Կնապաշտութիւն

Jump to navigation Jump to search

Կնապաշտութիւնը կապ ունի հասարակական կարծիքներու, քաղաքական տեղափոխութիւններու եւ բարոյախօսութեան հետ եւ մեծ չափով՝ կնոչ փորձառութիւններուն հետ, որոնք կը կապուին իրենց հասարակական, քաղաքական եւ տնտեսական ունեցած դիրքին։ Ան հասարակական շարժումն է որ կը կեդրոնանայ ցեղային տարբերութեան մարանումին, մարդոց իրաւունքներուն եւ հասարակութեան մէջ կնոջ գործառնութեան։ Կնապաշտութիւնը կրնայ նաեւ համարիլ գործօն քաղաքականութեան ջատագովութիւն որ կը պայքարի կնոջ վերարտադրողական միայն կարողութեան, ընտանեկան սաստկութեան դէմ, կանանց իրաւունքին հաւասար աշխատավարձք ստանալուն, սեռային ոտնաձգութիւններուն եւ սեռի զատորոշման համար:

Պատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Շառլ ֆուռիէ, «François Marie Charles Fourier»

Շառլ Ֆուռիէ (ֆր.՝ Charles Fourier) ֆրանսացի ընկերվարական փիլիսոփայ մըն էր։ Ան կը համարուի "féminisme" բառին ստեղծողը 1837 թուականին: Féminisme (feminism) եւ féministe (feminist) բառերը առաջին անգամ լսուեցան՝ Ֆրանսա եւ Հոլանտա 1872, Անգլիա 1890 եւ Ամերիկա 1910 թուականներուն: Իգական սեռի իրաւունքներու ջատագովները տարբեր պատճառներ եւ նպատակներ ունին: Ամենամէծ արեւմտեան պատմաբանները՝ իգական սեռի իրաւունքներու ջատագովները կը պնդեն որ այս շարժումները կանանց իրաւունքին համար, պէտք է նկատուին իբրեւ կնապաշտութեան շարժումներ: Ուրիշ պատմաբաններ կը հաստատեն որ արդի կնապաշտութեան շարժումները պէտք է սահման ունենան: Այս պատմաբաները կը գործածեն protofeminist բառը, որպէսզի նկարագրեն առաջին կնապաշտութեան շարժումները[1]:

Ալիքներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արեւմտեան կնապաշտութեան պատմութիւնը բաժնուած է չորս «ալիքներու»: Առաջինը կը պարունակէ կանանց ընտրելու իրաւունքը, 19րդ -20րդ դարեր: Երկրորդ ալիքը կը սկսի 1960 տասնաեակին եւ կիները կ՛ունենան օրինական եւ հասարակական հաւասարութիւն: 1992-ին, երրորդ ալիքը կը յայտնուի եւ կը նկարագրուի անհատականութեան, կիներու իրաւունքներու գաղափարախօսութեան պայքարով: Չորրորդ ալիքը, որը տեղի կ՛ունենայ 2012-ին՝ սեռային ոտնձգութիւններուն դէմ պայքարն է․ կրնայ նկարագրուիլ նաեւ իբրեւ Me Too շարժում[2] [3][4]:

19 եւ 20 դարեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Առաջին ալիք'

Էմմէլին Պանկհարստ (Emmeline PankhurstՕ (1913)

