Կենաց Ծառ

Jump to navigation Jump to search
Ուրարտուի hողմի եւ անձրեւի աստուած Թեյշեբան կենաց ծառի մօտ

Կենաց ծառ, հայ կեանքի մէջ բնութեան պաշտամունքը, բարօրութիւնը եւ առատութիւնը կը խորհրդանշէ: Առասպելական բոյս՝ դրախտին մէջ (երկինքի) աստուածներուն ու արդարներուն անմահութիւն պարգեւելու համար:

Ծագում[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կենաց Ծառը հին ժամանակներու պատկերացում է, որ առաւելաբար մշակուած է նստակեցութեան, անասնապահութեան եւ մասնաւորապէս ոռոգուող երկրագործութեան զարգացումին շնորհիւ: Կենաց ծառի գաղափարին մէջ ընդգրկուած են մարդկային կենսափորձի իմաստութիւնները եւ բնութեան օրինաչափութիւններու նկատմամբ հին պատկերացումները:

Կենաց ծառը կը համարուի հնագոյն մարդու կրօնա-ծիսական պատկերացումներու առանցքային բաղադրիչներէն մէկը: Կենաց ծառի պաշտամունքը տարածուած է ամբողջ աշխարհի մէջ եւ իւրաքանչիւր մշակոյթ կը կրէ իր միջավայրին տեղական իւրայատկութիւնները: Առանձին վայրերու մէջ սրբացուած են նաեւ ծառերու տարբեր տեսակներ[1]:

Անհրաժեշտ է կատարելապէս ուսումնասիրել այն հասկացութիւնները, որոնք հիմք առած են բոյսերու ու ծառերու պաշտամունքին վրայ: Նախնադարեան մարդուն համար, իր շրջապատին մէջ, ամէն ինչ կը թուէր շնչաւոր, կենդանի. բացառութիւն չէին կազմեր նաեւ ծառերն ու բոյսերը: Ան կը հաւատար, որ ինչ որ զինք կը շրջապատէր, իրեն նման կը շնչէր, կը խօսէր, կը լսէր եւայլն: Մարդիկ ո՛չ միայն կը հաւատային, որ ծառերու ու բոյսերու մէջ հոգիներ կը բնակին, այլ՝ նոյնիսկ կը հաւատային անոնց շուքերուն: Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու Միսուրի նահանգի հովիտին տեղաբնիկները կը հաւատային, որ այնտեղ գտնուող հսկայական բրգաձեւ բարտիին շուքը ունի բանականութիւն. այդ շրջանի հնդիկները կը հաւատային, որ պատշաճ վարուելու պարագային, ծառին շուքը կրնայ օգնել իրենց գործերուն եւ զանազան նախաձեռնութիւններուն: Անոնք կը հաւատային, թէ իրենց պատահած դժբախտութիւնները պատճառ են բրգանման բարտիներու շուքերուն համապատասխան ուշադրութեան չդարձնելուն[2]: Այնտեղ կտրականապէս արգիլուած էր այդ ծառերը կտրել, իսկ եթէ մեծ գերաններու կարիք ունենային, ապա կ'օգտուէին միայն բնականօրէն տապալած ծառերէն: Վանիքա ցեղի բնակիչները կը հաւատային որ որոշ ծառեր՝ յատկապէս հնդընկոյզի արմաւենին, ունի հոգի, եւ անոր կու տային բնութեան մէջ մայրական բնութագրելի յատկանիշներ: Այդ արմաւենին կտրելը մեծ յանցանք կը համարուէր եւ կը նոյնացուէր մայրասպանութեան հետ: Կենդրոնական Ափրիկէի ժողովուրդները երկիւղով կը վարուէին բավոլի ծառատեսակին հետ, որուն հսկայական բուները ապշեցուցիչ չափերու կը հասնին: Անոնք կը հաւատային որ այս ծառերուն մէջ կ՛ապրին սրբազան հոգիներ (Աստուծոյ կացարաններ), եւ անոնք, որոնք կը փորձէին վնասել այդ ծառերը, կ՛արժանանային աստուածներու նզովքին: Եւ ի վերջոյ, ծանօթ է թէ հին հայերը կը հաւատային թէ սօսիի ծառերուն մէջ կ՚ապրէին իրենց նախնիքներուն հոգիները եւ ճակատագրական պահերու, գուշակութիւններ կ՚ընէին սօսիներու տերեւներուն խշրտուքէն:

Մարդոց այնքան կապուածութիւնը ծառերուն, կը յանգեցնէ այն եզրակացութեան, որ մարդը ծառը յաճախ կը տեղաւորէր իր աշխարհընկալման յարացոյցին մէջ:

Առասպելաբանութիւն[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կենաց ծառը, դիցաբանութեան մէջ, աշխարհի կեդրոնը կը խորհրդանշէ: Վերին եւ ստորին աշխարհներու հակադրութիւնը առասպելական հակադրութիւններուն ամէնէն տիրականն է: Այդ երկու աշխարհներուն միջեւ կապը կը ի այտ կու գայ տարբեր խորհրդանշաններով՝ երկինք հասնող նետեր, նիզակներ, թունաւոր անասուններ, աստիճաններ, իսկ ամենատարածուածը եւ համաշխարհայինը, որուն կը հանդիպինք հնագոյն գրեթէ բոլոր առասպելներուն մէջ՝ կենաց ծառն է: Անիկա կը յիշուի նաեւ «Պտղաբերութեան ծառ», «Իմաստութեան ծառ», իսկ աւելի ուշ արդէն «Մահուան ծառ», «Չարի ծառ», «Ստորերկրեայ թագաւորութեան ծառ» անուններով: Ուղիղ կամ ձեւափոխուած տարբերակներով Կենաց ծառը ի յայտ կու գայ նաեւ տարբեր աւանդութիւններու մէջ՝ սկսեալ պրոնզի դարէն (Եւրոպա եւ Մերձաւոր Արեւելք) մինչեւ մեր օրերը: Կենաց ծառին օգնութեամբ մարդու աշխարհընկալման եւ առասպելաբանութեան մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւեն տիեզերքի հիմնական գօտիները՝ վերին (երկնային), միջին (երկրային) եւ ստորին (անդրիշիմեան) թագաւորութիւն ըմբռնումները, ժամանակային պատկերացումները՝ անցեալը, ներկան եւ ապագան, ինչպէս նաեւ մարմնի երեք մասերը՝ գլուխ, իրան, ոտքեր: Կենաց ծառի ուղղահայեաց բաժանման պարագային առանձին տեղ ունին ստորին (արմատները), միջին (բուն) եւ վերին (սաղարթ) հատուածները:

Կենաց ծառի եռամասնութիւնը կ'երեւի բոլոր երեւոյթներու՝ առաւել եւս կենդանական աշխարհի նկարագրութիւններուն մէջ. առասպելաբանական վերնամասի՝ ճիւղերուն կը համապատասխանեն թռչունները, միջնամասին՝ բունին, սմբակաւորները, ստորին մասին՝ արմատներուն՝ սողունները եւ ձուկերը, երբեմն նաեւ արջը: Ոչ յաճախ ծիսական գրութիւններու մէջ կը յիշատակուի անբնական ձեւով աճած ծառը՝ որ կը կապուի անդրաշխարհին հետ. ատիկա կը խորհրդանշէ, թէ բոլոր յարաբերութիւնները «ծուռ են» վերին եւ միջին աշխարհներուն հետ համեմատելով (ողջը կը դառնայ մահացած, տեսանելի՝ անտեսանելի եւայլն):

Մշակութային տարբեր պատկերացումներ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Կենաց ծառի պատկերացումները կը տարբերին զանազան մշակոյթներու մէջ: Այսպէս, օրինակ՝ Կենաց ծառը երբեմն կը ներկայացուի իբրեւ իսկական կեանքի պահապան եւ ճակատագիրի տիրակալ: Ըստ եաքութներու հաւատալիքներուն, «երկրի ոսկէ պորտին» մէջ կ'աճի ութ ճիւղերով ծառ մը՝ որ որոշակիօրէն նախնական դրախտն է, ուր ծնած է առաջին մարդը եւ կերակրուած՝ կնոջ կաթով:

Նմանատիպ նիւթի կը հանդիպինք Հին Արեւելքի, ինչպէս նաեւ Հին Հնդկաստանի մէջ, ուր Եըման՝ առաջին մարդը, ընտիր ծառին տակ կ՚արբենայ աստուածներու հետ, իսկ Իրանի մէջ՝ Եըման, Կենաց ծառին վրայ անմահութիւն կը խոստանայ մարդոց եւ անասուններուն: Կոլտինները, տոլկանները եւ տունգուսները կը պատմեն որ երախաներու հոգիները՝ մինչեւ իրենց ծնունդը, կը հանգստանան տիեզերական ծառի ճիւղերուն հետ, ուր անոնց ետեւէն կու գան շամանները[3]:

