Լեւոն Թիւթիւնճեան

Լեւոն Թիւթիւնճեան;
Ծննդեան անուն	հայ.՝ Լևոն Թյությունջյան
Ծնած է	15 Մարտ 1906
Ծննդավայր	Ամասիա, Թուրքիա
Մահացած է	1 Դեկտեմբեր 1968 (62 տարեկանին)
Մահուան վայր	Փարիզ
Քաղաքացիութիւն	Ֆրանսա և Օսմանեան Կայսրութիւն
Ուսումնավայր	Ս. Ղազար կղզի և Փարիզի Գեղարուեստի Բարձրագոյն Դպրոց
Մասնագիտութիւն	գեղանկարիչ, գծագրիչ, խեցեգործ և ջրանկարիչ

Լեւոն Թիւթիւնճեան (15 Մարտ 1906(1906-03-15)^[1], Ամասիա, Թուրքիա - 1 Դեկտեմբեր 1968(1968-12-01)^[1]^[2]^[3], Փարիզ^[4]), հայ նկարիչ։ Ան կը նկատուի Ի. դարու վերացական (abstract) աւանկարտի (avant-garde) կարեւոր ներկայացուցիչներէն մէկը եւ «Ար Քոնքրէ» (Art Concret) շարժումի համահիմնադիրներէն էր^[5]։

Կեանքը

Լեւոն Թիւթիւնճեան ծնած է 1906-ին, անատոլիական Ամասիա քաղաքին մէջ։ Մայրը ուսուցչուհի էր, իսկ հայրը կը դասաւանդէր բնագիտութիւն (ֆիզիքա) եւ տարրագիտութիւն (քիմիա)։ Բնական գիտութիւններու այս ազդեցութիւնը հետագային իր դրոշմը ձգեց նաեւ անոր արուեստագիտական գործունէութեան վրայ։ 14 տարեկանին ան սկսաւ նկարել, իսկ աւելի ուշ՝ Իսթանպուլի Գեղարուեստի ակադեմիային մէջ ուսանեցաւ խեցեգործութիւն (յախճապակիի արուեստ)։ 1922-ին, ճողոպրելով Հայոց Ցեղասպանութենէն, ան ապաստան գտաւ Վենետիկի Մխիթարեաններու Սուրբ Ղազար կղզիի վանքին մէջ, ուր շարունակեց իր կրթութիւնը։

1924-ին ան տեղափոխուեցաւ Փարիզ, ուր սկզբնական շրջանին կ՚աշխատէր իբրեւ խեցեգործ եւ կապեր հաստատեց այնպիսի արուեստագէտներու հետ, ինչպիսիք են Երուանդ Քոչարն ու Դաւիթ Կակաբաձէն։ 1930-ին, Լեւոն Թիւթիւնճեան՝ Թէօ վան Տուզպուրկի (Theo van Doesburg), Օթթօ Կուսթաֆ Քարլսունտի (Otto Gustaf Carlsund) եւ Ժան Հելիոնի (Jean Hélion) հետ միասին հիմնեց «Ար Քոնքրէ» (Art Concret) շարժումը։ Խմբակը կը քարոզէր արուեստ մը, որ ամբողջութեամբ յղացուած էր բանականութեամբ (ոգիով) եւ կը գործադրուէր առանց որեւէ խորհրդանշական իմաստի։ 1930-ական թուականներուն Թիւթիւնճեան յարեցաւ գերիրապաշտութեան (surrealism), եւ անոր գործերը սկսան յատկանշուիլ հարուստ պատկերագրութեամբ (ikonografie) ու վառ գոյներով։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, քաղաքացիութիւն չունեցող (անհայրենիք) Թիւթիւնճեանը զօրակոչուեցաւ բանակ եւ կարճ ժամանակ անց վիրաւորուեցաւ։ Վերադարձէն ետք, մինչեւ պատերազմի աւարտը, ան գլխաւորաբար զբաղեցաւ խեցեգործութեամբ՝ իր ընտանիքը պահելու համար։ Պատերազմէն ետք, ան իր գերիրապաշտական գործերուն մէջ ներառեց տարրեր՝ իր նախկին երկրաչափական շրջանէն^[6]։

Հայ ժողովուրդին ապրած արհաւիրքին հետեւանքով որբանալէ ետք, 1923-ին հասած է Փարիզ ՝ Ֆրանսա, ուր հաստատուած եւ ապրած է մինչեւ իր կեանքին վերջը՝ 1968 թուականը^[7]:

Վաստակը

Լեւոն Թիւթիւնճեանի վաղ շրջանի գործերը բազմազան են եւ կ՚ընդգրկեն պատկերային արուեստէն մինչեւ խորանարդապաշտութիւն (cubism) ու փակցուածքներ (collage)։ 1926-էն սկսեալ ան անցաւ երկրաչափական-կենսական (organischen) վերացականութեան։ Անոր տուշով գծագրութիւնները կը յատկանշուին գիծերու ճշգրիտ հարուածներով, յաճախ առանց քանոնի կամ կարկինի գործածութեան, ինչ որ անոնց կու տայ թրթռուն որակ մը։ 1928-ին կը ստեղծուին առաջին բարձրաքանդակները (relief)` պարզ նիւթերէ պատրաստուած եռաչափ պատի քանդակներ (ինչպէս՝ երկաթէ գմբէթներ, ձողեր եւ գլաններ), որոնք կը տեղադրուին փայտէ տախտակներու վրայ։

Լեւոն Թիւթիւնճեան Ֆրանսայի նոր արուեստի ստեղծողներէն է, գերիրապաշտական (սիւրռէալիստական) ուղղութեան ներկայացուցիչներէն։ Ստեղծած է գլխաւորաբար բնութիւն-մեռեալներ (նաթիւրմորթներ) եւ դիմանկարներ, որոնք աչքի կը զարնեն պլասթիքայի նուրբ զգացողութեամբ ու կառուցուածքի խորիմաստութեամբ։

«Դեղին դիմակ» եւ «Կարմիր դիմակ» գործերը, որոնք Հայոց Ցեղասպանութեան օրերուն տիրող սարսափին, արիւնահեղութեան, կորուստին, ապա պարապութեան ու հայրենիքի հանդէպ կարօտի զգացումներուն մարմնաւորումն են։^[8]

«(Նաթիւրմորթ», 1940 ^[9]
«Սեղան եւ աթոռ», 1940
«Դիմանկար», 1925 ^[10]
«Յօրինուածք» (Կոմպոզիցիա), 1967^[11]
«Յօրինուածք»

Ցուցահանդէսներ^[12]

1925 թուականին անհատական ցուցահանդէս մը ունեցած է Փարիզի մէջ։

Գրականութիւն^[13]

Գլատիս Ֆապր. Թիւթիւնճեան (Gladys Fabre: Tutundjian)։ «Էտիսիոն տիւ Ռըկար» հրատարակչութիւն, Փարիզ, 1994։
Մարի Տընիօ. Լեւոն Թիւթիւնճեան՝ կենդանիի եւ տիեզերքի քերթողականութիւնը. ներածութիւն Լեւոն Թիւթիւնճեանի գործին (Marie Deniau: Léon Tutundjian poétique du vivant et du cosmos : introduction à l'œuvre de Léon Tutundjian)։ Լեւոն Թիւթիւնճեան Հիմնադրամ, Լիոն, 2017։

Ծանօթագրութիւններ

1 2 3 4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>
1 2 3 RKDartists
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>
1 2 Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>
1 2 https://www.bilan.ch/story/tutundjian-grenoble-rehabilite-un-artiste-oublie-de-paris-680800957903
↑ Janvier, Jacques (1960-12-31), Kolonialgreuel in Französisch-Westafrika, De Gruyter, pp. 60–72, ISBN 978-3-11-270937-5, https://doi.org/10.1515/9783112709375-007, վերցված է 2026-05-26
↑ Janvier, Jacques (1960-12-31), Kolonialgreuel in Französisch-Westafrika, De Gruyter, pp. 60–72, ISBN 978-3-11-270937-5, https://doi.org/10.1515/9783112709375-007, վերցված է 2026-05-26
↑ «ՄԵՆԱԿԵԱՑ ՏԱՂԱՆԴԸ՝ ՆԿԱՐԻՉ ԼԵՒՈՆ ԹԻՒԹԻՒՆՃԵԱՆ»։ www.jamanak.com։ արտագրուած է՝ 2026-05-25
↑ (հայերեն) Լևոն Թյությունջյան, 2025-12-13, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%BC%D6%87%D5%B8%D5%B6_%D4%B9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=10624601, վերցված է 2026-05-26
↑ «Նաթիւրմորթ», Լեւոն Թիւթիւնճեան։ Արխիւացուած է բնագիրէն՝ 2016-03-04-ին։ Կարդացուած է՝ 2014-06-02-ին։
↑ «Դիմանկար», Լեւոն Թիւթիւնճեան
↑ ««Յօրինուածք», Լեւոն Թիւթիւնճեան»։ Արխիւացուած է բնագիրէն՝ 2016-03-04-ին։ Կարդացուած է՝ 2014-06-02-ին։
↑ (հայերեն) Լևոն Թյությունջյան, 2025-12-13, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%BC%D6%87%D5%B8%D5%B6_%D4%B9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=10624601, վերցված է 2026-05-26
↑ (գերմաներեն) Léon Tutundjian, 2025-06-21, https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A9on_Tutundjian&oldid=257232427, վերցված է 2026-05-26

