Կերոնտասի Ճակատամարտ

Jump to navigation Jump to search

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Ճակատամարտ

Կերոնտասի ճակատամարտ (յունարէն՝ Ναυμαχία του Γέροντα), 1821-1829 թուականներու Յունաստանի Ազատագրական Պատերազմի ընթացքին մեծ ծովամարտ, որ տեղի ունեցած է 29 օգոստոս 1824-ին (10 սեպտեմբեր) յունական ապստամբներու եւ Օսմանեան կայսրութեան եւ նոր ծառաներու Եգիպտոսի, Ալժիրի, Թունիսի եւ Թրիփոլիի (Լիպիա) միացեալ նաւատորմերու միջեւ՝ Եգեյան ծովի Կերոնտաս ծոցին մէջ[1]։

Նախապատմութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

1821-էն մինչեւ 1824 Օսմանեան կայսրութիւնը անյաջող փորձեր կը կատարէր Յունական Յեղափոխութիւնը ճնշելու համար։ 1824-ին թուրք սուլթանը ստիպուած եղաւ օգնութիւն խնդրելու իր ծառայ Մուհամետ Ալիէն` Եգիպտոսի կառավարչէն, որ եւրոպական, մասնաւորապէս՝ նաբոլեոնեան երբեմնի սպաներու կողմէն կազմակերպուած բանակ եւ նաւատորմ ունէր։ Ծովային ճակատամարտի համար, պատերազմի սկզբնական շրջանի հետ համեմատած առաւել մեծամասշտաբ, դուրս բերուեցան նաեւ Ալժիրի, Թունիսի եւ Թրիփոլիի նաւատորմերը։

27 մայիս 1824-էն 29 մայիս եգիպտական նաւատորմը Կասոս կղզին ոչնչացուց։ Յունական նաւատորմի ուշացած զօրաշարժը եւ յունական կառավարութեան սխալ գործողությիւնները օսմանեան նաւատորմին հնարաւորութիւն տուին Փսարա կղզին շրջափակելու։ Չնայած ապստամբներու հերոսական պաշտպանութեանը` թուրքերը յաջողեցան ափ իջնել եւ սպանդի ենթարկել բնակչութիւնը։ Սակայն յունական, արդէն զօրաշարած, նաւատորմը թոյլ չտուաւ օսմանցիներուն, որպէսզի ոտք դնեն Սամոս կղզի եւ ժողովուրդին այնպէս կոտորել, ինչպէս Խիոս կղզիին մէջ տեղի ունեցած էր։ Սամոսի մօտ տեղի ունեցած ծովային ճակատամարտի ընթացքին, որ տեղի ունեցաւ 30 յուլիս-էն 5 օգոստոս 1824, յունական նաւատորմը յաղթանակեց եւ օսմանեան նաւատորմին ստիպեց դէպի Դոդեկանես կղզէախումբը հեռանալ։

Նաւատորմեր[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սամոսեան ճակատամարտին մասնակցած է Իդրա կղզիի 1-ին նաւատորմի՝ ծովակալ Գեորգիոս Սախտուրիսի, եւ Սպեցես կղզիի 1-ին նաւատորմը՝ Կոլանդրուցոսի հրամանատարութեամբ։ Փսարա կղզիի նաւատորմը ուշացած էր եւ չէր հասցած ճակատամարտին մասնակցելու։

20 օգոստոս 1824-ին Լիբսո կղզիի մօտակայքին, որ Պատմոս եւ Կալիմնոս կղզիներու միջեւ կը գտնուի, հանդիպած են Իդրայի 1-ին եւ 2-րդ, Սպեցեի 1-ին եւ 2-րդ նաւատորմերը եւ Պսարայի նաւատորմը։ Այդ յեղափոխութեան սկիզբէն ի վեր նաւատորմի ամենամեծ միաւորումն էր՝ 70 զինուած նաւեր, 5 հազար նաւաստիներ եւ 800 թնդանօթ։

