Ժորժ Պիզէ

Ժորժ Պիզէ ֆրանսերէն՝ Georges Bizet
Ծննդեան անուն	ֆրանսերէն՝ Alexandre Cesar Leopold Bizet
Ծնած է	25 Հոկտեմբեր 1838(1838-10-25)[…]
Ծննդավայր	Տուր-դ’Օվերնի փողոց, Փարիզ, Հուլիսյան միապետություն
Մահացած է	3 Յունիս 1875(1875-06-03)[…] (36 տարեկանին)
Մահուան վայր	Բուժիվալ
Քաղաքացիութիւն	Ֆրանսա
Կրօնք	Աթէիզմ
Ուսումնավայր	Փարիզի երաժշտանոց
Երկեր/Գլխաւոր գործ	Կարմեն? և Մարգարիտ որոնողները?
Տեսակ	օփերա, համանուագ, ֆրանսիական օպերա? և ռոմանդիգ դարաշրջանի երաժշտութիուն
Մասնագիտութիւն	Դասական երաժշտահան, խմբավար, դաշնակահար և երգահան
Ամուսին	Geneviève Halévy?
Ծնողներ	հայր՝ Ադոլֆ Արման Բիզե?, մայր՝ Այմե Լեոպոլիդին Ժոզեֆին Դելսարտ?
Երեխաներ	Ժակ Բիզե?
Ստորագրութիւն

Ժորժ Պիզէ (ֆրանսերէն՝ Alexandre-César-Léopold Bizet, 25 Հոկտեմբեր 1838(1838-10-25)^[…], Տուր-դ’Օվերնի փողոց, Փարիզ, Հուլիսյան միապետություն - 3 Յունիս 1875(1875-06-03)^[…], Բուժիվալ), ֆրանսացի յօրինող, երգահան: Անոր լաւագոյն ստեղծագործութիւններէն մին «Քարմէն» օփերան է, որ դարձած է ամբողջ օփերային երկացանկի (repertoire) ամէնայայտնի եւ ամէնայաճախ բեմադրուող գործերէն մէկը։

Փարիզի Կոնսերվատորիայի մէջ իր փայլուն ուսանողական տարիներուն, Պիզէն շահեցաւ բազմաթիւ մրցանակներ, ներառեալ հռչակաւոր «Հռոմի մրցանակ»-ը (Prix de Rome)՝ 1857-ին։ Ան ճանչցուեցաւ իբրեւ բացառիկ դաշնակահար, թէեւ նախընտրեց չօգտագործել այս հմտութիւնը նիւթական կամ մասնագիտական յառաջխաղացման համար եւ հազուադէպօրէն ելոյթ ունեցաւ հանրութեան առջեւ։

Իտալիոյ մէջ գրեթէ երեք տարի անցընելէ ետք Փարիզ վերադառնալով՝ ան անդրադարձաւ, որ փարիզեան գլխաւոր օփերային թատրոնները կը նախընտրէին հաստատուած դասական երկացանկը (repertoire)՝ նորեկներու գործերուն փոխարէն։ Անոր դաշնամուրային եւ նուագախմբային յօրինումները նոյնպէս մեծ մասամբ անտեսուեցան․ որպէս արդիւնք՝ անոր ասպարէզը կանգ առաւ, եւ ան իր ապրուստը կը հոգար գլխաւորաբար ուրիշներու երաժշտութիւնները մշակելով ու փոխադրելով (transcribing)։ Յաջողութեան հասնելու տենչով՝ ան 1860-ականներուն ձեռնարկեց թատերական բազմաթիւ ծրագիրներու, որոնցմէ շատերը կիսատ մնացին։ Այս շրջանին բեմ բարձրացած անոր երկու օփերաներէն ոչ մէկը՝ ոչ «Մարգարիտ որոնողները» (Les pêcheurs de perles) եւ ոչ ալ «Պերթի գեղեցկուհին» (La jolie fille de Perth) անմիջական յաջողութիւն գտան։

