Խրխզիստան

Խրխզիստան
Ղրղզստանի դրոշ?	Զինանշանը
;	;
Կը ներառնէ	Բիշքեկ?
Պետական լեզու	ղրղզերեն?
Մայրաքաղաք	Բիշքեկ?
Օրէնսդիր մարմին	Supreme Council?
Երկրի ղեկավար	Սադիր Ժապարով?
Կառավարութեան ղեկավար	Սոորոնբայ Ջեենբեկով?, Sapar Isakov?, Մուհամեդկալի Աբիլգազիև?, Kubatbek Boronov?, Սադիր Ժապարով?, Artyom Novikov?, Ulukbek Maripov?, Ulukbek Maripov?, Akylbek Japarov? և Adylbek Kasymaliev?
Ազգաբնակչութիւն	7 281 800 մարդ (1 Յունուար 2025)
Օրհներգ	Ղրղզստանի ազգային հիմն?
Կարգախօս	Oasis on the Great Silk Road և Gwerddon ar y Ffordd Sidan Ysblennydd
Հիմնադրուած է	1991 թ.
Արժոյթ	Ղրղզական սոմ?
Ժամային համակարգ	UTC+6?
Հեռաձայնային համակարգ	+996
Համացանցի յղում	.kg?
Մարդկային ներուժի զարգացման թիւ	0,692
	Lua–ի սխալ՝ expandTemplate: template "ref-ky" does not exist։

Խրխզիստան կամ Խրխզական Հանրապետութիւն,^[3] Կեդրոնական Ասիայի մէջ գտնուող ցամաքէ շրջապատուած երկիր մըն է, որ կը գտնուի Տիեն Շան եւ Փամիր լեռնաշղթաներուն մէջ: Հիւսիսէն կը սահմանակցի Ղազախստանի, արեւմուտքէն Ուզպեքիստանի, հարաւէն Տաճիկիստանի, եւ արեւելքէն ու հարաւ-արեւելքէն Չինաստանի հետ:^[4]^[5]^[6] Պիշքեքն է մայրաքաղաքն ու ամէնամեծ քաղաքը: Խրխզ ազգաբնակիչները կը կազմեն երկրին 7 միլիոնէ աւելի բնակչութեան մեծամասնութիւնը, որմէ ետք կան Ուզպեքներու եւ Ռուսերու նշանակալի փոքրամասնութիւններ:^[7]

Խրխզիստանի Պատմութիւնը^[8]

Խրխզիստանի պատմութիւնը կ’ընդգրկէ զանազան մշակոյթներ եւ կայսրութիւններ։ Թէեւ իր լեռնային բարձր դիրքին պատճառով աշխարհագրականօրէն մեկուսացած է, սակայն Խրխզիստանը գտնուած է քանի մը քաղաքակրթութիւններու խաչմերուկին վրայ՝ իբրեւ Մետաքսի Ճամբու եւ այլ առեւտրական ուղիներու մաս։ Յաջորդական ցեղերու եւ տոհմերու բնակավայր հանդիսացող Խրխզիստանը պարբերաբար ինկած է աւելի մեծ տիրապետութիւններու տակ, ինչպէս օրինակ՝ թրքական քոչուորները, որոնք իրենց ծագումը կը կապեն թրքական բազմաթիւ պետութիւններու։ Անիկա նախ հաստատուած է իբրեւ Ենիսէյի Ղրղըզական Խանութ։ Յետագային՝ ԺԳ. դարուն, Խրխզիստանը նուաճուած է Մոնկոլական Կայսրութեան եւ մոնկոլական քանի մը հարստութիւններու կողմէ․ անիկա վերագտած է իր անկախութիւնը, սակայն աւելի ուշ ներխուժման ենթարկուած է Զունկարական Խանութի կողմէ։ Քինկ (Qing) հարստութեան կողմէ իրագործուած Զունկարական ցեղասպանութենէն ետք, ղրղըզներն ու ղփչաղները կազմած են Քոքանտի Խանութեան անբաժան մասը։