Առաջին ալիքը դեղի ունեցաւ 19-20 դարերը: Անգլիան եւ Ամերիկան կը կապնուի կնոչ եւ մարդու միջեւ հաւասար ըլլալ ամուսնութեան մեջ: Նոր շարժում մը հայտնուեցաւ 1839-ին Անգլիա որը կը կոչուի <<Custody of Infants>>: Ան մեծ չափով կապ ունի երեխանց պահպանութիւնը եւ կանանց իրաւունքը ապահովեն իրենց երեխանները առաջին անգամ: Ետքը ներկայացաւ նոր շարժում մը Անգլիա որը կը կոչուի <<Married Women's Property>> 1870-1882 թուականներուն: Այս շարժումը նաւեւ հայտնուեցաւ հարաւ Վաղէս 1889-ին եւ Աւստրալիա 1890-1897: 19-ը դարը կեդրոնացաւ քաղաքական զորութեան եւ աւելի ճիշտ կանանց ընդրելու իրաւունքը, թէեւ ուրիշ իգական սեռի իրաւունքներու ջատագովները կը սպաղուեին նայեւ կանաց սեռային, վերարտադրողական եւ տնտեսական իրաւունքների հետ:

Կանանց ընդրելու իրաւունքը սկսուավ 19 դարը Անգլիայի Աւստրալէզեան գաղթականներեն: Նոր Զելանտա ինքնավարութեան գաղթականները թոյլ կուտան կանանց ընդրելու իրաւունքը 1893-ին: Աւստրալիայի հարաւ կողմը յաջորդեց այս քայլը 1895-ին: Բայց ընդհանուր Աւստրալիան աս ըրաւ 1902-ին:

1918 թուականին մարդոց շարժումը առիթ տուավ կանանց ընդրելու իրաւունքը բայց պէտք էր կիները ըլլան 30 տարեկանեն ավել: 1928 այս որէնքը փոխուեցաւ եւ կիները պէտք էին 21 տարեկանեն ավել ըլլայն: Էմմելին Պանկհարստ, Անգլիայի ամենայ մեծ գործօն քաղաքականութեան ջատագովը: Էմմելին Պանկհարստը յաստատեց որ ան փոխեց կնոչ պնդատիպը հասարակութեան մէջ:

Տեղափոխութիւններ եւ գաղափարախօսութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կնապաշտութեան շարժումներ եւ գաղափախօսութիւններ

Քաղաքական շարժումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կնապաշտութեան մօտ գաղափարի արմատները առաջացած են քաղաքական կռթնումներէ, ինչպէս նաեւ ազատականութեան, պահպանողականութեան եւ կամ բնութեան վրայ կեդրոնացումէն:

Վենուս նշանը «Venus symbol»

Կնապաշտութեան ազատ հաւատացեալները կը փնտռեն հաւասարութիւն կանանց եւ մարդոց միջեւ, քաղաքական եւ օրինական բարեկարգութիւնը, առանց խանգարելու միաբանութիւնը: Catherine Rottenberg կը նշէ որ կնապաշտութեան նոր պրակը՝  հաւատացեալները ազատօրէն կ՛ առաջնորդէ․ ինչ որ որ չի հաւաքականացներ եւ կ՛անջատէ անհաւասարութենէն:  Այսպէս ան կը փաստէ որ «կնապաշտութեան ազատ հաւատացեալները» (Liberal Feminism)  չեն կրնար միօրինակ քննարկել մարդոց իշխանութիւնը, ուժը եւ առանձնաշնորհումը:

Արմատական կնապաշտութիւնը (Radical feminism) կը քննադատէ արու դրամատէր նուիրապետութիւնը՝ անոնք իբրեւ կանանց ապագան որոծող։  Ազատամիտ կնապաշտութիւնը կ՛ ըմբռնէ մարդոց իբրեւ սեփականատէր եւ կ՛անուանէ ազատութեան հարկադրիչ միջամտութիւն: Իգական սեռի իրաւունքներու ուրիշ ջատագովներ կը քննադատեն հերձուած կնապաշտութիւնը իբրեւ «sexist»:  Բնապաշտ կնապաշտները Ecofeminists  կ՛ըսեն թէ՝ այրմարդոց (men) հսկողութիւնը պատասխանատու է կանաց կեղեքման:  Այս շարժումը քննադատուած է որ շատ կը կեդրոնանայ կիներու եւ բնութեան միջեւ խորհրդաւոր (mystical) կապին:

Նիւթապաշտ գաղափարախօսութիւնները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ռոզմարի Հենեսին  (Rosemary Hennessy) եւ Քրիս Ինկրահամը (Chrys Ingraham) կը նշեն որ կնապաշտութեան նիւթապաշտ ձեւերը  ծագում կ՛առնեն արեւմտեան Marxist շրջանակներէն եւ ներշնչած են ուրիշ եւ տարբեր շարժումներ։  Marxist կնապաշտողները կը փաստեն որ դրամատիրութիւնը մեղաւոր է կանանց կեղեքման համար եւ կնոջ զանազանման առօրեայ կեանքին մէջ: Ընկերվարական կնապաշտութիւնը կը զանազանուի Marxist կնապաշտութենէն․ կը  վիճի թէ կանանց ազատագրումը կրնայ յաջողիլ միայն երբ ան կ՛աշխատի որ վերջ դնէ կնոջ կեղեքման պատճառ եղող տնտեսական եւ մշակութային աղբիւրները: Անիշխանական կնապաշտները (Anarcha-feminists) կը կարծեն որ այս ձեւի տուայտանքը եւ պարտադիր անիշխանութիւնը նաեւ կը պայքարի տղամարդոց պատրիարքութեան դէմ:

«Սեւ» եւ յետ-գաղութային գաղափարախօսութիւնները (postcolonial ideologies)[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սարա Ահմետը  (Sara Ahmed) կը նշէ որ Սեւ եւ յետ-գաղութային Postcolonial կնապաշտութիւնը  մարտահրաւէրի կը հրաւիրէ  " արեւմտեան կնապաշտութեան մտածումներուն քանի մը առաջադրաներով":

Պատմութեան ընթացքին արեւմտեան Եւրոպայի եւ հիւսիսային Ամերիկայի կնապաշտութեան շարժումները եւ անոնց տեսական զարգացումը «ճերմակամորթ» կիները կը  կառավարեն: Այս հակումը կ՛արագանայ 1960-ին քաղաքային իրաւունքներու շարժման հետ զուգահեռ․Ամերիկա եւ Ափրիկէի, Քարիպեան (Caribbean), լատին Ամերիկայի եւ Ասիոյ հարաւ արեւելքի մէջ եւրոպական գաղթօճախներու տկարացման:

Տարբեր ազգերու եւ կամ ցեղերու կիներ առաջադրած են  տարբեր կնապաշտութեան ձեւեր:

Կանացի իրաւունքներու շարժումը կ՛աճի «Ճերմակամորթ» եւ միջին դասակարգի նախակնապաշտական շարժումներէն ետք։

Յետ գաղութային կնապաշտները կը փաստեն թէ գաղթօճախներու ճնշումը եւ արեւմտեան կնապաշտութիւնը լուսանցքի տակ դրին յետ գաղութային կնապաշտ կիները, սակայն զանոնք կրաւորական կամ անձայն չդարձուցին։

Երրորդ աշխարհի եւ բնիկ կնապաշտական շարժումները շատ մօտիկ են յետ գաղութեային կնապաշտներուն։ Այս գաղափարները շատ մօտիկ են Ափրիկէի կնապաշտական, motherism, Stiwanism, negofeminism, femalism, transnational feminism, and Africana womanism շարժումներուն։


Արու հակազդեցութիւնը

Արու եւ կնապաշտութեան ազգակցութիւնը բաղադրութիւն մըն է: Մարդիկ մասնակցած են կնապաշտութեան ամեն ալիքի իրենց նշանակալից պատասխանով: Տեղի կունենան դրական եւ ժխտական հակազդեցութիւներ անորոշ անհատական արու եւ այտ ժամանակի դիւրաբարոյ բնագիրը: Այս պատասխանները փոփոխուած են փրօ-ֆեմինիսմեն (pro-feminism) մինչեւ անթի-ֆեմինիսմ (anti-feminism):



Տե՛ս նաեւ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]