1870–1871 թուականներու ֆրանս-պրուսական պատերազմէն ետք, որուն ընթացքին Պիզէն կը ծառայէր Ազգային պահակագունդին մէջ, ան քիչ յաջողութիւն ունեցաւ իր «Ժամիլէ» (Djamileh) մէկ արարուածով օփերայով, թէեւ Ալֆոնս Տոտէի «Արլեզիանուհին» (L'Arlésienne) թատերախաղի համար գրուած ներկայացման երաժշտութենէն (incidental music) քաղուած նուագախմբային սիւիթը անմիջապէս ժողովրդական դարձաւ։ Անոր վերջին օփերայի՝ «Քարմէն»-ի (Carmen) բեմադրութիւնը յետաձգուեցաւ այն մտավախութեամբ, որ դաւաճանութեան եւ սպանութեան թեմաները կրնան վիրաւորել հանդիսատեսը։ 3 Մարտ 1875-ի առաջնախաղէն (premiere) ետք, Պիզէն համոզուած էր, որ գործը ձախողած է․ ան երեք ամիս ետք մահացաւ սրտի կաթուածէ՝ անտեղեակ, որ այն պիտի արձանագրէր փառահեղ ու տեւական յաջողութիւն։

Պիզէի ամուսնութիւնը Ժընեվիէվ Հալեւիի հետ երբեմն երջանիկ էր եւ տուաւ մէկ զաւակ (դուստր կամ որդի՝ մանչ զաւակ)։ Անոր մահէն ետք, անոր գործերը՝ բացի «Քարմէն»-էն, ընդհանուր առմամբ անտեսուեցան։ Ձեռագիրները նուիրուեցան կամ կորսուեցան, իսկ անոր գործերու հրատարակուած տարբերակները յաճախ կը վերանայուէին ու կը ձեւափոխուէին ուրիշներու ձեռքով։ Ան դպրոց չհիմնեց եւ չունեցաւ յստակ աշակերտներ կամ յաջորդներ։ Տարիներու անտեսումէ ետք, անոր գործերը սկսան աւելի յաճախ բեմադրուիլ 20-րդ դարուն։ Ուշ շրջանի մեկնաբանները զինք մեծարած են իբրեւ փայլուն ու ինքնատիպ յօրինող, որուն վաղահաս մահը զգալի կորուստ էր ֆրանսական թատերական երաժշտութեան համար։

Կեանք

Վաղ տարիներ

Ընտանեկան միջավայր եւ մանկութիւն

Ժորժ Պիզէն ծնած է Փարիզ, 25 Հոկտեմբեր 1838-ին։ Ան արձանագրուած էր Ալեքսանտր Սեզար Լէոփոլտ անունով, բայց 16 Մարտ 1840-ին կնքուեցաւ իբրեւ «Ժորժ» եւ իր կեանքի մնացեալ տարիներուն ճանչցուեցաւ այս անունով։ Հայրը՝ Ատոլֆ Պիզէն, վարսայարդար եւ կեղծամագործ (wigmaker) եղած էր, նախքան երգեցողութեան ուսուցիչ դառնալը՝ հակառակ իր մասնագիտական կրթութեան պակասին։ Ան նաեւ քանի մը գործեր յօրինած էր, ներառեալ առնուազն մէկ հրատարակուած երգ։

1837-ին, Ատոլֆ ամուսնացաւ Էմէ Տելսարթի հետ՝ հակառակ անոր ընտանիքի կամքին, որոնք զինք անապահով ապագայով փեսացու մը կը համարէին։ Տելսարթները, թէեւ աղքատացած, սակայն կիրթ եւ բարձր երաժշտականութեամբ օժտուած ընտանիք մըն էին։ Էմէն հմուտ դաշնակահարուհի էր, իսկ անոր եղբայրը՝ Ֆրանսուա Տելսարթը, ակնառու երգիչ եւ ուսուցիչ էր, որ ելոյթներ կ'ունենար ինչպէս Լուի Ֆիլիփի, այնպէս ալ Նափոլէոն Գ․-ի արքունիքներուն մէջ։ Ֆրանսուա Տելսարթի կինը՝ Ռոզինը, երաժշտական հրաշամանուկ մըն էր, որ արդէն 13 տարեկանին Փարիզի Կոնսերվատորիայի մէջ սոլֆէժի (solfège) ուսուցիչի օգնական դարձած էր։ Առնուազն մէկ հեղինակ ենթադրած է, թէ Էմէն հրէական ընտանիքէ սերած էր, բայց ասիկա չէ հաստատուած Ժորժի պաշտօնական կենսագրութիւններէն ոչ մէկուն մէջ։