1876-ին Խրխզիստանը մաս կազմած է Ռուսական Կայսրութեան, իսկ 1936-ին կազմաւորուած է Ղրղըզական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւնը՝ իբրեւ Խորհրդային Միութեան անդամ հանրապետութիւն։ ԽՍՀՄ-ի մէջ Միխայիլ Կորպաչովի ժողովրդավարական բարեփոխումներէն ետք, 1990-ին անկախութեան կողմնակից թեկնածու Ասքար Աքայեւը ընտրուած է նախագահ։ 31 Օգոստոս 1991-ին Խրխզիստանը յայտարարած է իր անկախութիւնը ԽՍՀՄ-էն եւ հաստատուած է ժողովրդավարական կառավարութիւն։ Խրխզիստանը ձեռք բերած է ազգային պետութեան ինքնիշխանութիւն 1991-ին՝ Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք։

Արդի Շրջան եւ Միջազգային Յարաբերութիւններ^[9]

Անկախութենէն ետք, Խրխզիստանը պաշտօնապէս միացեալ (unitary) նախագահական հանրապետութիւն էր։ Կակաչներու Յեղափոխութենէն ետք անիկա դարձաւ միացեալ խորհրդարանական հանրապետութիւն, սակայն աստիճանաբար զարգացուց գործադիր նախագահի պաշտօնը եւ կառավարուեցաւ իբրեւ կիսանախագահական հանրապետութիւն՝ նախքան 2021-ին նախագահական համակարգին վերադառնալը։ Իր գոյութեան ընթացքին երկիրը շարունակած է դիմագրաւել ցեղային բախումներ, ապստամբութիւններ, տնտեսական դժուարութիւններ, անցումային կառավարութիւններ եւ քաղաքական հակամարտութիւններ։

Խրխզիստանը անդամ է հետեւեալ կազմակերպութիւններուն․

Անկախ Պետութիւններու Համագործակցութիւն (ԱՊՀ)
Եւրասիական Տնտեսական Միութիւն
Հաւաքական Անվտանգութեան Պայմանագիրի Կազմակերպութիւն (ՀԱՊԿ)
Շանհայի Գործակցութեան Կազմակերպութիւն
Իսլամական Գործակցութեան Կազմակերպութիւն
Եւրոպայի Անվտանգութեան եւ Գործակցութեան Կազմակերպութիւն (ԵԱՀԿ)
Թրքական Պետութիւններու Կազմակերպութիւն
«Թիւրքսոյ» (Türksoy) համայնք եւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն (ՄԱԿ)։

Անիկա զարգացող երկիր է եւ Մարդկային Զարգացման Համաթիւին (HDI) մէջ կը գրաւէ 117-րդ դիրքը։ Խրխզիստանի անցումային տնտեսութիւնը գլխաւորաբար հիմնուած է չինական ապրանքներու վերարտահանման եւ ոսկիի արտադրութեան վրայ։ Երկիրը կը հաւասարակշռէ իր միջազգային առեւտրական պարտաւորութիւնները իբրեւ Առեւտուրի Համաշխարհային Կազմակերպութեան (ԱՀԿ) անդամ 1998-էն ի վեր, եւ տարածաշրջանային համարկումը՝ Եւրասիական Տնտեսական Միութեան (ԵՏՄ) միջոցով, որուն անդամակցած է 2015-ին։ Նաեւ, խորհրդարանականներու պատուիրակութիւն մը ներկայացուած է Եւրոպայի Խորհուրդի Խորհրդարանական Վեհաժողովին մէջ։

Բնակչութիւն

Տարի	Բնակչութիւն
2009	5 362 800 մարդ
2016	6 000 000 մարդ

Տարի	Բնակչութիւն
2017	6 201 500 մարդ	^[10]
2021	6 694 200 մարդ	^[11]

Տարի	Բնակչութիւն
2025	7 281 800 մարդ	^[1]