Միեւնոյն ժամանակ օսմանեան նաւատորմը Դոդեկանեսեան կղզիներուն մէջ Եգիպտոսի, Ալժիրի, Թունիսի եւ Թրիփոլիի նաւատորմերուն միաւորուած է. 100 ռազմանաւեր հաշուադրկած են, նաւախումբի պետ Խոսրեֆ փաշայի գծանաւը, 25 երկյարկ մարտանաւ, 50 միայարկ ռազմանաւ եւ նաւաբանտեր: Ըստ ֆրանսացի ծովակալ Ժիւրէն դտէ լա Գրաույէրի, այս մէկուն վրայ պէտք է նաեւ 400 փոխադրամիջոցային միջոցներ աւելցնել։ Միացեալ մուսուլմանական նաւատորմը 8 հազար նաւաստի եւ 2 հազար թնդանօթ ունէր։ Եգիպտական նաւատորմի սպաներու մեծամասնութեան վարժեցուցած էին եւրոպացիները, մասնաւորապէս՝ ֆրանսացիները։ Ի լրումն անոր՝ փոխադրամիջոցային միջոցները 16 հազար զինուորներ կը տիրապետէին։ Խոսրեֆ փաշան Իբրահիմին, որ Եգիպտոսի կառավարչի `եգիպտական բանակի եւ նաւատորմի հրամանատարի հոգեզաւակն էր, բացայայտեց, որ արշաւախումբի նպատակը, ինչպէս միշտ, Սամոսն է` Եգեեան ծովու արեւելեան հատուածին մէջ յունական յեղափոխութեան վերջին պատուարը։

Կոս կղզիի ճակատամարտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Բոդրումը եւ Կոս Կղզին

Տակաւին 17 օգոստոս-ին Յակոբոս Թոմբազիսը իր գոլետով Աւստրիական փոխադրական միջոցները գրաւեց, ուրկէ տեղեկատուութիւն ստացած էր այն մասին, որ օսմանեան եւ եգիպտական նաւատորմերը Կոս կղզիի հանդիպակացը կը գտնուէին։ Ծովակալներու խորհուրդը ոբրոշում կը կայացնէ, չսպասելու համար թշնամիին, այլ նախայարձակ ըլլալու Կոս եւ Հալիկառնաս կղզիներու միջեւ գտնուող նեղուցին մէջ (այժմ՝ Բոդրում)։

Առջեւէն 6 հրկիզանաւեր կ՛երթային՝ մեծաւորներ Պիպինոսը, Ռոպոթիսը, Թեոխարիսը՝ Իդրա կղզիէն, մեծաւոր Կաստելիոտիսը՝Սպեցէ կղզիէն, մեծաւոր Տիմիթրիոս Պապանիկոլիսը եւ մեծաւոր Վուրլոսը՝ Պսարա կղզիէն: Հենց որ թուրքերը յայտնաբերեցին, որ յունական նաւատորմը կը մօտենայ Խոսրեֆը եւ Իպրահիմը առագաստները բանալու հրաման տուին իրենց նաւերուն։

Յունական նաւատորմի հրամանատար Միաուլիս Անդրեաս-Վոկոսը ամբողջ նաւատորմը նեղուց ներխուժելու ազդանշան տուաւ։ Եւ կրկին յունական նաւատորմը յաղթանակ նուիրեցին նեղուցին մէջ թրքական նաւերուն հետապնդող հրկիզանաւերը։ Ծովակալ Գ. Սախտուրիսը իր օրագրին մէջ կը գրէ՝ «հրկիզանաւերը մեր նաւատորմի հոգին են։ Առանց անոնց մենք չէինք կրնար որեւէ բանի հասնիլ, կամ`շատ քիչ բանի կը հասնէինք թուաքանակով եւ հնարաւորութիւններով անհամեմատելի նաւեր ունեցող թշնամիի դէմ»[2]։

