Հազար ու մէկ գիշեր

Jump to navigation Jump to search
Boulanger Gustave Clarence Rodolphe A Tale of 1001 Nights.jpg

Հազար ու մէկ գիշեր (պարս․՝ هزار و يك شب, հեզար օ յեք շաբ, արաբերէն՝ كتاب ألف ليلة وليلة‎, քիթապ ալֆ լայլա ուա լայլա), միջնադարեան արաբական գրական յուշարձան։ Հեքիաթներու ժողովածոյ, որու ծագումն ու հեքիաթներու քանակը երկար տարիներ գիտական բանավէճերու առարկայ եղած են։

Ընդհանուր բնութագիր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արաբական ժողովրդական գրականութեան, նոյնիսկ ամբողջ արաբական միջնադարեան արձակի ամենայայտնին «Հազար ու մէկ գիշեր»ն է, որուն միաւորուած են ժողովրդական բանահիւսութեան տարբեր ժանրեր՝ հեքիաթներ, պատմուածքներ, առակներ, կատակներ, վիպակներ եւ վէպեր։ Միջնադարեան արաբական աղբիւրները կ'ընդգրկեն որոշ տեղեկութիւններ այդ յուշարձանին պատմութեան մասին։ Արաբները զանոնք թարգմանած են պարսկերէնէն Ը. դարուն, երբ պարսկական սովորոյթները աշխուժօրէն կը ներմուծուէին արաբ-իսլամական մշակոյթին մէջ։ Անոնք փոխած են վանկերը, ձեւերը, հեքիաթներ յօրինած են, ընդ որուն՝ իրենց նմանութեամբ։

Պարսկերէն տարբերակն է «Հեզար աֆսանէ»-ն, որուն մէջ կը պատմուի, թէ ինչպէս պարսիկ թագաւորներէն մէկը ամէն անգամ աղջկայ մը հետ ամուսնանալէ եւ գիշերը անոր հետ անցընելէ ետք, կը հրամայէ յաջորդ օրը սպաննել զայն։ Այս ընթացքը կը շարունակուի, մինչեւ որ օր մը արքան կ'ամուսնանայ թագաւորական նախարարին աղջկան՝ Շահրազատի հետ, որ աչքի կը զարնէր իր իմաստութեամբ։ Շահրազատ ամբողջ գիշերը անոր հեքիաթներ եւ պատմութիւններ կը պատմէր մինչեւ առտու, սակայն պատմութիւնները ան դիտմամբ կիսատ կը ձգէր, որպէսզի թագաւորն ալ յետաձգէր սպաննութիւնը։ Ան 1000 գիշեր շարունակ կը պատմէ այդ պատմութիւնները, մինչեւ որ վերջապէս անոր սիրահարած թագաւորը կ'որոշէ չսպաննել զայն։

Ժթ. դարուն կը ծաւալին հետազօտութիւններ, որոնք կը տեւեն կէս դար։ Ի վերջոյ հետազօտողները կու գան այն եզրակացութեան, որ ժողովածուն պէտք է բաժնել 3 հիմնական շերտերու՝ հնդկական, պաղտատեան եւ եգիպտական։

Թ.-Ժ. դարերուն Պաղտատի մէջ արաբական հաւաքածոն «Հազար ու մէկ գիշերը» կ'ընդգրկէր հնդկական եւ նոյն պաղտատեան նիւթերը, իսկ Ժբ. Ժգ. դարերուն կը ձեւակերպուի Գահիրէական խմբագրութիւնը՝ ընդգրկելով շարք մը նիւթեր՝ սուրիական եւ եգիպտական ծագումով։ Հաւաքածոյին ձեւաւորման վերջին հանգրուանը կ'երկարի մինչեւ Ժդ. դար եւ անոնց մէջ հերոսական դրուագներ կը յայտնուին խաչակիրներու եւ բիւզանդացիներու հետ կապուած։ Այսինքն կը հասնին այն տեսակէտին, որ հաւաքածոն մէկ կազմող չունի։ Անոր հեքիաթներն ու պատմուածքները ներմուծուած են արաբական աշխարհի տարբեր շրջաններուն մէջ՝ տարբեր լեզուներով եւ ոչ միատեսակութեամբ։ Հաւաքածոյին հերոսները իրական անձեր են՝ խալիֆաներ, դատաւորներ, բանաստեղծներ, գիտնականներ եւ այլն։ Կան առանձին առակներ կենդանիներու մասին, որոնք կ'արտացոլեն վերացական հասկացութիւններ։ Հնդկաստանէն եկած է ընդհանուր շարուածքի համադրութիւնը, որ կարեւոր կառուցուածքային դեր կը խաղայ։ Շարքին համադրութիւնը ոչ միայն կը միաւորէ ամբողջ «Հազար ու մէկ գիշեր»ը, որ իրմէ կը ներկայացնէ հսկայ շրջանակային ձեւով կազմուած վէպ մը, այլեւ կ'օգտագործուի հեքիաթներու եւ պատմուածքներու պարբերաշրջաններու ժողովածոյ։