Ժորժը, որ ընտանիքին միակ զաւակն էր, կանուխ տարիքէն երաժշտական հակումներ ցոյց տուաւ եւ արագօրէն սորվեցաւ երաժշտական նոթագրութեան (notation) հիմունքները իր մօրմէն, որ հաւանաբար անոր տուաւ դաշնամուրի առաջին դասերը։ Մտիկ ընելով այն սենեակի դրան ետեւէն, ուր Ատոլֆը կը վարէր իր դասընթացքները, Ժորժը սորվեցաւ յիշողութեամբ եւ ճշգրտօրէն երգել դժուար երգեր, ինչպէս նաեւ զարգացուց բարդ աքորտային կառուցուածքները ճանչնալու եւ վերլուծելու կարողութիւնը։

Այս վաղահաս տաղանդը համոզեց անոր փառասէր ծնողները, որ ան պատրաստ է ուսումը սկսելու Կոնսերվատորիայի մէջ, թէեւ դեռ միայն ինը տարեկան էր (ընդունելութեան նուազագոյն տարիքը 10-ն էր)։ Ժորժը հարցազրոյց ունեցաւ Ժոզեֆ Մեֆրետի հետ, որ գալարափողի (horn) վիրթուոզ էր եւ Կոնսերվատորիայի ուսումնական յանձնախումբի անդամ։ Մեֆրետն այնքան տպաւորուեցաւ տղուն ցուցադրած հմտութիւններով, որ շրջանցեց տարիքային կանոնը եւ առաջարկեց զինք ընդունիլ հնարաւոր առաջին իսկ թափուր տեղի պարագային։

Կոնսերվատորիա

Պիզէն Կոնսերվատորիա ընդունուեցաւ 9 Հոկտեմբեր 1848-ին՝ իր 10-ամեակէն երկու շաբաթ առաջ։ Ան կանուխէն տպաւորեց բոլորը․ վեց ամսուան ընթացքին սոլֆէժի առաջին մրցանակը շահեցաւ՝ սխրանք մը, որ տպաւորեց Կոնսերվատորիայի դաշնամուրի նախկին փրոֆեսոր Փիեռ-Ժոզեֆ-Կիյոմ Զիմերմանը։ Զիմերմանը Պիզէին հակադրութեան (counterpoint) եւ ֆուկայի (fugue) առանձին դասեր տուաւ, որոնք շարունակուեցան մինչեւ ծերունիին մահը՝ 1853 թուականին։

Այս դասընթացքներուն միջոցով Պիզէն հանդիպեցաւ Զիմերմանի փեսային՝ յօրինող Շարլ Կունոյին, որ տեւական ազդեցութիւն ձգեց երիտասարդ աշակերտին երաժշտական ոճին վրայ, թէեւ անոնց յարաբերութիւնները յաջորդող տարիներուն յաճախ լարուած էին։ Ան հոն հանդիպեցաւ նաեւ Կունոյի մէկ այլ երիտասարդ աշակերտին՝ 13-ամեայ Քամիլ Սէն-Սանսին, որ մնաց Պիզէի հաւատարիմ բարեկամը։ Կոնսերվատորիայի դաշնամուրի փրոֆեսոր Անթուան Ֆրանսուա Մարմոնթելի դասերուն շնորհիւ, Պիզէի դաշնամուրային հմտութիւնը արագօրէն զարգացաւ․ ան 1851-ին շահեցաւ Կոնսերվատորիայի դաշնամուրի երկրորդ մրցանակը, իսկ յաջորդ տարի՝ առաջին մրցանակը։ Աւելի ուշ Պիզէն պիտի գրէր Մարմոնթելին․ «Ձեր դասարանին մէջ մարդ դաշնամուրէն զատ ուրիշ բան մըն ալ կը սորվի․ մարդ երաժիշտ կը դառնայ»։