Ապստամբ Վուրլոսի հրկիզանավը ջրագիծով 5 ռմբագունդ ստացաւ, իսկ յունական բաժինի հետ բախումէն ետք անկառավարելի դարձաւ։ Անձնակազմը ստիպուած եղաւ այրել զայն։ Անհետացաւ նաեւ մեծաւոր Մանեզասի հրկիզանաւը։

Խոսրեֆի հրամանատարական նաւը՝ ֆլագմանը, մեծաւոր Կոնստանտիսա Նիկոդիմոսի հրկիզանաւը կը հետապնդէր։ Թրքական ֆլագմանը խայտառակ ձեւով Բոդրումի մէջ թաքստոց գտաւ՝ վնասելով շտապողականութիւնը, իսկ յայտնի եգիպտացի Իսմայիլ-Ճիբրալթարը, որ այրած եւ աւերած էր Գալակսիդի քաղաք Կասոս կղզին, հրաշքով փրկուեցաւ մեծաւոր Պիպինոսի հրկիզանւէն։

Մթնշաղին յունական նաւատորմը դուրս եկաւ նեղուցէն՝ «Մենք հասկցանք, որ ոչնչի չենք հասած» (մեծաւոր Ցամադոսի օրագիրէն գաղուած)[3]։

Առաւօտեան թարմ քամին փչեց, եւ Միաուլիսը նաւատորմին Կերոնտաս (յունարէն՝ Γέροντας — ծերուկ) ծովածոցի փոքրասիական ափին, հիւսիսային Բոդրումի մէջ խարիսխ կազմելու ազդանշան արձակեց։ Նեղուցին մէջ միայն 2 պահակային բրիգադներ մնացին։

Կերոնտաս[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Յունական նաւատորմը ծոցին մէջ 2 օրմնաց՝ պատրաստ թրքական նաւատորմի առաջխաղացումը կեցնելու եթէ շարժի դէպի Սամոս։ 28 օգոստոս-ին 7 թրքական նաւեր դուրս եկան Բոդրումէն՝ նպատակ յունական նաւատորմի տեղակայուածութիւնը յայտնաբերելու համար։ յունական ամբողջ նաւատորմը առագաստները ոացաւ՝ ենթադրելով, թէ այդ մէկը թրքական աւանգարդն է, բայց թուրքերը, քանի մը անգամ գնդակոծելով, շուռ եկան եւ վերադարձան Բոդրում։ Յունական նաւատորմը Գիդիայի (յունարէն՝ Γίδια — Այծեր) ժայռերու մօտ կը գտնուէր։ Կ՛որոշէր կայացուիլ վերադառնալ եւ կրկին կայանել Կերոնտասի ծոցին մէջ, բայց թոյլ քամին հնարաւորութիւն տուաւ ծովածոց հասնելու միայն 15 նաւերու, որոնցմէ են Իդրայի ֆլագմանը՝Միաուլիսի հրամանատարութեամբ, եւ Սպեցեի ֆլագմանը՝ Կոլանդրուցոսի հրամանատարութեամբ։ Մնացեալ նաւատորմը, ներառեալ Պսար կղզիի բոլոր նաւերը, մնաց թիկունքը՝ Ֆարմակոնիսի եւ Հայդուրոնիսի կղզիներու միջեւ։

Ճակատամարտի ընթացք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Պետեր Ֆոն Գեսս
Ճակատամարտի քարտէսը

29 օգոստոս-ի լուսաբացին Պոտրումէն հիւսիսային ուղղութեամբ դուրս եկան օսմանեան եւ եգիպտական նաւատորմերը, ընդհանուր առմամբ՝ 86 նաւ։ Նաւատորմերը երկու գիծով կ՛ընդանային. ձախ գիծի առջեւէն Խոսրեֆի հրամանատարական նաւը կ՛երթար, որուն նպատակը յունական նաւատորմը աջէն շրջափակելն էր։ Երկրորդ գիծը Իպրահիմի հրամանատարական նաւի ուղղութեամբ կ՛ուղղուէր, որ նպատակ ունէր ծոցին մէջ կայանուած յունական նաւերը ռմբակոծելու։ Իպրահիմի մօտ գտնուող ֆրանսացի սպաները անմիջապէս գնահատեցին իրենց տրուած հնարաւորութիւնները՝ծոցին մէջ յունական նաւերը ջախջախելու համար։