Կենաց ծառը յատուկ նշանակութիւն ունի շամաններուն համար. անոնք անոր փայտէն կը պատրաստեն իրենց դահիրանը: Բարձրանալով ծիսական ցարասիին վրայ՝ անոնք ինենք զիրենք կը համարեն Կենաց ծառին գագաթը: Տիեզերական կենաց ծառը կ'երկարի երկրին մէջտեղէն (անոր «պորտի»ն վրայէն), իսկ անոր ճիւղերը կը դպչին Բաց Ուլկենի պալատին: Ալպանական թաթարներու առասպելին համաձայն, երկաթէ լերան գագաթին կ'աճի եօթը ճիւղերով ճերմակ ցարասի մը:

Մոնկոլները իրենց ծառը կը պատկերացնեն քառակողմ բուրգի տեսքով. կեդրոնը՝ ծառն է, ինչպէս նաեւ կենաց սիւնը, որ աստուածներուն կը ծառայէ իբրեւ ցից՝ ձիերը կապելու համար: Վասիւկանական խանդերը կը հաւատան որ կենաց ծառերուն վերնամասը կը հպի երկինքին, իսկ արմատները կը հասնին Ադա: Ըստ սիպերեան թաթարներու հաւատալիքներուն՝ Ադայի մէջ կը գտնուի կենաց ծառի կրկնօրինակը: Իրլէ խանի պալատին առջեւ կ'աճին 9 եղեւնիներ՝ իրենց արմատներով (ըստ որոշ տարբերակներու 10 եղեւնիներ), որոնց բունին նստած է մեռելներու թագաւորը, ուր նաեւ անոր որդիները կը կապէին իրենց ձիերը: Կոլտերուն համար երեք կենաց ծառ կայ. մէկը՝ երկինքը (մարդոց հոգիները թռչուններու պէս կը նստին անոնց ճիւղերուն, սպասելով երկիր վերադարձին, որպէսզի տեղաւորուին նոր երեխաներու մէջ), երկրորդը՝ երկրի վրայ է, իսկ երրորդը՝ Ադայի մէջ:

Մոնկոլներուն յայտնի է շամպու ծառը, որուն արմատները կը հասնին Սումեր լերան հիմքը, իսկ սաղարթը փռուած է անոր գագաթին. աստուածները կ'օգտուին այդ ծառին բարիքներէն, իսկ հրեշտակները լերան ծերպերուն մէջ թաքնուած կը մնան, նախանձով հետեւելով աստուածներուն: Նոյնանման առասպելի կը հանդիպինք նաեւ կալմիկներու եւ պուրյաթներու քով[4]:

Խեթական ծիսական արարողութիւններուն մէջ, մեռնող եւ յարութիւն առնող աստուծոյ՝ Տելեպինուսին առջեւ կանգնած է մշտադալար ծառ մը՝ ուռի մը: «eia» ուռենի[5]:

Ըստ էութեան՝ կենաց ծառի խորհրդաբանութիւնը շատ նման է «կենդրոնական լերան» խորհրդաբանութեան հետ: Երբեմն երկու խորհրդանշաններն ալ կը համընկնին, սակայն անոնք հիմնականին մէջ հանդէս կու գան որպէս իրար ամբողջացնող: Երկուքն ալ կը հանդիսանան Տիեզերքի անիւի (համաշխարհային սիւնի եւայլն) առասպելաբանական բաղադրիչներ:

Հնագոյն որոշ աւանդութիւներու մէջ կենաց ծառը պատկերացուած է իբրեւ կանացի սկիզբ, որուն հետ կապուած են այն անասունները որոնք կը համընկնին ծառին միջնամասին հետ եւ կը համարուին սերնդագործութեան միջոցներ (խեթական մէկ գրութեան մէջ կ'ըսուի որ ծառին հետ «պառկած են» առիւծը, ընձառիւծը, իսկ արջը անոնց վրայ ցատկած է): Կենաց ծառին հետ սերտօրէն կապուած են այն գրութիւնները, որոնց մէջ յիշատակուած են.

