Խորհրդային Գիտութիւններու Ակադեմիա
Խորհրդային Միութեան Գիտութիւններու Ակադեմիան 1925-էն մինչեւ 1991 Խորհրդային Միութեան բարձրագոյն գիտական հաստատութիւնն էր։
Անիկա կը համախմբէր երկիրին յառաջատար գիտնականները եւ ուղղակիօրէն ենթակայ էր Խորհրդային Միութեան Նախարարներու Խորհուրդին (մինչեւ 1946՝ Խորհրդային Միութեան Ժողովրդական Կոմիսարներու Խորհուրդին)։
1991-ին, Ռուսական Խորհրդային «Ֆետերաթիւ Սոցիալիստական Հանրապետութեան» նախագահին հրամանագիրով, Խորհրդային Միութեան Գիտութիւններու Ակադեմիոյ հիման վրայ կը հիմնադրուի Ռուսական Գիտութիւններու Ակադեմիան։
Պատմութիւն
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]Խորհրդային Միութեան Գիտութիւններու Ակադեմիոյ հիմնադրութիւնը
[Խմբագրել | Խմբագրել աղբիւրը]
Խորհրդային Միութեան Գիտութիւններու Ակադեմիան կը հիմնադրուի 27 Յուլիս 1925-ին՝ Խորհրդային Միութեան Կեդրոնական Գործադիր Կոմիտէի եւ Ժողովրդական Կոմիսարներու Խորհուրդի որոշումով՝ Ռուսական Գիտութիւններու Ակադեմիոյ հիման վրայ (որ մինչեւ Փետրուարեան յեղափոխութիւնը կը կոչուէր Կայսերական Սեն Փեթերսպուրկի Գիտութիւններու Ակադեմիա)։
Խորհրդային Ռուսաստանի առաջին տարիներուն, Գիտութիւններու Ակադեմիան նոր իշխանութիւններուն կողմէ կը դիտուէր որոշ վերապահութեամբ՝ իբրեւ փակ եւ ընտրանի գիտական հաստատութիւն։ Սակայն 1918-ին, արդէն «Կայսերական»էն «Ռուսական» վերանուանուած ակադեմիոյ ղեկավարութեան հետ բանակցութիւններէ ետք, կը սկսի համագործակցութիւնը նոր իշխանութիւններուն հետ։ Ակադեմիոյ տնտեսական բաժինը կը յանձնուի «Ժողովրդական Լուսաւորութեան Կոմիսարիատ»ին եւ «Գիտնականներու Կեանքի Բարելաւման Կեդրոնական Յանձնաժողովին»։ 1925-ին, հանդիսաւոր կերպով կը նշուի անոր հիմնադրութեան 200-ամեակը, եւ այդ առիթով կ'ընդունուի նոր կանոնադրութիւն մը։
Խորհրդային Միութեան Գիտութիւններու Ակադեմիոյ առաջին նախագահը կ'ըլլայ յայտնի երկրաբան գիտնական Ալեքսանտր Քարպինսքին, որ մինչ այդ կը գլխաւորէր Ռուսական Գիտութիւններու Ակադեմիան։
Նախկինին անկախ գործող Ակադեմիոյ նկատմամբ պետական եւ կուսակցական վերահսկողութիւն հաստատելու փորձերը կը սկսին 1920-ականներու կէսերէն։ 1925-ին, Ակադեմիան կ'ենթարկուի Խորհրդային Միութեան Ժողովրդական Կոմիսարներու Խորհուրդին, իսկ 1928-ին իշխանութիւններու ճնշման տակ անոր կազմին մէջ կ'ընտրուին նոր քոմիունիստ անդամներ։
Յունուարի 1929-ին, ակադեմիկոսները կը մերժեն Ակադեմիոյ անդամ ընտրել երեք քոմիունիստ թեկնածուները՝ Վլատիմիր Ֆրիչէն, Նիկոլայ Լուքինը եւ Աբրամ Տեպորինը։ Սակայն արդէն Փետրուարին, իշխանութիւններու ուժեղ ճնշման պայմաններուն տակ, կը ստիպուին վերատեսութեան ենթարկել իրենց որոշումը։
