Խա­քա­նի Շիրուանի

Խա­քա­նի Շիրուանի պարս․՝ خاقانی
Ծնած է	1121
Ծննդավայր	Շիրվան, Իրան
Մահացած է	1199
Մահուան վայր	Թաւրիզ, Իրան
Քաղաքացիութիւն	Շիրվանշահերի պետություն
Տեսակ	բանաստեղծութիւն
Մասնագիտութիւն	բանաստեղծ և գրագէտ
Ծնողներ	հայր՝ Q65301889?

Խա­քա­նի Շիրուանի (պարս․՝ خاقانی شروانی, 1121, Շիրվան, Իրան - 1199, Թաւրիզ, Իրան), պարսիկ ակնառու բանաստեղծ եւ արձակագիր։ Ան ծնած էր Սելճուքներու հպատակ Շիրուանշահերու պետութեան մէջ (Շիրուանի շրջան), ուր ծառայած է իբրեւ ներբողագիր (ներբողներ գրող) տեղւոյն Շիրուանշահ գահակալներուն մօտ։ Անոր համբաւը ամենէն աւելի հիմնուած է իր «Տիւան»-ին (Divān) մէջ հաւաքուած կասիտաներուն (qasidas - արեւելեան քերթութեան ձեւ) եւ իր ինքնակենսագրական ճամբորդագրութեան՝ «Թոհֆաթուլ Իրաքէյն»-ին (Tohfat al-ʿErāqayn - «Երկու Իրաքներու պարգեւը») վրայ։ Ան յատկանշական է նաեւ իր բերած նպաստով «հապսիյաթ»-ի (habsiyāt - «բանտային քերթութիւն») գրական ժանրին մէջ։

Կենսագրական գիծեր

Ծնած է Շիրուան (այժմեան Ազրպէյճանի արեւելեան մասը), արհեստաւորի ընտանիքի մէջ։

Կեանքը

Խաքանի ծնած է Շիրուանի մէջ՝ հիւսնի մը ընտանիքին մէջ, պարսկական մշակութային աշխարհի սահմանագիծին վրայ։ Մայրը ծագումով նեստորական քրիստոնեայ ստրկուհի մըն էր, որ իսլամացած էր։ Ըստ Խաքանիի՝ ան «մեծն Փիլիպպոսի» սերունդէն էր, զոր որոշ գիտնականներ, ինչպէս՝ Մինորսքի (1945), մեկնաբանած են իբրեւ Մարկոս Յուլիոս Փիլիպպոս՝ Գ. դարու հռովմէացի կայսրը։ Խաքանի կանուխ տարիքէն կորսնցուցած է հայրը եւ մեծցած իր հօրեղբօր՝ Քաֆի ալ-Տին Օմարի մօտ, որ բժիշկ էր։ Հետագային, Խաքանի իր հօրեղբօր գովքը հիւսող քերթուած մը գրած է, ուր օգտագործած է անոր եւ Օմար Խայամի անուններու նմանութիւնը՝ անոնց առաքինութիւնները բաղդատելու համար։

Խաքանի թերեւս հրաշամանուկ մը եղած է, քանի որ իր քերթուածներէն քանի մը հատը կրնան թուագրուիլ իր վաղ պատանեկութեան շրջանին՝ ցոյց տալով, որ ան կանուխ տարիքէն դարձած է Մանուչիհր Գ.-ի ներբողագիրը։ Իր երիտասարդութեան առաջին տարիներուն, Խաքանի կը գրէր «Հաքայիքի» («Փնտռող») գրական անունով։ Շիրուանշահերը կը կրէին «Խաքան» տիտղոսը, որմէ ալ ան հետագային յառաջացուց իր «Խաքանի» («Արքայական») գրական կեղծանունով։ Որոշ աւանդական պատմութիւններ զինք կը ներկայացնեն իբրեւ հռչակաւոր բանաստեղծ Ապուլ-Ալա Կանջաւիի աշակերտն ու փեսան, սակայն ասիկա չի հաստատուիր Խաքանիի սեփական գրութիւններով։

Իր երիտասարդութեան տարիներուն, Խաքանի որոշեց ուխտագնացութեան երթալ Մեքքա՝ հակառակ իր քանոնաւոր տիրակալին ու հովանաւորին կամքին։ Շիրուանէն մեկնելու իր առաջին փորձին ընթացքին, ան ձերբակալուեցաւ Մանուչիհրի գործակալներուն կողմէ՝ մօտակայ Պէյլական քաղաքին մէջ։ Անհնազանդութեան մեղադրանքով՝ ան 5-էն 7 ամիս բանտարկուեցաւ Տարպանդի մօտակայքը գտնուող Շապարանի հինաւուրց բերդին մէջ։ Խաքանի դատապարտուեցաւ յաջորդական քանի մը բանտարկութիւններու եւս, մինչեւ որ 1156–1157 թուականներուն յաջողեցաւ փախչիլ եւ երկարատեւ ճամբորդութեան մը ձեռնարկել Միջին Արեւելքի մէջ։ Իր ճամբորդութիւնները նիւթ հայթայթեցին իր հռչակաւոր գործին՝ «Թոհֆաթուլ Իրաքէյն»-ին համար («Երկու Իրաքներու պարգեւը»՝ իբրեւ ակնարկ արեւմտեան Իրանին [«Պարսկական Իրաք»] եւ Միջագետքին [«Արաբական Իրաք»])։ Ան նաեւ յօրինեց իր հանրայայտ «Մատայինի դարպասները» կասիտան, ուր Թաք-ի Քիսրայի (Քսենոփոնի մօտակայքը գտնուող սասանեան պալատի աւերակները) դիտարկումը, ըստ Պէյլերթի (2010), «արքայական արքունիքներու անցաւորութեան մասին նախազգուշացում մը կը յառաջացնէ»։