Պիզէի առաջին պահպանուած յօրինումները՝ սոփրանոյի համար գրուած երկու անխօս (առանց խօսքերու) երգեր, կը թուագրուին մօտաւորապէս 1850 թուականով։ 1853-ին ան միացաւ Ֆրոմենթալ Հալեւիի յօրինման դասարանին եւ սկսաւ արտադրել աւելի ու աւելի հասուն ու որակեալ գործեր։ Անոր երգերէն երկուքը՝ «Փոքրիկ Մարգարիտը» (Petite Marguerite) եւ «Վարդն ու մեղուն» (La Rose et l'abeille), հրատարակուեցան 1854-ին։ 1855-ին ան գրեց ծաւալուն նուագախմբի համար նախատեսուած յաւակնոտ նախերգանք (overture) մը եւ դաշնամուրի չորս ձեռքի տարբերակներ պատրաստեց Կունոյի երկու գործերուն համար՝ «Արիւնոտ միանձնուհին» (La nonne sanglante) օփերային եւ «Ռէ մաժոր» սիմֆոնիային համար։

Կունոյի սիմֆոնիայի վրայ կատարած աշխատանքը ներշնչեց Պիզէին, որ իր տասնեօթներորդ տարեդարձէն քիչ անց գրէ իր սեփական սիմֆոնիան, որ սերտ նմանութիւն ունէր Կունոյի գործին հետ՝ որոշ հատուածներու մէջ նոթ առ նոթ։ Պիզէն երբեք չհրատարակեց այս սիմֆոնիան, որ լոյս աշխարհ եկաւ միայն 1933-ին եւ վերջապէս կատարուեցաւ 1935-ին։

1856-ին Պիզէն մրցեցաւ հեղինակաւոր «Հռոմի մրցանակ»-ին (Prix de Rome) համար։ Անոր մասնակցութիւնը յաջողութիւն չունեցաւ, բայց ոչ մէկ այլ մասնակից ալ յաջողեցաւ․ այդ տարի երաժիշտի մրցանակը չշնորհուեցաւ։ Այս մերժումէն ետք, Պիզէն մասնակցեցաւ օփերային մրցոյթի մը, որ Ժաք Օֆընպախը կազմակերպած էր երիտասարդ յօրինողներու համար՝ 1,200 ֆրանք մրցանակով։ Մարտահրաւէրն էր երաժշտութիւն գրել Լէոն Պաթիւի եւ Լուտովիք Հալեւիի «Հրաշագործ բժիշկը» (Le docteur Miracle) մէկ արարուածով լիպրեթոյին (libretto) համար։ Մրցանակը համատեղ շնորհուեցաւ Պիզէին եւ Շարլ Լըքոքին։ Այս փոխզիջումը տարիներ ետք Լըքոքը քննադատեց՝ պնդելով, որ դատակազմը (jury) Մատրիտի մէջ Ֆրոմենթալ Հալեւիի կողմէ ենթարկուած էր ճնշումներու՝ ի նպաստ Պիզէի։

Իր յաջողութեան արդիւնքով, Պիզէն դարձաւ Օֆընպախի Ուրբաթ երեկոյեան հաւաքոյթներուն մշտական հիւրը, ուր այլ երաժիշտներու կողքին հանդիպեցաւ տարեց Ճոաքինօ Ռոսինիին, որ երիտասարդին նուիրեց իր ստորագրութեամբ լուսանկար մը։ Պիզէն Ռոսինիի երաժշտութեան մեծ երկրպագուն էր եւ անոնց առաջին հանդիպումէն քիչ անց գրեց․ «Ռոսինին ամենամեծն է բոլորէն, որովհետեւ Մոցարթի նման ան ունի բոլոր արժանիքները»։

1857-ի «Հռոմի մրցանակ»-ի իր մասնակցութեան համար, Պիզէն՝ Կունոյի խանդավառ հաւանութեամբ, ընտրեց երաժշտութիւն գրել Ամետէ Պիւրիոնի «Քլովիս եւ Քլոթիլտ» (Clovis et Clotilde) քանթաթին (cantata) համար։ Պիզէին շնորհուեցաւ մրցանակը այն բանէն ետք, երբ Գեղարուեստի Ակադեմիայի (Académie des Beaux-Arts) անդամներու քուէարկութիւնը բեկանեց դատաւորներու նախնական որոշումը, որ ի նպաստ հոպոյահար (oboist) Շարլ Քոլենի էր։ Մրցանակի պայմաններուն համաձայն, Պիզէն ստացաւ հնգամեայ նիւթական կրթաթոշակ, որուն առաջին երկու տարին պէտք է անցընէր Հռոմի մէջ, երրորդ տարին՝ Գերմանիա, իսկ վերջին երկու տարին՝ Փարիզ։ Միակ այլ պահանջն էր ամէն տարի ներկայացնել «envoi» (ուղարկում)՝ ինքնատիպ գործ մը, որ պիտի գոհացնէր Ակադեմիան։ 1857-ի Դեկտեմբերին, դէպի Հռոմ իր մեկնումէն առաջ, Պիզէի մրցանակակիր քանթաթը կատարուեցաւ Ակադեմիայի մէջ եւ արժանացաւ խանդավառ ընդունելութեան։