1929-ին կառավարութիւնը Լենինկրատ կը գործուղէ Եուրի Փետրովիչ Ֆիկատներին գլխաւորած յանձնաժողով մը՝ Ակադեմիան «մաքրագործելու» նպատակով։ Յունիսէն մինչեւ Դեկտեմբեր, անոր որոշումով, Գիտութիւններու Ակադեմիայէն ազատ կ'արձակուին 128 աշխատակից (960-էն) եւ 520 աշխատակից (830-էն)։
Հոկտեմբերի 1929-ին, Ակադեմիոյ մշտական քարտուղարի պաշտօնէն կը հեռացուի Սերգէյ Օլտենպուրկը, որ կը պաշտպանէր Ակադեմիոյ անկախութիւնը։ Այս դէպքերէն ետք, կուսակցական եւ պետական մարմինները ամբողջական վերահսկողութիւն կը հաստատեն Ակադեմիոյ վրայ։
Կ'ընտրուի Ակադեմիոյ նոր նախագահութիւն։ Դեռ անկէ առաջ՝ 1929-ի Փետրուար 25-ին, Քաղբիւրոն յատուկ որոշումով սահմանած էր, որ Ալեքսանտր Քարպինսքին պիտի շարունակէր պաշտօնավարել իբրեւ նախագահ, Գլէպ Քրժիժանովսքին, Նիկոլայ Մառը եւ Վլատիմիր Քոմարովը՝ փոխնախագահներ, իսկ Վեաչեսլաւ Վոլկինը՝ մշտական քարտուղար։ Այսպիսով, առաջին անգամ ըլլալով, Ակադեմիոյ ղեկավար կազմը ուղղակի կը նշանակուի բարձրագոյն կուսակցական մարմինին կողմէ, ապա ձեւականօրէն կը հաստատուի Ընդհանուր ժողովին կողմէ, ինչ որ հետագային կը դառնայ ընդունուած գործելակերպ։
Դեկտեմբեր 1929-էն մինչեւ Դեկտեմբեր 1930, «Ակադեմիական գործ» անունով յայտնի դարձած քաղաքական գործին շրջանակներուն մէջ, կը ձերբակալուին 100-է աւելի մարդ, գլխաւորաբար մարդասիրական գիտութիւններու մասնագէտներ, յատկապէս պատմաբաններ։
Փետրուար 1930-էն Ապրիլ կը մշակուի եւ կը հաստատուի Ակադեմիոյ նոր կանոնադրութիւնը։ Անոր նախագիծը պատրաստելու գործը կը վստահուի գիտական յանձնաժողովի մը, որ հաստատուած էր Խորհրդային Միութեան Կեդրոնական Գործադիր Կոմիտէի Գիտնականներու եւ Կրթական Հաստատութիւններու Կառավարման Յանձնաժողովի լիագումար նիստին կողմէ, որ կը գլխաւորէր Վեաչեսլաւ Վոլկինը։ Կանոնադրութիւնը կազմող եւ Ակադեմիան վերակազմակերպող յանձնաժողովին առաջին նիստը տեղի կ'ունենայ 28 Փետրուար 1930-ին։ Նոր կանոնադրութեան նախագիծը կը քննարկուի եւ կը հաստատուի Ակադեմիոյ նիստերուն ընթացքին՝ 31 Մարտէն մինչեւ 5 Ապրիլ 1930, եւ նոյն առիթով կը հաստատուի նաեւ Ակադեմիոյ 1931-1932 թուականներու առաջին աշխատանքային ծրագիրը։ Կանոնադրութիւնը վերջնականապէս կ'ընդունուի 4 Ապրիլ1930-ին՝ Ընդհանուր ժողովին կողմէ[1]։
1930-ին, Խորհրդային կառավարութեան վերակազմակերպման հետեւանքով, Գիտութիւններու Ակադեմիան կը փոխանցուի Խորհրդային Միութեան Կեդրոնական Գործադիր Կոմիտէի ենթակայութեան[2]։
14 Դեկտեմբեր 1933-ին, Խորհրդային Միութեան Կեդրոնական Գործադիր Կոմիտէի հրամանագիրով՝ «Խորհրդային Միութեան Գիտութիւններու Ակադեմիան Խորհրդային Միութեան Ժողովրդական Կոմիսարներու Խորհուրդի իրաւասութեան փոխանցելու մասին», Ակադեմիան կ'ենթարկուի Ժողովրդական Կոմիսարներու Խորհուրդին։ Մինչ այդ ան կը գտնուէր Կեդրոնական Գործադիր Կոմիտէի Գիտնականներու եւ Կրթական Հաստատութիւններու Կառավարման Յանձնաժողովի ենթակայութեան տակ։