Ճակատամարտը յոյներու համար ամենաանբարեհաճ հանգամանքերու վրայ սկսաւ։ Թուրքերը իրենց համար բաւականին բարեյաջող քամիին համընթաց կ՛ընդանային, այդ հաշուով ծոցին մէջ քամիին իսպառ բացակայութիւնը հնարաւորութիւն չտուաւ յունական նաւերու՛ որ նոյնիսկ դուրս երթան այդ տեղէն։ Ծոցին մէջ արգելափակուած նաւերու համար քննադատական մը առաջացաւ, համարեայ հուսահատ իրավիճակ։ Յունական անձնակազմերը, ուղղակիօրէն հուսալքուած, չապաւինելով միայն ճակատագրին, փրկամակոյկները իջեցուցին եւ, անոնց վերջնամասերը իրենց նաւերուն կապելով, ամբողջ ուժերու գերլարումով՝ ետեւէն քաշելով՝ ծոցէն դուրս եկան։ Շատ քիչ էր հաւանականութիւնը, որ անոնք նաւերը կրնային ծոցէն դուրս հանել, որովհետեւ թրքական նաւատորմը հոս չէր մտած, բայց այդ յոյներու վերջին յոյսն էր: Առջեւէն ընթացող Իսմայիլ-Ճիբրալթարի միայարկ ռազմանաւերը արդէն կրակ բացած էին։

Այս օրհասական ժամուն ապստամբներու ծովակալՆիկոլիս Ապոստոլիսը, խորը թիկունքը գտնուելով, հրկիզանաւերը արձակելու հրամանը տուաւ։ Պապանիկոլիսը եւ Նիկոդիմոսը յարձակման նետուեցան։ Պապանիկոլիսը՝Էրեսսոսի հերոսը, կրկին բարձր դիրք գրաւեց, ինչպէս կը գրէ իդրացի Սախտուրիսը «առջեւէն գացոծ երկու երկյարկ մարտանաւերու վրայ նետուելով` փախուստի մատնեց անոնց»։ Հրկիզանաւերու ետեւէն անմիջապէս թիկունքէն կռուի մէջ մտան նաեւ յունական մնացեալ նաւերը։

Օգտուելով թուրքերու մօտ տիրող խառնաշփոթէն՝ յունական նաւերը մէկը միւսի ետեւէն սկսաւ նաւէն դուրս գալու: Առաջինը դուրս եկաւ Միաուլիսի հրամանատարական նաւը եւ սկսաւ մանրեւրել, որպէսզի ճակատամարտի մէջ ներքաշուի։ Երկու կողմերու նաւատորմերը կրակ բացած էին 3 հազար թնդանօթներով։ Բայց այժմ քամին բարենպաստ էր յոյներու համար։ Իդրացի զօրավար Յաննիս Մատրոզոսը իր հրկիզանաւը եգիպտական բրիգին (երկկողմ առագաստանաւ) կը միացնէ, բայց վերջինիս եւրոպական անձնակազմը կրնայ կրակը հնգեցնել։ Այդ նոյն բրիգի վրայ նաեւ իդրացի զօրավար Պիպինոսը կը յարձակի, բայց իր վիրաւորուելէ ետք անոր անձնակազմը ժամանակէն աւելի առաջ կրակի կու տայ հրկիզանաւը։ Երրորդ անգամ բրիգի վրայ սպեցեյցի զօրավար Լազարոս Մուսուսը կը յարձակի եւ կը հրկիզէ զայն։ Անձնակազմը բաց ծով կը նետուի։ Միաուլիսը միւս հրկիզանաւերուն ազդանշան կու տայ՝ «Խաչի օգնութեամբ՝ յարձակեցէ՛ք»[4]։