Իր վերադարձին, Խաքանի անմիջապէս ձերբակալուեցաւ Մանուչիհրի յաջորդին՝ Ախսիթան Ա.-ի կողմէ։ Իր բանտարկութիւնը բանաստեղծութեամբ յաւերժացնելու համար, Խաքանի յօրինեց իր ամէնազօրաւոր հակա-աւատատիրական (հակաֆէոտալական) քերթուածները այն ժանրով, որ հետագային ճանչցուեցաւ իբրեւ «հապսիյաթ» (բանտային քերթութիւն)։ Ընդհանուր առմամբ, իր քերթուածներէն հինգը կը նկարագրեն բանտի տառապանքները։ Այդ քերթուածներէն մէկը, որ լայնօրէն ծանօթ է իբրեւ «Քրիստոնէական» կասիտա, Կուլտի (2016) կողմէ կը նկատուի «անոր գրական ընդվզումի ամէնահամարձակ արարքներէն մէկը»։ Մինորսքի (1945) պարզած է, որ Անտրոնիքոս Քոմնենոսն էր այն հովանաւորը, որուն Խաքանի ուղղած էր այս քերթուածը։

1173–1175 թուականներուն միջեւ, Խաքանի ներբողներ յօրինեց ի պատիւ ռուսերու դէմ տարուած Շիրուանի յաղթանակին, ուր ան կը հաղորդէ ռազմական գործողութիւններուն վայրերն ու մանրամասնութիւնները, ներառեալ՝ 73 ռուսական նաւերու կործանումը։ Այս շրջանին անոր անձնական կեանքը լեցուն էր ողբերգութիւններով։ Ան ընտանեկան քանի մը կորուստներ կրեց, որոնց կարգին՝ իր առաջին կնոջ եւ իր պատանի զաւակին՝ Ռաշիտ ալ-Տինի մահը։ Խաքանի դամբանականներ (ողբեր) յօրինեց՝ սգալով անոնց մահը։ Մօտաւորապէս նոյն ժամանակահատուածին, Խաքանի մեկնեցաւ երկրորդ ուխտագնացութեան մը, որմէ ետք հեռացաւ արքունի կեանքէն եւ հաստատուեցաւ Թաւրիզ։ Ըստ բանաստեղծներու մասին զանազան կենսագրական գործերու տուեալներուն՝ անոր մահուան թուականը կը տատանի 1186-էն 1199 թուականներուն միջեւ։ Թաւրիզի մէջ գտնուող գերեզմանաքարին համաձայն՝ Խաքանի մահացած է Շաուալ 595-ին, որ կը համապատասխանէ 1199 թուականի Յուլիսին։

Գործը եւ Ժառանգութիւնը

Խաքանիի «Տիւան»-ը (Divān) կը պարունակէ կասիտաներ (թէ՛ ներբողներ եւ թէ՛ ոչ-ներբողական քերթուածներ), թարճիաթներ (տաղաչափական քերթուածներ), գազելներ (աշխարհիկ սիրոյ տաղեր) եւ ռուպայիթներ (քառեակներ)։ Անոր միւս հռչակաւոր գործը՝ «Թոհֆաթուլ Իրաքէյն»-ը, որ սկզբնապէս վերնագրուած էր «Խաթմուլ ղարայիպ» («Զարմանալի հազուագիւտութիւններ»), գրուած է երկտողերու ձեւով (մասնաուի) եւ ունի աւելի քան երեք հազար տող։ Այս գիրքը կը ծառայէ իբրեւ ինքնակենսագրութիւն եւ նաեւ կը ներկայացնէ Միջին Արեւելքէն իր ստացած տպաւորութիւնները։ Պէյլերթ կը նշէ, որ թէեւ այս գործը մասնաուի է, սակայն աւելի շատ աղերսներ ունի անոր միւս կասիտաներուն հետ։ Անկէ մեզի հասած արձակ գործերուն մասին են վերոյիշեալ մասնաուիի արձակ յառաջաբանը եւ իրեն վերագրուող մօտաւորապէս վաթսուն նամակներ։

