Կիլիկիոյ Պետական Կարգ

Jump to navigation Jump to search
Կիլիկիայի հայկական թագաւորութիւն

Կիլիկեան Հայաստանի պետական կարգը ձեւավորուած է աւատատիրական Հայաստանի աւանդոյթներու հիման վրայ՝ Մերձավոր Արեւելքի մէջ հաստատուած խաչակիր ասպետներու իշխանութիւններու ու եւրոպական պետութիւններու կառաւարող մարմիններու ազդեցութեամբ։

Թագաւորի գործառոյթները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Թագաւորը՝ որպէս պետութեան գլուխ եւ երկրի գերագոյն տէր, օժտուած էր բացառիկ իրաւունքներով ու առանձնաշնորհներով։ Ան իր մշտական դեսպանները ունեցած Հռոմի, Նեապոլի, Կոստանդնուպոլիսի, Ֆրանսայի, Անգլիաի, Եգիպտոսի, Մոնղոլիայի մէջ, եւ նաեւ ուրիշ տեղեր։

Կիլիկեան Հայաստանի թագաւոր Լեւոն Բ

Արքունիքի կառուցվածքը[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

թագաւորութեան հռչակումէն ի վեր պետութիւնը կառավարած է արքունիքը, որ բաղկացած էր

  1. գործակալություններէ
  2. վերին արքունի ատյանէ

Վերին արքունի ատյանի գործառույթները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Ատյանի նիստերուն կը մասնակցէին խոշոր իշխանները՝ բերդատէր պարոնները։ Վերին արքունի ատյանը խորհրդատուի իրաւասութիւն ունէր, իսկ նիստերը կը վարէր թագաւորը։

Պետութեան ազդեցիկ գործակալութիւններէն էր պայլութիւնը կամ խնամակալութիւնը։

Պայլի գործառոյթները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պայլը թագաւորի առաջին խորհրդականը եւ գահաժառանգի դաստիարակն էր, իսկ գահակալի անչափահասութեան դեպքին՝ անոր խնամակալն ու պետութեան կառավարիչը։ Ան պետութիւնը կառավարած է նաեւ թագաւորին երկրէն ժամանակաւոր բացակայութեան ժամանակ։

Սպարապետի գործառոյթները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սպարապետութեան գործակալը՝ սպարապետը կամ գունդստաբլը, կը տնօրինէր ռազմական գործերը։ Ան թագաւորի առաջին տեղակալն էր. գլխաւորած է ինչպէս արքունի, այնպես ալ իշխան, շական զորամիավորումները։ Բանակի սպառազինման եւ պարենաւորման գիծով սպարապետի տեղակալը կոչուած է մարաջախտ։

Ջանցլերի (կանցլեր) գործառոյթները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Արքունի դպրապետութեան (քարտուղարութիւն) գործակալը՝ ջանցլերը (կանցլեր) կամ ատենադպիրը, վարած է արտաքին գործերը, կազմած եւ թագաւորին հետ ստորագրած է պետական հրովարտակները, շնորհագիրերը։ Ան պահած է պետական կնիքը, ղեկավարած դիւանագիտական յարաբերութիւնները, թագաւորին անունէն բանակցութիւններ վարած օտարերկրեայ պետութիւններու հետ։ Այդ պաշտոնը սովորաբար վարած է Սիսի արքեպիսկոպոսը, երբեմն՝ օտար լեզուներու գիտակ, տաղանդավոր անձ (օրնակ՝ Վահրամ Րաբունի վարդապետը)։

Սեղանապետութեան գործակալի գործառոյթները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սեղանապետութեան գործակալը զբաղուած է արքունի տան եկամուտներով եւ ծախսերով, պալատի տնտեսութեամբ, համարուած է թագաւորի խորհրդական, եւ «հավատարիմն տանն արքայի»։

Մաքսապետութեան գործակալի գործառոյթները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մաքսապետութեան գործակալը ղեկավարած է պետական եկամուտները, մաքսային եւ տուրքային գործերը, ներքին եւ արտաքին առեւտրական յարաբերութիւնները։ Անոր ենթարկուած են քաղաքներու, նաւահանգիստներու եւ մաքսատուներու վերակացուները եւ միւս պաշտոնեաները։ Նաեւ, Արքունիքին մէջ գործած են այլ բարձրաստիճան պաշտոնեաներ՝ իշխանաց իշխանը, թագադիր իշխանը, սուրհանդակապետը (պետական փոստի գործակալ) եւ այլն։

Վարդգես Սուրենյանց «Զաբել Թագուհիին վերադարձը» (1909)

Թագուհիին գործառոյթները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Մեծ հեղինակութիւն վայելած է տիկնաց տիկինը՝ թագուհին։ Ան մասնակցած է արքունի եւ իշխան, խորհուրդի նիստերուն, քաղաքական մեծ դեր խաղցած է յատկապես թագաւորի բացակայութեան, կամ մահուան դեպքերոն ժամանակ։

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է «Հայաստան» հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։  CC-BY-SA-icon-80x15.png