Հնդկական շերտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին հերթին այս շերտին կը պատկանի Շահրազատի եւ թագաւոր Շահրիեարի մասին պատմութիւնները, որոշ կախարդական հեքիաթներ անասուններու մասին եւ խրատական բնոյթի շարք մը վիպակներ։ Կան բոլոր հիմքերը ենթադրելու, որ անոնք հնդկական են եւ արաբներուն հասած են Պարսկաստանի միջոցով։ Կարգ մը հեքիաթներու մէջ կը հանդիպինք պարսկական անուններու, Սասանեան Հարստութեան թագաւորներու եւ իրանական աշխարհագրական անուններու։ Հնդկաստանէն հասած է ընդհանուր շրջանակային շարքի մը համադրութիւնը, որու գլխաւոր առանձնայատկութիւնը շրջանակային հեքիաթներու առկայութիւնն է որ ամբողջ պատմութեան կու տայ ամբողջականութիւն մը։ Շրջանակին մէջ կը մտնեն շարք մը ինքնուրոյն, բովանդակային շարադրանքներ։

Հնդկական ծագումով հեքիաթներու ժանրային հիմնական յատկանիշը այն է, որ անոնց կը մասնակցին հրաշագործ, կախարդական ուժեր, որոնք գիտակցաբար կ'որոշեն հերոսներու բախտը եւ կ'իրականացնեն հիմնական նիւթի գործառոյթը։ Ատոնց մէջ կը պատմուի այն մասին, թէ ինչպէս Շահրիեար եւ Շահզեման եղբայր-թագաւորները, որոշ ժամանակով տունէն բացակայելու պատճառով իրենց կիներուն դաւաճանութեան զոհերը կը դառնան։ Կնոջ դաւաճանութեան շարժառիթը կը կազմէ հին հնդկական մեծ թիւով շարադրանքներու բովանդակութիւնը, օրինակ՝ «70 պատմութիւններ թութակի մասին»: Խրատական բնոյթի 2 վիպակի՝ «Ճիլլիատէի եւ Շիմասի մասին հեքիաթ»ին եւ «Հեքիաթ արքայորդի եւ 7 վեզիրներու մասին»ի սկզբնական հայրենիքը Հնդկաստանն է, բայց, Իրանի միջոցով թափանցելով արաբներու մօտ, անոնք ենթարկուած են վերամշակման եւ համալրուած իսլամական ուսուցչաբանութեամբ։ Ի տարբերութիւն հնդկական հեքիաթներուն, որոնց մէջ պատմական հիմքը գրեթէ չի զգացուիր, իրանական հեքիաթներու մէջ նախաիսլամական Իրանի իրականութիւնը կը ներկայացուի ակնյայտօրէն։ Անոնց հիմնական նիւթը սիրային բախումներն են։ Իրանականութեան մէջ կախարդական, մոգական տարրը հակառակ անոր, որ առկայ է, բայց երկրորդական դեր կը կատարէ։

