Խորանաշատի Գրչութեան Կեդրոն

Աւետարան, գրիչ՝ Մելքիսեթ, Խորանաշատի վանք, 1477։

Խորանաշատի գրչութեան կեդրոնը ԺԲ. դարուն, Տաւուշի գաւառի համանուն վանքին մէջ (այժմ՝ Շամշատինի շրջանի Չինարի գիւղի վերին մասը), Վանական վարդապետին ջանքերով հիմնադրուած է։ Հոն գրի առնուած են՝ «Հարցմունք եւ Պատասխանիքս», «Մեկնութիւն Յոբայ» եւ այլն ձեռագիրները:

Վանականին աշակերտած են նշանաւոր պատմիչներ՝ Կիրակոս Գանձակեցին, Վարդան Արեւելցին, Մաղաքիան, Ստեփանոս Աղթամարցին եւ ուրիշներ, որոնք եկած են «առ նա ուսման աղագաւ ոչ միայն վարդապետական բանի, այլ ամենայն կեանք նորա եւ շարժումն անգիր օրէնք էին տեսողացն» (Կիրակոս Գանձակեցի, «Պատմութիւն Հայոց», 1961, էջ 218)։

Վանականէն ետք դպրոցը գլխաւորած են անոր ազգականներ՝ Գրիգորիս եւ Պօղոս վարդապետները։

ԺԲ. դարու սկիզբը այստեղ ընդօրինակուած են՝ գրիչ՝ Սարգիս Նարեկացիի «Մատեան Ողբերգութեան»ը (1283), գրիչ՝ Ստեփան Աղթամարցի Աւետարանը (1224 ) եւ շարք մը ձեռագիր մատեաններ:

Խորանաշատի գրչութեան դպրոցէն մեզի քիչ բան հասած է։ Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանին մէջ կը պահուին ժողովածու մը՝ գրուած 1223-ին (գրիչ՝ Ստեփանոս Աղթամարցի, ձեռ. № 2101), Նարեկ՝ 1283 -ին (գրիչ՝ Մարտիրոս, ձեռ. № 1563), Աւետարան՝ ԺԵ․ դար (ձեռ. № 5601), Ժամագիրք՝ 1672-ին (ձեռ. № 8882), Մաշտոց՝ 1674-ին (գրիչ՝ Աւետիս, ձեռ. № 3536)։

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մաս մը վերցուած է Հայկական Սովետական Հանրագիտարանէն, որուն նիւթերը հրատարակուած են` Քրիէյթիվ Քամմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։