Կաբալաստիկան Կենացի ծառ
  • Աստուածուհիներ, որոնք կեանք կու տան,
  • Կենաց հեղուկը կամ կերակուրը՝ աստուածուհիին կեանքի կաթը, որ տղամարդուն կեանք կու տայ,
  • Սրբազան ամուսնութիւններու բազմաթիւ տեսակներ[6]:

Գերագոյն աստուածուհիներու եւ կենաց ծառի միջեւ զուգահեռներ եղած են նաեւ Եգիպտոսի մէջ: Եգիպտոս մէկ բարձրաքանդակ պատկերն է Խաստորին՝ կենաց ծառը, որ ուտելիք եւ խմելիք կու տայ մահացած հոգիներուն, կ'ապահովէ նաեւ կեանքի յարատեւութիւնը: Պատկերին մէջ կը տեսնենք մեռած հոգիին սնունդ տուող աստուածուհիին ձեռքը՝ լի բարիքներով, ծառէն սկիզբ առած անոր գլուխը եւ ուսերը: Առհասարակ առաջին ծառը սերտօրէն կապուած է լուսնի պաշտամունքին հետ: Այսպիսով, կենաց ծառը կը համարուի բոլոր հիասքանչ ծառերու նախատիպը, որ կը վերակենդանացնէ մահացածները, կը բուժէ հիւանդները, կը վերադարձնէ երիտասարդութիւնը եւ այսպէս շարունակ: Այսպէս, օրինակ՝ Օշադի լերան վրայ կան չորս հիասքանչ բոյսեր, անոնցմէ մէկը անգին ծառ է, որ յարութիւն կու տայ մահացածներուն, միւսը՝ վէրքերէն կը հեռացնէ նիզակները, ուրիշ մըն ալ կը բուժէ վէրքերը: Մրիտա սամջիուանի բոյսը, որ յարութիւն կու տայ մեռելներուն, անկասկած ամէնէն արժէքաւորն է: Սակայն կայ նաեւ «Մեծ բոյս»՝ սամդխանին, որ ունի մահացած մարմնի մասերը միացնելու յատկութիւն: Չինական առասպելները կը պատմեն կղզիի մը մասին, ուրկէ ագռաւները կը բերեն խոտ մը, որ կը վերադարձնէ իրենց ռազմիկներուն կեանքը, որոնք մահացած են նոյնիսկ երեք օր առաջ: Միեւնոյն հաւատալիքը գոյութիւն ունի նաեւ Իրանի մէջ: Մահացածներուն կեանքը փրկող խոտը կը գտնուի գրեթէ բոլոր եւրոպական առասպելներուն մէջ, եւ յայտնի է հռովմէական աղբիւրներէ: Ըստ առասպելին, երբ Սողոմոն թագաւոր կը խնդրէ թագուհիէն իրեն անմահութիւն տալ, թագուհին անոր կը պատմէ բոյսի մը մասին, որ կարելի է գտնել ժայռերու ծերպերուն մէջ: Սողոմոն կը հանդիպի «զառամեալ ծերունիի մը, որուն ձեռքն էր այդ բոյսը, եւ վերջինս զայն հնազանդօրէն կու տայ Սողոմոնին»: Հետաքրքրական է նաեւ այն, որ մինչեւ այն ատեն որ բոյսը կը գտնուէր ծերունիին ձեռքը, ան չէր մահանար: Այդ բոյսը կու տար միայն անմահութիւն, այլ ոչ թէ երիտասարդութիւն[7] :

Կենաց ծառը տարբեր մշակոյթներու մէջ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

Սարդուր Բ. թագաւոր կենաց ծառի մօտ(ասորական բարձրաքանդակ)
Կենաց ծառը սասանեան արուեստին մէջ
Կենաց ծառ Տերւիշի գերեզմանաքարին վրայ, Գոնիա
Կենաց ծառ, 11-րդ դար՝ Շուէտ
Եգիպտական Կենաց ծառ

Ծանօթագրութիւններ[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]

  1. Ֆրեզեր Ջ. Ոսկե Ճյուղը, Ե., 1989, էջ 34.
  2. Ֆրեզեր Ջ. Ոսկե Ճյուղը, Ե., 1989, էջ 38.
  3. Элиаде М. Очерки сравнительного религиоведения, М, 1999.c. 145.
  4. Элиаде М. Очерки сравнительного религиоведения, М, 1999.c. 314-315.
  5. Мифы Народов Мира, тт. 1-2, М., 1991-1992 (Древо Жизни, Древо Мировое) c. 165-166.
  6. Мифы Народов Мира, тт. 1-2, М., 1991-1992 (Древо Жизни, Древо Мировое) c.189.
  7. Элиаде М., Шаманизм и архаические техники экстаза, Киев: «София», 2000. - 480 с.// Перевод с английского: К.Богуцкий, В.Трилис. [1].
Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական համառօտ հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։ CC-BY-SA-icon-80x15.png