Կարմիր վանք (Քեսուն)

Քեսունի Կարմիր վանք, կը գտնուի Կիլիկիոյ Սեւ լերան վրայ։ Եղած է հայ իշխան Գող Վասիլի` 1082-1112 թուականներուն ստեղծած հայկական իշխանութեան հոգեւոր կեդրոնը, 1105-16 թուականներուն` կաթողիկոսանիստ։

Նկարագրութիւն

Հայաստանէն արտագաղթած վանականներու ուժերով, Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ գործած է բարձրագոյն դպրոց։ Գրիգոր Բ. Վկայասէր կաթողիկոսը իշխան Գող Վասիլի եւ անոր կնոջ հրաւէրով կեանքի վերջին տարիները անցուցած է Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ, ուր ալ 1105 թուականին վախճանած է ու մեծ շուքով թաղուած։ Անոր յաջորդը՝ Բարսեղ Ա. Անեցին, իր աթոռը հաստատած է Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ՝ 1105 թուականին կաթողիկոսարանը Անիէն այստեղ տեղափոխելով։ 1112 թուականին Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ թաղուած է նաեւ իշխան Գող Վասիլը։ Բարսեղ Ա. կաթողիկոսը Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ ժողով գումարած է եւ Քեսունի իշխանութիւնը յանձնած է ծագումով Կամսարական Վասիլ Տղայ իշխանին։

1113 թուականին վախճանած է Բարսեղ Ա. Անեցին եւ կաթողիկոս ընտրուած է Գրիգոր Գ. Պահլաւունին։ Այս ընտրութեան հակառակ, Աղթամարի վանքի եպիսկոպոս Դաւիթ Ա. Արծրունին համախոհներու օգնութեամբ հռչակուած է կաթողիկոս։ Նոյն 1113 թուականին Քեսունի Կարմիր վանքին մէջ հրաւիրուած է Հայաստանի 2500 եպիսկոպոսներու, վարդապետներու, վանահայրերու Սեւ Լերան եկեղեցական ժողովը, որ բանադրած է Աղթամարի աթոռի ոտնձգութիւնը։ 1114 թուականին երկրաշարժէն Սամոսատի եւ Մարաշի հետ վնասուած են նաեւ Սեւ լերան վանքերը։

1116 թուականին Եդեսիոյ կոմս Բալդուինը իր իշխանութեան տակ առած է Քեսունի իշխանութիւնը, եւ նոյն թուականին Գրիգոր Գ. Պահլաւունի կաթողիկոսը աթոռը տեղափոխած է աւելի ապահով Ծովք դղեակը։

Քեսունի Կարմիր վանքի վարդապետարանը շարունակած է գործել։ Այնտեղ աշխատած է ժամանակագիր Մատթէոս Ուռհայեցին, որ վանքին մէջ աւարտած է իր «Ժամանակագրութիւնը»։ Այստեղ սորված է նաեւ առակագիր եւ իրաւագէտ Ժամանակագրութիւնը։ Ըստ Մատթէոս Ուռհայեցիի, 1136 թուականին Սուլթան Մահմուտը յարձակած է Քեսունի Կարմիր վանքին վրայ, հրդեհած է վանքի շինութիւնները, ջարդած խաչերը, պատարագամատոյց սեղանն ու քանդակազարդ դուռը, կողոպտած սպասքը։

Քեսունի Կարմիր վանքը անկում ապրած է 16-17-րդ դարերուն, շատ անգամներ կողոպտուած է, իսկ 18-19-րդ դարերուն բռնագրաւած են հողերը։ Յովհաննէս վարդապետ Գառնեցին 1849 թուականին փորձած է վերակենդանացնել վանքը, սակայն ապարդիւն։ Քեսունի Կարմիր վանքը մնացած է որպէս ուխտավայր: Հռոմկլայի Սուրբ Ներսէս Շնորհալի վանքը ուխտի գացողները աւանդաբար կանգ առած են լքուած Քեսունի Կարմիր վանքին մօտ եւ մատաղ ու Պատարագ մատուցած են։

Քեսունի Կարմիր վանքի մեծաքանակ ձեռագիր մատեանները, որոնք պահպանուած են Քեսուն քաղաքի հայկական եկեղեցւոյ մէջ, ոչնչացած են 1915 թուականին, Հայոց Ցեղասպանութեան պատճառով։

Վանքը կրթութեան բարձրագոյն կեդրոն

12-րդ դարու առաջին տասնամեակներուն Քեսունի Կարմիր վանքը հռչակուած է որպէս կրթական բարձրագոյն կեդրոն, ուր ուսանելու եկած են ողջ Հայաստանէն։ Վանքին մէջ պատրաստուած են բազմակողմանի կրթուած եւ կրօնական բարձր նկարագիր ունեցող վարդապետներ։ Այստեղ ուսուցանած են Սուրբ Գիրք, կրօնի եւ եկեղեցւոյ պատմութիւն, տոմարագիտութիւն, երաժշտութիւն, գրչութեան արուեստ եւ այլն։ Ռաբունապետ Ստեփանոս Մանուկ վարդապետը եղած է 12-րդ դարու Հայաստանի կրթութեան եւ եկեղեցական բարեկարգման եռանդուն ու արդիւնաւէտ գործիչ։ Քեսունի Կարմիր վանքի վարդապետարանի ամենանշանաւոր սանը եղած է Ս. Ներսէս Շնորհալին։