Իդրացի մեծաւոր Թեոխարիսը 44-րդ թնդանօթային երկյարկ մարտանւը կը հետապնդէ՝ Մարսելի մէջ կառուցուած թունիսեան հրամանատարական նաւը։ Այստեղ, բացի 500 նաւաստիներէ, 800 զինուորներ եւ եւրոպացի սպաներ կը գտնուէին։ Շատերը ծով ինկան, բայց քամին կրակին շահեկան չէր։ Միաուլիսը մեծաւոր Վատիկիոտիսին կը հրամայէ որ այդ երկյարկ նաւը հետապնդէ։ Շուտով նաւը կրակի տուին եւ կէս ժամ ետք կրակը բարձրացաւ։

Այսկէ ետք թուրքերու մօտ ոգին կոտրուեցաւ, եւ Խոսրեֆի, Իպրահիմի, Իսմայիլ-Ճիբրալթարի եւ Ալժիրի հրամանատարական նաւերը շուտափոյթ հեռացան։ Ազատագրական պատերազմի այս մեծ ծովամարտի յաղթանակը ընդէմ Յունաստանին՝ հմտավարժութիւն, յոյն նաւաստիներուն՝ մանրեւելու ունակութիւն, ինչպէս նաեւ՝ հրկիզանաւեր նուիրուեցաւ։

Ճակատամարտէն ետք[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սպեցեացի ծովակալը իր՝ Սպեցէ ուղղարկուած հաշուէտուութեան մէջ գրած է. «անոնք Կոսի եւ Հալիկառնասի մէջ կը թաքնուէին, որովհետեւ հեռանալու հնարաւորութիւն չեն գտած, մէկ մասը` Կոստանտինուպոլսոյ մէջ, միւսները՝ Եգիպտոսի մէջ»[5]։

Միաուլիսը իր կղզիին մէջ գրած է .«Եղբայրներ, մենք կրկնակի յաղթած ենք թշնամիին, բայց հենց այդ յաղթանակներու պատճառով մենք վտանգի մէջ ենք։ Մեր այժմեան երեք ամենահրատապ անհրաժեշտութիւններն են`պարենամթերք, զինամթերք եւ հրկիզանաւեր… Մեզի, առաջուայ նման,են աւելի քան 70 ռազմանաւեր պէտք են։ Մենք կարիք ունինք մեծ քանակի հրկիզանաւերու. որքան կրնաք, շուտ ուղղարկէք»[6]։

Խոսրովի փախուստ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սամոսի վրայ կախուած վտանգը տակաւին նոյնը կը մնար։ Յունական նաւատորմը Լիպսո եւ Արկիուս կղզիներու միջեւ տեշեկայուեցաւ։ 6 սեպտեմբեր-ին թրքական 200 նաւեր յայտնուեցան, որոնցմէ 90-ը՝ մեծ էին։ Ակնյայտ էր, որ թուրքերը ափ պիտի իջնէին Սամոսի մէջ։ Զինամթերքի նուազագոյն պաշարով եւ առանց հրկիզանաւերու՝ Միաուլիսը հրաման տուաւ դուրս գալու եւ կանգնելու Սամոսին հանդիպակաց, Մարաֆոկամպոյէն մինչեւ Հիւսիսային

Մարին՝ամենահարմարը ափ իջնելու համար։ Պաշտպանութեան համար ոտքի հանուած էր կղզիի ամբողջ բնակչութիւնը։

Երեկոեան փոթորիկ սկսաւ։ Թրքական նաւատորմը բաց ծովու մէջ էր, ապաստան փնտրելու սկսաւ։ Թրքական նաւերը ցրուեցան, մեծ մասը Պոտրում վերադարձան։ Սամոսը ղատ անգամ փրկուեցաւ։