Ժառանգութիւն

Պիզէի մահէն ետք անոր ձեռագիրներէն շատերը կորսուեցան․ գործերը վերանայուեցան ուրիշներու ձեռքով եւ հրատարակուեցան այս չարտօնուած տարբերակներով, այնպէս որ յաճախ դժուար է պարզել, թէ որն է իսկական Պիզէն։ Նոյնիսկ «Քարմէն»-ը վերածուեցաւ «մեծ օփերայի» (grand opera) ձեւաչափի՝ երկխօսութիւնները փոխարինելով Կիրոյի (Guiraud) գրած չափածոյ խօսքերով (recitatives), ինչպէս նաեւ երաժշտական հենքին (score) մէջ կատարուած այլ փոփոխութիւններով։ Երաժշտական աշխարհը անմիջապէս չճանչցաւ Պիզէն իբրեւ վարպետ, եւ բացի «Քարմէն»-էն ու «Արլեզիանուհին» սիւիթէն, անոր գործերէն քիչերը բեմադրուեցան իր մահուան յաջորդող տարիներուն։

Այդուհանդերձ, 20-րդ դարուն հետաքրքրութիւնը աճեցաւ։ «Տոն Փրոքոփիօ»-ն (Don Procopio) վերակենդանացաւ Մոնթէ Քարլոյի մէջ 1906-ին․ «Մարգարիտ որոնողները» օփերայի իտալական տարբերակը կատարուեցաւ Նիւ Եորքի «Մեթրոփոլիթըն օփերա»-յին մէջ (Metropolitan Opera) 13 Նոյեմբեր 1916-ին, ուր գլխաւոր թենորի դերը կը կատարէր Քարուզոն (Caruso), եւ այդ ժամանակէն ի վեր այն դարձաւ բազմաթիւ օփերային թատրոններու հիմնական երկացանկի բաղադրիչը։ 1935-ին Զուիցերիոյ մէջ իր առաջին կատարումէն ետք, «Տօ սիմֆոնիան» (Symphony in C) մտաւ համերգային երկացանկի մէջ եւ ձայնագրուեցաւ շատերու կողմէ, ներառեալ՝ Սէր Թոմաս Պիչըմի (Sir Thomas Beecham)։ «Թուլէի արքային գաւաթը» (La coupe du roi de Thulé) գործէն հատուածներ, խմբագրուած Ուինթըն Տինի կողմէ, հեռարձակուեցան BBC-ով 12 Յուլիս 1955-ին, իսկ «Հրաշագործ բժիշկը» վերաբեմադրուեցաւ Լոնտոնի մէջ 8 Դեկտեմբեր 1957-ին՝ «Park Lane Group»-ի կողմէ։ «Վասքօ տա Կամա»-ն (Vasco da Gama) եւ «Իվան Դ․»-ն (Ivan IV) նոյնպէս ձայնագրուեցան, ինչպէս նաեւ բազմաթիւ երգեր ու դաշնամուրային ամբողջական երաժշտութիւնը։

«Քարմէն»-ը, Փարիզի մէջ իր սկզբնական պաղ ընդունելութենէն (45 ներկայացում) ետք, արձանագրեց համաշխարհային ժողովրդական յաջողութիւն Վիեննայի (1875) եւ Լոնտոնի (1878) ներկայացումներէն ետք։ Այն հռչակուեցաւ իբրեւ «վերիզմ» (verismo) դպրոցի առաջին օփերան, ուր շեշտը կը դրուի տհաճ ու դաժան թեմաներու վրայ, ուր արուեստը կ'արտացոլացնէ կեանքը՝ «ոչ թէ իտէալականացուած կեանքը, այլ այնպէս, ինչպէս որ կ'ապրուի իրականութեան մէջ»։