Ծանօթագրութիւններ

1 2 Resident population as of the beginning of the year - Open Data - Statistics of the Kyrgyz Republic
↑ Human Development Report — Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագիր, 2022.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q161718'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1185686'></a>
↑ Article 1 of the Constitution of the Kyrgyz Republic states: "1. Kyrgyzstan (Kyrgyz Republic)...". «2021–жылдын 5-майындагы Кыргыз Республикасынын Конституциясы (2021–жылдын 11-апрелиндеги референдумда (бүткүл элдик добуш берүүдө) кабыл алынган»
↑ «Constitution of the Kyrgyz Republic»։ CIS Legislation։ արտագրուած է՝ 31 December 2021
↑ «Kyrgyzstan Constitution»։ Constitution Net։ արտագրուած է՝ 31 December 2021
↑ «Constitution of the Kyrgyz Republic»։ Legislationline։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 21 January 2022-ին։ արտագրուած է՝ 31 December 2021
↑ «Total population by nationality – Open Data – Statistics of the Kyrgyz Republic»։ National Statistics Committee of the Kyrgyz Republic։ արտագրուած է՝ 2023-02-07
↑ (անգլերեն) Kyrgyzstan, 2026-03-16, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kyrgyzstan&oldid=1343822443, վերցված է 2026-03-18
↑ (անգլերեն) Kyrgyzstan, 2026-03-16, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kyrgyzstan&oldid=1343822443, վերցված է 2026-03-18
↑ Համաշխարհային բանկի տվյալների բազա — Համաշխարհային Դրամատուն.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21540096'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7164'></a>
↑ Համաշխարհային բանկի տվյալների բազա — Համաշխարհային Դրամատուն.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21540096'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7164'></a>

[[https://stat.gov.kg/en/opendata/category/39/_Resident_population_as_of_the_beginning_of_the_year_-_Open_Data_-_Statistics_of_the_Kyrgyz_Republic]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-1] 1 2 Resident population as of the beginning of the year - Open Data - Statistics of the Kyrgyz Republic

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q10870555"_data-entity-id="Q1185686">[https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index#/indicies/HDI_Human_Development_Report]<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:d:Q161718|Միավորված_ազգերի_կազմակերպության_զարգացման_ծրագիր]],_2022.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q161718"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1185686"></a></div>-2] Human Development Report — Միավորված ազգերի կազմակերպության զարգացման ծրագիր, 2022.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q161718'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1185686'></a>

[3] Article 1 of the Constitution of the Kyrgyz Republic states: "1. Kyrgyzstan (Kyrgyz Republic)...". «2021–жылдын 5-майындагы Кыргыз Республикасынын Конституциясы (2021–жылдын 11-апрелиндеги референдумда (бүткүл элдик добуш берүүдө) кабыл алынган»

[4] «Constitution of the Kyrgyz Republic»։ CIS Legislation։ արտագրուած է՝ 31 December 2021

[5] «Kyrgyzstan Constitution»։ Constitution Net։ արտագրուած է՝ 31 December 2021

[6] «Constitution of the Kyrgyz Republic»։ Legislationline։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 21 January 2022-ին։ արտագրուած է՝ 31 December 2021

[National_Statistics_Committee_of_the_Kyrgyz_Republic-7] «Total population by nationality – Open Data – Statistics of the Kyrgyz Republic»։ National Statistics Committee of the Kyrgyz Republic։ արտագրուած է՝ 2023-02-07

[8] (անգլերեն) Kyrgyzstan, 2026-03-16, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kyrgyzstan&oldid=1343822443, վերցված է 2026-03-18

[9] (անգլերեն) Kyrgyzstan, 2026-03-16, https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kyrgyzstan&oldid=1343822443, վերցված է 2026-03-18

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q8513_citetype_Q27031827"_data-entity-id="Q21540096">[https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL_Համաշխարհային_բանկի_տվյալների_բազա]<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:d:Q7164|Համաշխարհային_Դրամատուն]].</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q21540096"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q7164"></a></div>-10] Համաշխարհային բանկի տվյալների բազա — Համաշխարհային Դրամատուն.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21540096'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7164'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q8513_citetype_Q27031827"_data-entity-id="Q21540096">Համաշխարհային_բանկի_տվյալների_բազա<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:d:Q7164|Համաշխարհային_Դրամատուն]].</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q21540096"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q7164"></a></div>-11] Համաշխարհային բանկի տվյալների բազա — Համաշխարհային Դրամատուն.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q21540096'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q7164'></a>

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]