ն է, որուն միաւորուած են ժողովրդական բանահիւսութեան տարբեր ժանրեր՝ հեքիաթներ, պատմուածքներ, առակներ, կատակներ, վիպակներ և վէպեր։ Միջնադարեան արաբական աղբիւրները կ'ընդգրկեն որոշ տեղեկութիւններ այդ յուշարձանի պատմութեան մասին։ Արաբները անոնք թարգմաներ են պարսկերենէն 8-րդ դ., երբ պարսկական սովորոյթները աշխուժօրէն կը ներմուծուէին արաբ-իսլամական մշակոյթի մէջ։ Անոնք փոխեր են վանկերը, ձևերը, հեքիաթներ յօրիներ են, ընդ որուն՝ իրենց նմանութեամբ։

Պարսկերէն տարբերակն է «Հեզար աֆսանե»-ն, որուն մէջ կը պատմուի, թէ ինչպէս պարսիկ թագաւորներէն մէկը ամուսնանալով ինչ որ աղջկայ մը հետ և անցկացնելով անոր հետ գիշերը, կը հրամայէ յաջորդ օրը սպանել զայն։ Այսպէս կը շարունակուի այնքան ժամանակ, մինչև արքան կ'ամուսնանայ Շահրազատի՝ թագաւորական նախարարի աղջկայ հետ, որ կը փայլէր խելքով։ Անոր հետ անցկացնելով գիշերը՝ Շահրազատը ամբողջ գիշեր անոր կը պատմէր հեքիաթներ և պատմութիւններ մինչև առտու, սակայն պատմութիւնները ան դիտմամբ կիսատ կը ձգէր, որպէսզի թագաւորն ալ յետաձգէր սպանութիւնը։ Ան 1000 գիշեր շարունակ կը պատմէ այդ պատմութիւնները, մինչև վերջապէս անոր սիրահարուած թագաւորը կ'որոշէ չսպանել զայն։

19-րդ դարուն կը ծաւալուին հետազօտութիւններ, որոնք կը տեւեն կէս դար։ Ի վերջոյ հետազօտողները կու գան այն եզրակացութեան, որ ժողովածուն պէտք է առանձնացնել 3 հիմնական շերտ՝ հնդկական, պաղտատեան և եգիպտական։

9-10-րդ դարերուն Պաղտատի մէջ արաբական հաւաքածոն «Հազար ու մէկ գիշերը» կ'ընդգրկէր հնդկական և նոյն պաղտատեան նիւթերը, իսկ 12-13-րդ դդ. կը ձևակերպուի Գահիրէական խմբագրութիւնը՝ ընդգրկելով շարք մը նիւթեր՝ սուրիական և եգիպտական ծագմամբ։ Հաւաքածոյի ձևաւորման վերջին փուլը կ'երկարի մինչև 14-րդ դ. և ատոնց մէջ հերոսական դրուագներ կը յայտնուին կապուած խաչակիրներու և բիւզանդացիներու հետ։ Այսինքն հասանք այն տեսակէտին, որ հաւաքածոն մէկ կազմող չունի։ Անոր հեքիաթներն ու պատմուածքները ներմուծուեր են արաբական աշխարհի տարբեր շրջաններուն մէջ՝ տարբերուելով լեզուներով և ոչ միատեսակութեամբ։ Հաւաքածոյի հերոսները իրական անձեր են՝ խալիֆաներ, դատաւորներ, բանաստեղծներ, գիտնականներ և այլն։ Կան առանձին առակներ կենդանիներու մասին, որոնք կ'արտացոլեն վերացական հասկացութիւններ։ Հնդկաստանէն եկեր է ընդհանուր շարուածքի համադրութիւնը, որ կը խաղայ կարևոր կառուցուածքային դեր։ Շարուածքի համադրութիւնը ոչ միայն կը միաւորէ ամբողջ «Հազար ու մէկ գիշեր»-ը, որ իրմէ կը ներկայացնէ հսկայ շրջանակային ձևով կազմուած վէպ, այլև կ'օգտագործուի հեքիաթներու և պատմուածքներու պարբերաշրջաններու ժողովածոյ։

Հնդկական շերտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին հերթին այս շերտին կը պատկանի Շահրազատի և թագաւոր Շահրիեարի մասին պատմութիւնները, որոշ կախարդական հեքիաթներ կենդանիներու մասին և խրատական բնոյթի շարք մը վիպակներ։ Կան բոլոր հիմքերը ենթադրելու, որ ատոնք հնդկական են և արաբներուն հասեր են Պարսկաստանի միջոցով։ Որոշ հեքիաթներուն մէջ կը հանդիպին պարսկական անուններ, Սասանեան Հարստութեան թագաւորներ, իրանական աշխարհագրական անուններ։ Հնդկաստանէն եկեր է ընդհանուր շրջանակային շարուածքի համադրութիւնը, որու գլխաւոր առանձնայատկութիւնը շրջանակային հեքիաթներու առկայութիւնն է որը ամբողջ պատմութեանը կու տայ ամբողջականութիուն։ Շրջանակի մէջ պէտք է մտնեն շարք մը ինքնուրոյն, բովանդակային շարադրանքներ։