9 սեպտեմբեր-ին Խոսրովի նաւատորմը Պատմոս կղզիի մօտ գտնուեցաւ. դէպի Թինոս կը շարժէր։ Խոսրովի նաւատորմը խիստ տարբեր էր 6 ամիս առաջ Եգեեան ծով դուրս եկած նաւատորմէն։ Ան տասնեակ նաւեր, հազարաւոր նաւաստիներ եւ ռմբարկուներ կորսնցուած էր Պսարի պաշարման, Սամոսեան եւ Գերոնտասի ճակատամարտներու ժամանակ։ Մնացեալ նաւերը բաւականին վնասուած էին։ Իպրահիմին ամենալաւ 15 նաւերը ձգելով՝ Խոսրով շտապեց Դարդանելի մէջ դաքնուելու՝փախչելով Միաուլիսի կողմէն ուղղարկուած քանի մը յունական հետապնդող նաւերէ։

Գիշերային ճակատամարտ Միտիլինի մօտ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Իդրայի նաւերը Վոլիսոսի մօտ կանք առին, Քիոսի արեւմտեան ափին, իսկ յատուկ ջոկատայիններն ու ապստամբները՝ ոչնչացուած Պսար կղզիին մէջ։ 22 սեպտեմբեր-ին տեղեկատուութիւն կը ստանայ այն մասին, որ Իպրահիմի նաւերը Կարաբուրուն հրուանդանին մէջ յայտնուած են։ Սակայն ապստամբները դէպի Սիրոս կղզի ուղղուեցան՝ մթերապաշար բերելու։ Միայն բրանդերիստ Նիկոդիմոսը հրաժարեցաւ անոնց հետ երթալէ՝«ես իմ ազգիս կը ծառայեմ, ոչ թէ ապստամբներու ծովակալին։ Միաուլիսին կը հետեւիմ, որ դուրս եկած է թշնամին փնտռելու փնտրելու»[7]։

Միաուլիսը երկիւղ ունէր, որ թուրքերը նոր փորձ կ՛ընեն Սամոսի մէջ, ափ իջնելու եւ գնաց հոն, բայց թուրք չգտնելով Սամոսի մէջ, պարզեց, որ թուրքերը Լեսբոս կղզի կը մօտենան։ 24-25 սեպտեմբեր-ի կէս գիշերին, Միաուլիսը թուրք-եգիպտական նաւատորմի հասաւ, որ մեծ թիւով ճրագներով կը նաւավարէին։

Առջեւէն յունական հրկիզանաւերը կ՛երթային եւ նաւախելի թնդանօթներով կը կրակէին թուրքերուն։ Բայց ահա երկու իդրացի՝ զօրավարներ Թ. Թեոֆանիսը եւ Դ. Կալոեաննիսը, երկու նաւակողերէն թունիսեան բրիգի վրայ յարձակեցան։ Թեոֆանիսի համար քամին բարենպաստ չէր, բայց Կալոեաննիսի հրկիզանաւէն բացուած կրակը բրիգի վրայ կը շպրտէր։ 15 վարկեան ետք կրակը բարձրացաւ։ Նիկոդիմոսը եգիպտական հետախուզական նաւը (միայարկ ռազմանաւ) հետապնդեց, երբ տեղի ունեցաւ անկանխատեսելին. կրակը հրանոթային նաւակայանէն անմիջապէս նկուղային մաս անցաւ, եւ հրկիզանաւու անձնակազմը, կերպով մը կառչելով փրկամակոյկներէն, հրաշքով կենդանի մնաց։

Յոյներու մօտ մնացած էր միայն 2 հրկիզանաւ։ Լուսաբացին, զօրավար Ա. Ռոբոցիսը եգիպտական միայարկ ռազմանաւերը հետաապնդեց, բայց նաւը առանց արդիւնք տալու այրեցաւ։