Պաղտատեան շերտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իրաքեան պատմուածքներուն մէջ գործողութիւնը տեղի կ'ունենայ Միջագետքի քաղաքներէն մէկուն մէջ, աւելի յաճախ Պաղտատի մէջ։ Անոնց մէչ հանդէս կու գան առեւտրականներ, արհեստաւորներ, խալիֆան ու անոր մերձաւորները, բարի ու չար վեզիրներ, արդար ու նենգ դատաւորներ, ոստիկաններ, աւազակներ, հարճ-երգչուհիներ։ Պատմական աղբիւրները հարուստ նիւթ կը պարունակեն արքունական բարքերու եւ քաղաքաբնակներու կենցաղին մասին։ Պաղտատեան շերտին մէջ գլխաւորապէս հետաքրքրական իրադարձութիւններն են, որոնք իրական կեանքի մէջ տեղի կ'ունենան։ «Շարժիչ ուժի» դերը բարի ու չար ուժերու փոխարէն կը կատարէ գործող անձերէն մէկը՝ խալիֆա Հարուն ալ-Ռաշիտը, որ հանդէս կու գայ պահապանի կամ փրկիչ-հերոսի դերով։ Այսպէս կոչուած հարունեան շրջանակին մէջ կը մտնէ մօտաւորապէս 50 հեքիաթ ու պատմուածք, որոնց մէջ հանդէս կու գայ ինքը՝ Հարունը, երբեմն իր որդիները ու յայտնի արքունականները։

Պաղտատեան շարքին առաւել վաղ խմբագրութեան կը վերաբերին հնագոյն Արաբիոյ բազմաթիւ առասպելներ եւ աւանդոյթներ։ Այստեղ կը մտնեն նաեւ բազմաթիւ սիրային եւ արկածային պատմութիւններ։ Վաղ շերտը կապուած է Պետեւիին բանաստեղծներու մասին առասպելներու հետ, յատկապէս ուզրա ցեղէն։ Առաւել յայտնի հերոսներէն է Մաճնունը։ Պաղտատեան պատմուածքներուն մէջ շատ կարեւոր դեր կը խաղան բանաստեղծութիւնները, երգն ու երաժշտութիւնը, պատահական չէ, որ յաճախ անոնց հերոսուհիները ստրկուհի-երգչուհիներ են։ Պաղտատեան ամենայայտնի հեքիաթներէն է «Ալի Պապան եւ քառասուն աւազակները» պատմուածքը։

Եգիպտական շերտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

The Valley of Diamonds by Maxfield Parrish.jpg

Ժբ. դարէն սկսեալ հաւաքածոյին մէջ ներառուած են եգիպտական ծագումով հեքիաթներ եւ պատմութիւններ։ Ժդ.-Ժզ. դարերուն ընթացքին կ'ընդունի այն տեսքը, որմով հասեր է մեր օրերը։ Այս շրջանի նորավէպերը կը ներկայացնեն Ժդ.-Ժզ. դարերու եգիպտական քաղաքի կեանքին ընդարձակ պատկերը, քաղաքացիներու բնաւորութիւնները եւ պատկերացումները։ Եգիպտական պատմուածքները ստեղծուած են առեւտրա-արհեստաւորական միջավայրի մը մէջ, որոնց մէջ իրականութիւնը կը գնահատուի առեւտրականի եւ արհեստաւորի դիրքերէն։ Այս նորավէպերու հերոսը սովորական առեւտրական է կամ աղքատ արհեստաւոր, ոչ շատ կրթուած, սակայն օժտուած առողջ դատողութեամբ եւ հնարամտութեամբ, որոնց շնորհիւ կրնայ հասնիլ բարձր դիրքի եւ հարստութեան։

Պատկերասրահ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Աղբիւրներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Where is A Thousand Tales? [Hezar Afsan Kojast?] by Bahram Beyzai, Roshangaran va Motale'ate Zanan, 2012.
  • In Arabian Nights: A search of Morocco through its stories and storytellers by Tahir Shah, Doubleday, 2008.
  • The Islamic Context of The Thousand and One Nights by Muhsin J. al-Musawi, Columbia University Press, 2009.
  • Nurse, Paul McMichael. Eastern Dreams: How the Arabian Nights Came to the World Viking Canada: 2010. General popular history of the 1001 Nights from its earliest days to the present.

Արտաքին յղումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]