Հնդկական ծագումով հեքիաթներու ժանրային հիմնական յատկանիշը այն է, որ ատոնց կը մասնակցին հրաշագործ, կախարդական ուժեր, որոնք գիտակցաբար կ'որոշեն հերոսներու բախտը և կ'իրականացնեն հիմնական նիւթի գործառոյթը։ Ատոնց մէջ կը պատմուի այն մասին, թէ ինչպէս Շահրիեար և Շահզեման եղբայր-թագաւորները, որոշ ժամանակով տունէն բացակայելու պատճառով իրենց կանանց դաւաճանութեան զոհը դարձան։ Կնոջ դաւաճանութեան շարժառիթը կը կազմէ հին հնդկական շատ շարադրանքներու բովանդակութիւնը, օրինակ՝ «70 պատմութիւններ թութակի մասին»: Խրատական բնոյթի 2 վիպակի՝ «Ճիլլիատեի և Շիմասի մասին հեքիաթ»-ի և «Հեքիաթ արքայորդի և 7 վեզիրներու մասին»-ի սկզբնական հայրենիքը Հնդկաստանն է, բայց, Իրանի միջոցով թափանցելով արաբներու մօտ, ատոնք ենթարկուեր են վերամշակման և համալրուել իսլամական ուսուցչաբանութիւնով։ Ի տարբերութիւն հնդկական հեքիաթներու, որոնց մէջ պատմական հիմքը գրեթէ չի զգացուիր, իրանական հեքիաթներու մէջ նախաիսլամական Իրանի իրականութիւնը կը ներկայացուի ակնյայտօրէն։ Ատոնց հիմնական նիւթը սիրային բախումներն են։ Իրանականութեան մէջ կախարդական, մոգական տարրը հակառակ անոր, որ առկայ է, բայց երկրորդական դեր կը կատարէ։

Պաղտատեան շերտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իրաքեան պատմուածքներու մէջ գործողութիւնը տեղի կ'ունենայ Միջագետքի քաղաքներէն մէկուն մէջ, աւելի յաճախ Պաղտատի մէջ։ Անոնց մէչ հանդէս կու գան առևտրականներ, արհեստաւորներ, խալիֆան ու անոր մերձաւորները, բարի ու չար վեզիրներ, արդար ու նենգ դատաւորներ, ոստիկաններ, աւազակներ, հարճ-երգչուհիներ։ Պատմական աղբիւրները հարուստ նիւթ կը պարունակեն արքունական բարքերու, քաղաքաբնակներու կենցաղի մասին։ Պաղտատեան շերտի մէջ գլխաւորապէս հետաքրքիր իրադարձութիւններն են, որոնք իրական կեանքի մէջ կեղի կ'ունենայ։ «Շարժիչ ուժի» դերը բարի ու չար ուժերու փոխարէն կը կատարէ գործող անձերէն մէկը՝ խալիֆա Հարուն ալ-Ռաշիտը, որ հանդէս կու գայ պահապանի կամ փրկիչ-հերոսի դերով։ Այսպէս կոչուած հարունեան շրջանակի մէջ կը մտնէ մօտաւոր 50 հեքիաթ ու պատմուածք, որոնց մէջ հանդէս կու գայ ինքը՝ Հարունը, երբեմն իր որդիները ու յայտնի արքունականները։

Պաղտատեան շարուածքի առաւել վաղ խմբագրութեան կը վերաբերին հնագոյն Արաբիոյ բազմաթիւ առասպելներ, աւանդոյթներ։ Այստեղ կը մտնեն նաև բազմաթիւ սիրային և արկածային պատմութիւններ։ Վաղ շերտը կապուած է Պետեւիին բանաստեղծներու մասին առասպելներու հետ, յատկապէս ուզրա ցեղէն։ Առաւել յայտնի հերոսներէն է Մաճնունը։ Պաղտատեան պատմուածքներու մէջ շատ կարևոր դեր կը խաղան բանաստեղծութիւնները, երգն ու երաժշտութիւնը, պատահական չէ, որ յաճախ անոնց հերոսուհիները ստրկուհի-երգչուհիներ են։ Պաղտատեան ամենայայտնի հեքիաթներէն է «Ալի Պապան և քառասուն աւազակները» պատմուածքը։

Եգիպտական շերտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

The Valley of Diamonds by Maxfield Parrish.jpg

12-րդ դարէն սկսած հաւաքածոյի մէջ ներառուած են եգիպտական ծագումով հեքիաթներ և պատմութիւններ։ 14-16-րդ դդ. ընթացքին կ'ընդունի այն տեսքը, որմով հասեր է մեր օրերը։ Այս շրջանի նորավէպերը կը ներկայացնեն 14-16-րդ դարերու եգիպտական քաղաքի կեանքի ընդարձակ պատկերը, քաղաքացիներու բնաւորութիւնները և պատկերացումները։ Եգիպտական պատմուածքները ստեղծուեր են առևտրա-արհեստաւորական միջավայրի մէջ, որոնց մէջ իրականութիւնը կը գնահատուի առևտրականի և արհեստաւորի դիրքերէն։ Այս նորավէպերու հերոսը սովորական առևտրական է կամ աղքատ արհեստաւոր, ոչ շատ կրթուած, սակայն օժտուած առողջ դատողութեամբ և հնարամտութեամբ, որոնց շնորհիւ կը կարողանայ հասնիլ բարձր դիրքի և հարստութեան։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Герхардт М. Исскуство повествования. М., 1984г.
  • Гибб Х.А.Р. Арабская литература, М.1960
  • Where is A Thousand Tales? [Hezar Afsan Kojast?] by Bahram Beyzai, Roshangaran va Motale'ate Zanan, 2012.
  • In Arabian Nights: A search of Morocco through its stories and storytellers by Tahir Shah, Doubleday, 2008.
  • The Islamic Context of The Thousand and One Nights by Muhsin J. al-Musawi, Columbia University Press, 2009.
  • Nurse, Paul McMichael. Eastern Dreams: How the Arabian Nights Came to the World Viking Canada: 2010. General popular history of the 1001 Nights from its earliest days to the present.

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]