Սակայն Իպրահիմի նավատորմը արդէն տագնապի մէջ էր, որուն իբրեւ հետեւնք, մեծ թիւով միայարկ ռազմանաւեր եւ բրիգներ լքուեցան կամ Լեսբոսի ափերուն կործնուեցան[8]։

Այս ճակատամարտէն ետք յունական նաւատորմը Սամոս վերադարձաւ, իսկ Իպրահիմ ստիպուած եղաւ Կոս վերադառնալ։ Այստեղ ան ոչ միայն հրամանատարութիւնը վերցուց վախկոտ մեծաւորներու ձեռքէն, այլ նաեւ անոնց իրենց իսկ նաւակայմերէն կապեց եւ հրամայեց քոթակել անոնց:

Երբ Ալեքսանդրիայէն Կոս հասան 5 հազար զինուորներով փոխադրամիջոցները, Իպրահիմ որոշում կայացուց դադարեցնելու Սամոսի հետ կապուած ձեռնարկումը եւ Գրետէ երթալ, իսկ այստեղէն ափ իջնել Պելեպոննէս, որ, ի սկզբանէ, հենց անոր արշաւանքի հիմնական նպատակն էր։

Իպրահիմի փախուստ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

19 հոկտեմբեր-ին, յունական նաւատորմ ժամանեց Կոնստանտին Կանարիսը, որ վերջապէս նոր հրկիզանաւ ստացած էր։ 28 հոկտեմբեր-ին տեղեկութիւն կար այն մասին, որ Իպրահիմը դուրս եկած էր Կոսէն եւ Պոտրումէն։ 52 յունական նաւեր իրենց առագաստները բացին։ Առջեւէն գացողները տեղեկացուցին, որ թուրքերը Նիսիրոս կղզիի մօտակայքին հասած են։ Ակնյայտ էր, որ Իպրահիմ դէպի Կրետէ։ Աստիպալեեա կղզիի մօտ կը շարժէր. առջեւէն գացող յունական նաւերը 200 թրքական նաւեր յայտնաբերեցին, ռազմանաւեր եւ փոխադրամիջոցներ, բայց անքամի եղանակը հնարաւորութիւն չէր տար յունական նաւատորմին Իպրահիմին հասնելուն։ Յունական նաւատորմը գիշերը շարունակեց Իպրահիմի հետքերով շարժիլ եւ 1 նոյեմբեր-ին հասաւ անոր, լուսադէմին Հերակլիոն քաղաքի մօտ, Կրետէի մէջ։ Յոյները կրնային յարձակիլ կամ ռազմանաւերով, կամ ալփոխադրամիջոցներով։ նախապատուութիւնը ռազմանաւերուն տրուեցաւ։ «Տարօրինակ էր տեսնել, թէ ինչպէս 200 նաւերը կը փախչէին, 45 նաւիերէն»[9]։

Հրկիզանաւերէն առաջինը Վոկոսը յարձակեցաւ, բայց 40 թուրքերով փրկանաւակը փորձեց նաւաճանկում կատարել, անոնք դուրս եկան հրկիզանաւու խելի վրայ։ Հրկիզանաւու անձնակազմը յաջողեցաւ անոնց ծովը նետել։ Միաուլիսը զօրավար ռոբոցիսին կը հրամայէ յարձակիլ այդ նոյն երկյարկ ռազմանաւուն վրայ, բայց մօտենալուն պէս թշնամիի ռմբագունդը հրկիզանաւի վրայ կ՛ինայ, բայց անձնակազմը վերջին պահուն կը փրկուին։ Կանարիսը եւ մէկ հրկիզանաւ եւս Իդրայէն կը հետապնդէին միայարկ ռազմանաւը, բայց չեն կրնար անոր հասնիլ։