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q36524_citetype_Q7094076_citetype_Q27031827_citetype_Q595971"_data-entity-id="Q19938912"><i_class="wef_low_priority_links">[[:fr:Bibliothèque_nationale_de_France|Bibliothèque_nationale_de_France]]</i>_data.bnf.fr:_open_data_platform<span_class="wef_low_priority_links">_—_2011.</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563"></a></div>-1] 1 2 3 4 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q19938912'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q54837'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q193563'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q36570165"_data-entity-id="Q17299517">RKDartists<span_class="wef_low_priority_links"></span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517"></a></div>-2] 1 2 3 RKDartists
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q17299517'></a>

[<span_class="wikidata_cite_citetype_Q1787111_citetype_Q3331189"_data-entity-id="Q24255573">[[:d:Q24255573|Benezit_Dictionary_of_Artists]]<span_class="wef_low_priority_links">_—_[[:en:Oxford_University_Press|OUP]],_2006._—_ISBN_978-0-19-977378-7</span></span><div_style="display:none"><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573"></a><a_href="https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776"></a></div>-3] 1 2 Benezit Dictionary of Artists — OUP, 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7
<a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q217595'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q24255573'></a><a href='https://wikidata.org/wiki/Track:Q1547776'></a>

[[https://www.bilan.ch/story/tutundjian-grenoble-rehabilite-un-artiste-oublie-de-paris-680800957903_https://www.bilan.ch/story/tutundjian-grenoble-rehabilite-un-artiste-oublie-de-paris-680800957903]<span_class="wef_low_priority_links"></span><div_style="display:none"></div>-4] 1 2 https://www.bilan.ch/story/tutundjian-grenoble-rehabilite-un-artiste-oublie-de-paris-680800957903

[5] Janvier, Jacques (1960-12-31), Kolonialgreuel in Französisch-Westafrika, De Gruyter, pp. 60–72, ISBN 978-3-11-270937-5, https://doi.org/10.1515/9783112709375-007, վերցված է 2026-05-26

[6] Janvier, Jacques (1960-12-31), Kolonialgreuel in Französisch-Westafrika, De Gruyter, pp. 60–72, ISBN 978-3-11-270937-5, https://doi.org/10.1515/9783112709375-007, վերցված է 2026-05-26

[7] «ՄԵՆԱԿԵԱՑ ՏԱՂԱՆԴԸ՝ ՆԿԱՐԻՉ ԼԵՒՈՆ ԹԻՒԹԻՒՆՃԵԱՆ»։ www.jamanak.com։ արտագրուած է՝ 2026-05-25

[8] (հայերեն) Լևոն Թյությունջյան, 2025-12-13, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%BC%D6%87%D5%B8%D5%B6_%D4%B9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=10624601, վերցված է 2026-05-26

[9] «Նաթիւրմորթ», Լեւոն Թիւթիւնճեան։ Արխիւացուած է բնագիրէն՝ 2016-03-04-ին։ Կարդացուած է՝ 2014-06-02-ին։

[10] «Դիմանկար», Լեւոն Թիւթիւնճեան

[11] ««Յօրինուածք», Լեւոն Թիւթիւնճեան»։ Արխիւացուած է բնագիրէն՝ 2016-03-04-ին։ Կարդացուած է՝ 2014-06-02-ին։

[12] (հայերեն) Լևոն Թյությունջյան, 2025-12-13, https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%BC%D6%87%D5%B8%D5%B6_%D4%B9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%BB%D5%B5%D5%A1%D5%B6&oldid=10624601, վերցված է 2026-05-26

[13] (գերմաներեն) Léon Tutundjian, 2025-06-21, https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=L%C3%A9on_Tutundjian&oldid=257232427, վերցված է 2026-05-26

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

Կեանքը

Վաստակը

Ցուցահանդէսներ[12]

Գրականութիւն[13]

Ծանօթագրութիւններ

Ցուցահանդէսներ^[12]

Գրականութիւն^[13]