Խաքանի ապրած է մասամբ քրիստոնէական միջավայրի մը մէջ, եւ ըստ Պէյլերթի՝ ան «Կովկասի մշակութային բարդ միջավայրի արդիւնքն էր»։ Ան բարեկամական կապեր հաստատած է բիւզանդական, հայկական եւ վրացական արքայական ընտանիքներու հետ։ Անոր քերթութիւնը երբեմն ողողուած է քրիստոնէական պատկերներով ու խորհրդանիշներով, եւ ըստ Լուիսի (2009)՝ ան «իր քրիստոնէական պատկերներուն կը հաղորդէ դրական շունչ եւ քրիստոնէութեան մասին ներսէն եկող գիտակցութիւն»։

Յաճախ կը կարծուի, որ Խաքանիի արտայայտչական բարդ ոճը արգելք հանդիսացած է անոր բանաստեղծական արժէքին լիակատար գնահատման։ Անոր քերթուածներուն մեծ մասը կը նկատուի խրթին՝ ցուցաբերելով բառապաշարի լայն ընդգրկում եւ բառախաղերու առատութիւն։ Ըստ Մինորսքիի՝ քերթուածները «լեցուն են հազուագիւտ բառերով, անսովոր նմանութիւններով եւ աստղագուշակութեան, բժշկութեան, աստուածաբանութեան ու պատմութեան վերաբերող ակնարկներով, չհաշուած բազմաթիւ ակնարկները բանաստեղծին սեփական կեանքի եւ ժամանակաշրջանի անցուդարձերուն մասին»։ Ալի Տաշթի զինք անուանած է «անհասանելի բանաստեղծ» եւ Խաքանիի քերթուածներու դժուարութիւնը հակադրած է Սաատիի քերթութեան պարզութեան հետ։

Խաքանի լայնօրէն կը նկատուի պարսկալեզու գրականութեան մեծագոյն դէմքերէն մէկը։ Անոր «հապսիյաթ»-ը (բանտային քերթութիւնը) կը համարուի իր տեսակին մէջ լաւագոյններէն մէկը։ Այս ժանրը նկարագրուած է իբրեւ «միջնադարեան իսլամական աշխարհի՝ բանտարկութեան առնչուող գեղագիտականօրէն ամէնատպաւորիչ բնագիրներու հաւաքածուն»։ Նաթիաները (Մուհամմատ մարգարէի գովքը հիւսող քերթուածները) իրեն ապահովեցին «Հասսանուլ-Աժամ» («Պարսիկ Հասսան») տիտղոսը՝ իբրեւ ակնարկ Հասսան իպն Թապիթի, որ Մուհամմատի գովքը հիւսող հռչակաւոր արաբ բանաստեղծ մըն էր։ Կը կարծուի, որ Օմար Խայամի, ալ-Մաարրիի, Ունսուրիի, Մասուտ Սատ Սալմանի եւ Սանայիի գործերը կազմած են Խաքանիի գրական նախահիմքը։ Իր կարգին, անոր վաստակը ազդած է այնպիսի դէմքերու վրայ, ինչպէս՝ Նիզամի Գանջաւի, Ճամի եւ հաւանաբար՝ Սաատի ու Հաֆէզ։ Ըստ Եան Ռիպքայի. «Լեզուի վարպետ, թէ՛ բանականութեան եւ թէ՛ սրտի տէր բանաստեղծ, որ արտաքին աշխարհէն փախուստ տուաւ դէպի ներաշխարհ, անհատականութիւն մը, որ չկաղապարուեցաւ որեւէ տիպարի մէջ. այս բոլորը զինք կը դասեն պարսկական գրականութեան առաջին շարքերուն մէջ»։

Խաքանի կրնայ նկատուիլ յառաջատար դէմքը Շիրուանշահերու այն ջանքերուն մէջ, որոնք կը միտէին տիրանալու Իրանի հնագոյն միապետութեան ժառանգութեան։ Ան Շիրուանշահերուն, յատկապէս Ախսիթան Ա.-ին, կը դիմէր իբրեւ «Պահրամի սերունդներէն ամէնաարդարը, Իրանի [Խոսրով] Փարուիզը, Ախսիթան», իսկ թագուհիին կը դիմէր իբրեւ «Ճամշիտի տան տիկինը»։ Ան Շիրուանը կը պատկերացնէր թէ՛ իբրեւ Սասանեան կայսրութեան, եւ թէ՛ Խորասանի ու Թրանսօքսիանայի Սամանեան պետութեան (819–999) իրանական միապետութեան աւանդութեան ժառանգորդը.

«Շարուանը դարձած է նոր Մատայինը. եթէ նայիս արքայական նիստին, Կրնաս գտնել դարու Խոսրովը, կրնաս տեսնել նոր Էյուանը (Ապարանքը)։ Թող ան վայելէ կատարելութիւնը իշխանութեան մէջ, որպէսզի ամէն վայրկեան իր կատարելութեան մէջ Տեսնես նոր կարգը Սամանի տան թագաւորութեան։»