Արեւամուտին, Իպրահիմ 12 երկյարկանի ռազմանաւերու հետ գլուխ անցած հրետանային գրոհ ձեռնարկեց յունական նաւերի դէմ։ Վերջիններս գրոհը ընդունեցին, եւ Իպրահիմ այժմ փրկուելու մասին կը մտածէ։ Յունական նաւերը խախտեցին եգիպտական սահմանագիծը, որմշէ ետք թուրքերն ու եգիպտացիները կը վախնային հրետանային կրակ բանալէ, որպէսզի իրենց փոխադրամիջոցները չի ոչնչանային։ Միայարկ ռազմանաւերը մարեցին իրենց ճրագները՝ յունական հրկիզանաւերէն վախնալով։

Երեկոեան ժամը 11-ին, զօրավար Ստիպաս եւ զօրավար Մատրոզոս, մէկը միւսի ետեւէն եգիպտական բրիգը հետապնդեցին, եւ թեպետ բրիգը չհրկիզուեցաւ, սակայն վառողներու պատկերները Իպրահիմին ստիպեցին, որ «salva chi salva» (փրկուէք, ով որ կրնայ) ազդանշանը արձակէ[10]։ Այդ պահէն սկսած Իպրահիմի նաւատորմը տագնապահար եղաւ։ Անոր նաւերը տարբեր ուղղութիւններով կը փախչէին՝ դէպի Սպինալոգա, Կրետէ, Կասոս, Կարպատոս, Հռոդոս, որոշներն անգամ մինչեւ Ալեքսանդրիա հասած էին:

Կասոս կղզիի մօտ Սախտուրիսայի «Աթենաս»-ը, Միաուլիսի «Արես» -ը եւ Թոմբազիսայի «Թեմիստոկլես»-ը վրայ հասան եւ եւրոպական դրօշով շրջափակեցին 5 փոխադրամիջոցներէն 4-ը։ Դառը հեգնանքը անոր էր, որ գրաւուած փոխադրամիջոցնեէն անգլիականը «Ոդիսևս» կը կոչուէր, իսկ աւստիրականը՝ «Սոքրատ»։

Հետեւանքները[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  • Սամոսեան, Կերոնտասի եւ յաջորդող՝ Միտիլինիի եւ Հերակլիոնի մօտ տեղի ունեցած մարտերէն ետք թուրքերը Սամոսը գրաւելու որեւէ փորձ չկատարեցին։ Կղզին ազատ մնաց մինչ պատերազմի աւարտը։ «Մեծ տերութիւններու», հատկապէս՝ Անգլիոյ, որ կը փորձէր սահմանափակել ապստամբ յոյն ժողովուրդի տարածքը, որոշմամբ կղզին դուրս մնաց յունական թագաւորութեան սահմաններէն։ Սակայն, ասոր հանդերձ կղզին ինքնավար եղաւ, եւ սուլթանի իշխանութիւնը միայն ձեւական էր։ Սամոսցիները յաջողեցան Էնոզիսը ղեկավարելու, այսինքն՝ Յունաստանին միաւորելու միայն 1913-ին, Բալկանեան առաջին պատերազմի ընթացքին, յունական նաւատորմի յաղթանակէն ետքք։ (տես նաեւ՝ Էլլի ճակատամարտ, Լեմնոսի ճակատամարտ (1913))։

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Ζενάκος Αυγουστίνος (6 Ιουλίου 2003)։ «Σπέτσες 1822 - Γέροντας 1824»։ Το Βήμα։ Վերցված է 23 Μαρτίου 2014 
  2. Ημερολόγιο Σαχτούρη,σ.54
  3. Ημερολόγιο Τσαμαδού,σ.97
  4. Ημερολόγιο Σαχτούρη,σ.54-55
  5. Ορλάνδος,έ.ά.,τ.Β,σ.122
  6. Αρχείον Ύδρας,τ.Ί,σ466
  7. Νικόδημος,Απομνημονεύματα,σ.64-65
  8. Νικόδημος,Απομνημονεύματα,σ.66
  9. Ημερολόγιο Σαχτούρη,σ.309
  10. Ημερολόγιο Σαχτούρη,σ.79