Երաժշտական քննադատ Հարոլտ Ս․ Շոնպերկը կ'ենթադրէ, որ եթէ Պիզէն ապրէր, ան կրնար յեղաշրջել ֆրանսական օփերան․ սակայն, վերիզմը հիմնականին մէջ որդեգրուեցաւ իտալացիներու կողմէ, յատկապէս Փուչինիի, որ, ըստ Տինի, զարգացուց այդ գաղափարը «մինչեւ որ այն մաշեցաւ»։ Պիզէն յատուկ դպրոց չհիմնեց, թէեւ Տինը կը նշէ Շապրիէն (Chabrier) եւ Ռաւէլը (Ravel) իբրեւ անորմէ ազդուած յօրինողներ։ Տինը նաեւ կ'ենթադրէ, որ Պիզէի ողբերգական հերոսներով (Ֆրետերի՝ «Արլեզիանուհին»-ի մէջ, Խոսէ՝ «Քարմէն»-ի մէջ) հրապուրանքը իր արտացոլացումը գտած է Չայքովսքիի ուշ շրջանի սիմֆոնիաներուն մէջ, յատկապէս «Սի մինոր»՝ «Ախտալի» (Pathetique) սիմֆոնիային մէջ։ Մաքտոնալտը կը գրէ, որ Պիզէի ժառանգութիւնը սահմանափակ է անոր կեանքի կարճատեւութեամբ, ինչպէս նաեւ ձախողած մեկնարկներով ու կեդրոնացման պակասով, որոնք շարունակուեցան մինչեւ անոր կեանքի վերջին հինգ տարիները։ «Մեծ գործերու չգրուած մնալու պատկերը՝ կա՛մ այն պատճառով, որ Պիզէն ուրիշ զբաղմունքներ ունէր, կա՛մ որովհետեւ ոչ մէկը իրմէ չէր խնդրած գրել զանոնք, կա՛մ ալ անոր վաղահաս մահուան պատճառով, չափազանց յուսահատեցնող է․ այդուհանդերձ, անոր լաւագոյն երաժշտութեան փայլքն ու ինքնատիպութիւնը անժխտելի են։ Այն մեծապէս հարստացուց ֆրանսական երաժշտութեան մէկ ժամանակաշրջանը, որ արդէն իսկ հարուստ էր տաղանդաւոր եւ ակնառու յօրինողներով»։

Պիզէի ընտանեկան շրջանակին մէջ, հայրը՝ Ատոլֆը, մահացաւ 1886-ին։ Պիզէի որդին՝ Ժաքը, անյաջող սիրոյ պատճառով անձնասպան եղաւ 1922-ին։ Ժան Ռէյտերը՝ Պիզէի աւագ որդին, փայլուն ասպարէզ ունեցաւ իբրեւ «Le Temps» թերթի մամուլի տնօրէն, դարձաւ Պատուոյ Լեգէոնի շքանշանի սպայ եւ մահացաւ 1939-ին՝ 77 տարեկանին։

1886-ին Ժընեվիէւն ամուսնացաւ հարուստ փաստաբան Էմիլ Շթրաուսի հետ․ ան դարձաւ փարիզեան բարձր հասարակութեան յայտնի տանտիկին մը եւ մտերիմ բարեկամը, ի միջի այլոց, Մարսել Փրուսթի։ Ան քիչ հետաքրքրութիւն ցուցաբերեց իր առաջին ամուսնոյն երաժշտական ժառանգութեան հանդէպ, ոչ մէկ ջանք թափեց Պիզէի ձեռագիրները ցուցակագրելու համար եւ անոնցմէ շատերը նուիրեց իբրեւ յուշանուէր։ Ան մահացաւ 1926-ին․ իր կտակով ան հիմնեց Ժորժ Պիզէի անուան հիմնադրամ, որ ամէն տարի մրցանակ պիտի շնորհէր մինչեւ 40 տարեկան այն յօրինողին, որ «նախորդ հինգ տարուան ընթացքին ուշագրաւ գործ մը արտադրած էր»։ Մրցանակի դափնեկիրներու շարքին են Թոնի Օպէնը (Tony Aubin), Ժան-Միշել Տամազը (Jean-Michel Damase), Անրի Տիւթիյէօն (Henri Dutilleux) եւ Ժան Մարթինոն (Jean Martinon)։