Լեառնակ

Լեառնակ (հին յուն․՝ λάρναξ)‘ տեսակ սարկոֆագի մինոյեան մշակոյթին եւ հին Յունաստանի մէջ, փոքր փակ տուփի ձեւով, ուր կը տեղադրէին մահացածի ծալլուած մարմինը կամ այրման մոխիրը:

Ոսկի լեառնակ եւ ոսկի պսակ Փիլիպպոս Բ Մակեդոնացիի, Վերգինայի թանգարան։

Մինոյեան լեառնակ՝ ութոտնուկի պատկերով։

Առաջին լեառնակները յայտնուեցան մինոյեան ժամանակաշրջանին Էգէական պրոնզի դարաշրջանին, երբ անոնք ստացան կերամիկական տուփերու ձեւ, որոնք կը նմանէին փայտեայ սնտուկներու, հաւանաբար հին եգիպտական անկողնային սնտուկներու օրինակով: Անոնք հարուստ կերպով զարդարուած էին վերացական նախշերով, ութոտնուկներով եւ որսի ու ծէսերու տեսարաններով:

Աւելի ուշ հելլենիստական ժամանակաշրջանին լեառնակները դարձան տարածուած փոքր տերակոտային սարկոֆագներու ձեւով, որոնցմէ ոմանք նկարուած էին ժամանակակից յունական կաւամաններու ոճերով:

Քանի մը յատուկ պարագաներու, ինչպէս կը թուի, լեառնակները կը պատրաստուէին թանկարժէք նիւթերէ, ինչպէս օրինակ՝ մ.թ.ա. Դ դարու նմուշը, որ գտնուած է Վերգինայի մէջ՝ հիւսիսային Մակեդոնիոյ մէջ, արեւային պատկերով կափարիչին վրայ (այստեղէն ալ «Վերգինայի աստղ» խորհրդանիշի անուանումը): Մանոլիս Անդրոնիկոս, հնագիտական պեղումներու ղեկավար, կը կարծէր, որ այս լեառնակը, ամենայն հաւանականութեամբ, կը պարունակէր Մակեդոնիայի թագաւոր Փիլիպպոս Բ-ի, Ալեքսանդր Մեծի հօր, մնացորդները:

Այսպէս կոչուած «Փիլիպպոս Բ.-ի դամբարանը»

Այգէն (Aigai) Մակեդոնիոյ թագաւորութեան առաջին մայրաքաղաքն էր, նախքան Փելլայի կողմէ փոխարինուիլը։ Այգէի մէջ յայտնաբերուեցաւ երկու սենեակէ բաղկացած դամբարան մը՝ նախասրահ մը եւ բուն դամբարանային խուցը։ Անիկա ծածկուած է թաղակապ կամարով եւ ունի զուտ զարդարական ճակատամաս մը, որ կառուցուածքային որեւէ կապ չունի շէնքին մնացեալ մասին հետ։

Նախասրահին մէջ գտնուած է մասունքատուփ մը (larnax), որ կը պարունակէր կնոջ մը մնացորդները։ Գլխաւոր խուցին մէջ գտնուած այլ մասունքատուփ մը կը պարունակէր տղամարդու մը մնացորդները, որուն գանկին վրայ կը նկատուի վէրք մը՝ նման այն վնասուածքին, որ Փիլիպպոս Բ. ստացած էր իր աջ հօնքին վրայ՝ Ք.ա. 354 թուականին։

Յայտնաբերուած են բազմաթիւ զարդեր եւ թանկագին առարկաներ. բացի «Վերժինայի արեւ» կոչուող աստղով կամ արեւային խորհրդանիշով զարդարուած ոսկեայ մասունքատուփերէն, գտնուած են նաեւ զէնքեր (զրահաշապիկ, վահան, սրունքակալներ, կապարճ), ոսկեայ գինեկուժ (oenochoe), կաղնիի տերեւներով ոսկեայ պսակ մը, ոսկեզօծ մուրտի (myrtle) պսակ մը, ակնակապ (diadem) եւ փղոսկրեայ քանդակուած մանրաքանդակներ։

Յատկանշական է, որ ննջեցեալին ինքնութիւնը որպէս Փիլիպպոս Բ. վիճարկուած է որոշ հետազօտողներու կողմէ, որոնք կը նախընտրէին հոն տեսնել Փիլիպպոս Արիտէոսը՝ Աղեքսանդր Մակեդոնացիի խորթ եղբայրը, որ անոր յաջորդեց Ք.ա. 323-ին։ Այնուամենայնիւ, հօնքին վրայ գտնուած վէրքի հետքը եւ այն իրողութիւնը, որ նախախուցին մէջ գտնուած սրունքակալները անհաւասար երկարութիւն ունին (Փիլիպպոս Բ. կաղ էր), կարծես թէ կը հաստատեն Փիլիպպոս Բ.-ի վարկածը։

Ճակատամասին վրայ, ճակտոնի (fronton) փոխարէն, կը տարածուի 1,1 մեթր բարձրութեամբ սպիտակ յատակով որմնանկար մը (leukomenos pinax), որ բնորոշ է դամբարանային արուեստին։ Անիկա կը ներկայացնէ արքայական որսի տեսարան մը, որուն թեման յաճախակի է ամբողջ հնադարուն (Նինուէ)․ տասը որսորդներ, որոնցմէ երեքը ձիաւոր, կը յարձակին չորս կենդանիներու վրայ (առիւծ, վարազ, արջ, եղջերու)։ Առաջին ձիաւորը կը նոյնացուի Փիլիպպոս Բ.-ի հետ, իսկ երկրորդը՝ անոր որդիին՝ Աղեքսանդրի հետ, ինչ որ գահի նկատմամբ իր յաւակնութիւնները հաստատելու ձեւ մըն էր։

Տեսարանի յարադրական (paratactic) յօրինուածքը կը փոխուի շեղ գիծերով՝ մերթ համամիտ, մերթ տարամիտ, ինչպէս նաեւ ուղղահայեաց գիծերով, ինչ որ կ'ընդլայնէ տեսարանը՝ միաժամանակ կեդրոնացնելով հայեացքը առիւծի որսի կեդրոնական տեսարանին վրայ, որ արքայական որսի գերազանց օրինակն է։ Այս դամբարանի զարդարանքը, որ կը թուագրուի Ք.ա. 336 թուականով (Փիլիպպոս Բ.-ի մահուան տարին), կը համարուի Փիլոքսենոս Էրեթրացիի երիտասարդական շրջանի գործը։